kimkat0188k Llith y
Tramp. Ysgrif yn nhafodiaith Aber-dâr o’r Darian. 1915.
12-05-2023
Gweler hefyd / Vegeu també / See also:
|
|
|
Gwefan
Cymru-Catalonia
|
(delwedd J7523) |
.....
(delwedd J7058b)
.....
● wedi ei orffen
□ dim delwedd
▲ dim testun
Ο testun i’w
gywiro
O
newyddiadur ‘Y Darian’ (Aber-dâr).
●
14 Ionawr 1915
.....
● 11 Chwefror 1915
● 25 Chwefror 1915
.....
● 11 Mawrth 1915
.....
● 01 Ebrill 1915
● 15 Ebrill 1915
● 22 Ebrill 1915
...
● 06 Mai 1915
● 27 Mai 1915
...
● 03 Mehefin 1915
● 17 Mehefin 1915
● 24 Mehefin 1915
...
● 01 Gorffennaf 1915
● 08 Gorffennaf 1915
● 15 Gorffennaf 1915
● 22 Gorffennaf 1915
● 29 Gorffennaf 1915
.....
● 05 Awst 1915
● 12 Awst 1915
● 19 Awst 1915
● 26 Awst 1915
...
● 02 Medi 1915
● 09 Medi 1915 (cyfiethiad
Saesneg)
● 16 Medi 1915
● 23 Medi 1915
● 30 Medi 1915
...
● 14 Hydref 1915
● 21 Hydref 1915
● 28 Hydref 1915
.....
● 4 Tachwedd 1915
● 25 Tachwedd 1915
● 11 Tachwedd 1915
...
● 2 Rhagfyr 1915
● 9 Rhagfyr 1915
● 16 Rhagfyr 1915
● 23 Rhagfyr 1915
llythrennau duon = testun wedi ei gywiro
llythrennau gwyrddion = testun heb
ei gywiro
|
|
|
|
(delwedd L2133) (. 14 Ionawr 1915) |
Y Darian. 14 Ionawr 1915. Llith y Tramp. Mishtir Gol,—Nid chi odd
Bos y "Darian" amsar alas i iddi o'r blan, a ma llawer yn gwed i
bod hi wedi gwella mwn gwisg a gwedd. Shaw o beth yw cal gaffer da, ond rhaid
cal gwithwrs da hefyd. Tywydd ôr iawn yw hwn i ddyn ar y tramp, ond rwy'n
meddwl rhoi mhen lawr dros y geua yma nawr. Rwy mewn addewid am waith labro'r
nos yng Nghwm Saerbren, a mi ges lodjins piwr ofnadw. Methadus yw gwr y ty a
ma'n ddicon hawdd gweld hynny yn i wymad a. Perthyn i'r Batis ma'r wraig. Dyw
hi ddim mor ddefosiwnol a'i gwr, ond synnwn i ddim nag yw hi'n nes i'w lle o lawar.
Nid drwg yw menyw fach all groesawu dyn fel fi a phac ar i gefan a. Fuws hi
ddim shiffad nag odd hi wedi gneud cwpaned o de a rhoi diferyn o rwpath ynddo
hed, wrth gwrs odd hi'n rhoi hwn ynddo fa achos mod i wedi bod yn y tywydd, a
rhag i fi gal y ffliwensa. Odd hi'n gweld na fysa hi ddim yn talu iddi gal
lodjer a hwnnw fynd yn dost cyn iddo ennill dicon i dalu am i Iodgins. I fi
gal gwed ticyn o'n hanas, mi fuas i'n meddwl mynd at y showdwrs un waith, ond
gwaetha'r modd ma un gôs i fi'n fyrrach na'r llall. Yr hen Sian Landeilo nath
y damage arna i pan own i'n grwt ag yn mynd ar ol Alis i mherch hi. A damage
odd hwnnw hed. Rw i'n fyrrach 'y nghoes a ma Alis heb wr byth. Wrth fynd o
ffordd côs sgubeJl yr hen Sian mi gwmpas ar y rhew a mi dorres y nghôs. Mi
fyswn i'n leico gweld y Germans yn cal hyd i'r hen sgrech. Ma'n ddrwg gen i
am Alis hefyd. Rodd llawar fel finna'n leico Alis, ond roedd arnyn nhw ormod
o ofn yr hen Sian i fynd yn agos iddi. Fu dim llawar o galon ynddo i at ddim
byth oddar hynny. Ar y tramp wi wedi bod ag
yn cysgu'n amal run fath a Isaac Lewis wrth tola buwch, os cysgodd Isaac
Lewis yno hefyd. Wel dyna fras-linelliad o'n anas i, ddicon am y tro ond chi
gewch dicyn rhagor wrth fynd ymlan, a wi'n addo nawr y gweta i anas lot o
honoch chi yn y "Darian”. Ma anas rhai o honoch chi'n werth i wed, a ma
rhai o honoch chi'r tacla wed haeddu gwed ych hanas. Nawr wi'n mynd i ddechra
ym Mhantycrwys. Rodd yno Steddfod. Mi es i yno i gynrychioli gwr y ty 'ma. Ma
fa'n fardd a ma hynny'n wath na bod yn Fethadus, a ma gyta fa hawdwl i fewn
ar Frwydyr Mons sydd weti costi nosweitha o brytar iddo fa a mwy fyth I'r
wraig. Ma nhw'n gwed i fod a'n fardd da, ond gwaetha i gyd byth yw hynny.
Tysa fa'n fardd awan barod nawr, fel hwnnw nath y pishin hynny am y "Bachgen bach o Dowlas
Yn gwitho gwaith y
tan," Ac felly yn y blân, mi fysa
rhyw blesar i ddyn fel fi yn i gwmpni a. Ond pan ma fo'n tuchan ag yn tynnu i
wallt ag yn son am ryw — "Aneirif glaer
gysawdiau Yn yr entrychoedd pell, A'u milmil fflamawg
heuliau'n Cynhesu broydd gwell,"
ma fa tu hwnt i fi. A chi
allwch specto shwd ma hi ar y wraig a'r lodgar pan ma dyn felna yn y ty gyda
chi. |
|
|
|
|
(delwedd G2082) (11 Chwefror 1915) |
Y Darian. 11 Chwefror 1915. Llith y Tramp. Mishtir Gol., — Ma gwr y ty
lle rw i'n lodjo yn ishal iawn i ysbryd, a ma'n depig gen i fod bardd yn
gallu mynd yn ish na neb arall, a hynny am i fod a'n mynd yn uwch na neb,
ne'n meddwl i fod a'n mynd yn uwch ta beth. Ond dw i ddim mor shiwr am hynny,
a ma gwraig y ty 'ma o'r un farn a fi. Fe gas i siomi, gwr y ty w i'n feddwl,
yn steddfod fawr Pant-y-crwth yn neintin hyndrad and ffortun odd hi pyrtynny.
Fe odd yr ail ora ar destyn y gatar. Odd a "ar drothwy'r gogoniant” ys
gwetws Homo Ddu, a fe fu raid iddo ishta ar y llawr, a lawr ma fa wedi mynd a
fe fydd yna dicyn o waith cwnni arno fa hed. Fe wetws y beirniad taw rhy
fach o bowdwr i apad i rif y bwlats odd y gwall mwya yn i hawdwl a, a dylsa
fod mwy o farddonol swn canons mwn cyfansoddiad ar "Frwydyr Mons.” Ap
Crychydd y Dwr o Gwm Rhyd y Glew odd y buddugol. Fe wetws y beirniad fod
gormod o frawddeca llanw yn i hawdwl ynta hed, fel "dwr gwlyb,"
"tan twym," "lloer wen," a "lleuad felen"— "Y lloer wen yn llwyr
weini Eirian wawl i'n milwyr
ni." "Leuad wen, aros heno,
A channa'i lwch annwyl
o." Mi welas i fwy nag un ferch
ifanc yn colli dacra pan ddarllenws a'r ddwy lein ola, a mi ath y lle mor
ddistaw a mynwant, a'r distawrwydd hyn odd un o'r petha gora weles i yn y
steddfod. Dyw gwr y ty ddim yn folon
ar y feirniadaeth. Fysa neb, medda fe, yn rhoi catar ond catar babi i un alla
son am ddwr gwlyb a phetha felny. Ond dos dim dowt gen i nag odd y beirniad
yn iawn wath odd gytag e lythrenna wrth i enw a rheiny wedi dwad o'r Merica. Wn i ddim shwd y bysa hi ar
i wraig a a finna yn y ty yma onibai i'r gwr ennill ar yr englyn i'r
"Gwrcyn,” a dyma fe – "Gwr y gath, go hir ei
gwyn,—yn y nos Mae'n wyllt ac anaddfwyn; A lleidr o flew llwydwyn A thad myrdd o gathod
mwyn." Fe welwch fod rhwpath yn i
ben a hed pan geiff e destyn sy'n i siwto fa. A wir ymhen wthnos ar ol iddo
fynd i'r nos wrth golli'r galar fe allws ganu: "Fe ddaeth i mi
lygedyn Yn nos fy siom i'm bwth Wrth ennill ar yr englyn I 'gwrcyn'
Pantycrwth." Ymhen wthnos wetini rodd
a'n son am ddatblygu'r pennill hyn yn bryddast odidog ar "Doriad
Gwawr." Wel mi ges i waith labro'r nos a gwaith trwm yw a hed, fyse'n
well gen i gynrychioli beirdd mewn steddfota o lawar taswn i ddim ond cal
dicon o waith. Ma'r gaffar yma sy arnom ni'n wath na'r un cwrcyn am gatw swn.
A mi weta i air am dano fa eto.—Tramp. |
|
|
|
|
(delwedd
L2137a) (25 Chwefror 1915) |
25
Chwefror 1915. Y Darian.
Llith y
Tramp. Mishtir Golycudd, - Fe
glwas i un dyn galluog yn gwed taw yr Ecscwimos odd y rhai mwya tepig o fynd
i'r North Pol, achos u bod nhw'n gyfarwdd a'r oerfal a thrafod eira. Mwn eira
ma nhw wedi u mhacu. Ma fa'n sefyll i reswm hed taw dynon sy wedi u mhacu mwn
pwll glo ddylsa fod yn fficso pris gwaith. Ma nhw'n gwpod beth yw gwitho'n
borcyn gwyllt mwn twll rwbish, yn llyncu lluwch a thoddi yn y gwres, a dim
amsar gyta nhw'n amal i roi sho o baco rhwng i dannadd. A dyma nhw'n taclu
Lords, os gwelwch chi fod yn dda, i setlo pris gwaith dyn clawd, dynon na
welson nhw ddim twll rwbish yn u hoes na labrwr nos yn borcyn chwaith. Ma gen
i bob dyletus barch i St. Aldwyn, ond chlwas i ddim son i fod a wedi gwitho
mwn pwll glo ariod. Mi glwas am un gwr
bynheddig odd yn moyn stopo hwtar y pwll yn y bora achos i fod a'n ffaelu
cysgu, ond tysa fa'n labro'r nos am wthnos mi alla gysgu a chydwybod dawal, a
mi fysa'n leico cal pris da am i waith hed. Dynon a phwysa yn u pocetu nhw
sy'n cal y brastar yma a nid dynon a phwysa yn u penna nhw ag yn gwpod beth
yw tyrn o waith. Wi'n siwr tysa Sant Aldwyn yn galw yn Shop Dafydd y Crydd i
ddoti pris ar scitsha y bysa Dafydd yn towlu'r lapston ato ne wan y minawyd
yn i "ben blan" a os gwetws a yn yr englyn hynny. Ma'r gaffar nos yma yn
towlu i ngwymad i o hyd taw arnon ni odd y bai am ddoti St. Aldwyn i setlo
pethach. All y gaffar nos, medda fe, dalu dim ond yn ol y preis list. Ond os
yw'r preis list yn derfyn i dalu am waith, dos yna ddim yn derfyn i'r gwaith
ma fa isha am y "preis." Ma fa'n dreifo dyn mas o wynt, a dreifo
dyn wedyn ar ol iddo fynd mas o wynt. Ma fa off fel cacwnan trw'r nos |
|
|
|
|
(delwedd
L2137b) (25 Chwefror 1915) |
Ma golwg nerfys arno fa
witha felsa fa ar y weiars, a ry ninnau'n gwpod fod mistar ar Mistar Mostyn.
Ma gaffars yn uwch na fynta a gaffars yn uwch na rheiny; ma'r gaffars bach
ofan cal y sac gan y gaffars mawr. Ticyn o beth yw i ddyn gal y sac, a
gorffod mynd i witho ar ol bod yn gaffar. Ma gaffars yn gwasgu ar i giddyl a
ma nhw i gyd gyta'u giddyl yn gwasgu cymint a gallan nhw o waith mas o esgyrn
y gwithwr, nenwetig rhai sy'n labro'r nos. Falla taw creaduriaid clawd i
dosturio wrthyn nhw yw gaffars yn y diwadd. Beth bynnag ma nhw'n dicyn o
niwsans. Rodd hen frawd yng Nghwmsaerbren yma yn arfadd gwed ar weddi yn y
capel: "Diolch i ti, O Arglwydd,
am awr fel hyn i orfoleddu ym myd y gaffars a'r gorthrymdera." Mi
awgrymas i wr y ty y dylsa fa neud can ar berthynas gaffars a gorthrymdar, a
ma fa wedi dechra fel hyn: "Y mae pcrthynas gref
ddiball Rhwng gaffars a
gorthrymdar, Pe na fai un ni fasa'r
llall, A'r byd yn well o'r hannar;
Mae'r byd o gaffars yn rhy
lawn I labrwr nos anniddan, A'r coliar ynta'n chwerw
iawn O dan y baich hyn
girddfan.” Ma hi wedi mynd yn stop
arno fa fan hyn ys deg diwarnod, a fydd raid iddo gal gwell amsar ar y lleuad
i gwpla'r gan. Ma fa'n mynd i witho mas yr eidia taw gaffars yw yr anfeidrol
a'r anniddan faich sy'n Ilethu dynoliaeth. Ma'n anodd gwed faint neiff y gan
at symud y baich. Beth bynnag dyw a ddim yn
depig y bydda i yma pan fydd a'n gorffen y gan. Ticyn o brofedigaeth yw i
ddyn sy'n labro'r nos lodgo yn nhy bardd. Ma fa'n hala dwarnota cyfan yng
nghwmni Duwias Awen, medda fe, a cheiff y wraig druan ddim gair o'i hen ben
a, a ma'n naturiol iawn iddi glepran ticyn gyta fi pan fydd hi'n cal cyfla,
ond rw i wedi gweld rhwpath yn llycad gwr a dyma fachan fydd ar y tramp yto. Wi wedi clwad shaw o son am
Gwmparc, ag os yw gwr y ty yn mynd i gatw mlan fel ma fa mi fydda i'n mynd
yno i dreio am jobyn gyta'r manigar sy yno ag yn mynd i fesur am siwt o
ddillad at y tilwr sy yno. |
|
|
|
|
(delwedd
L 2136a) (11 Mawrth 1915) |
11 Mawrth
1915 Y Darian Llith y
Tramp. Fe wetws
y nyrs fu'n gwilad Voltaire ar i wely anga na fasa hi byth wetin yn mynd at
wely anga anffyddiwr. Mi wetas inna nag awn i ddim i lodgo i dy bardd byth
mwy, yn enwetig os bysa fa'n fardd safonol. A chofiwch chi rw i'n dicyn fach
o fardd ymhunan. Ond fydda i byth yn gneud mwy na phetar lein ar yr un
testyn, ne wyth witha, a beth bynnag sydd dros ben hyn o'r drwg ma fa. Fydda
i byth yn cymryd hawdwl na phryddast yn 'n llaw ond pan fydda i'n ffaelu
cysgu. A wi'n meddwl weitha gymint o noswitha digwsg fydd rhai wedi gal i
neud stwff sy'n 'n hala i i gysgu mor neis liw dydd gola pan fydda i wedi bod
yn labro'r nos. Wel y clasgad yw fod yna rywrai heblaw fi wedi bod yn labro
pan ddylsan nhw fod yn cysgu. Fe ddath y peth on i'n ofni yng Nghwmsaerbren.
Odd y wraig mas yn rhoi dillad ar y lein a rodd hi wedi rhoi rhyw hen focs
mawr dan i thrad a mi ath gwaelod hwnnw miwn o dani, a dyma sgrech, a'r peth
cynta glywas odd rhuad fel rhuad llew ar y llofft, a gwr y ty yn dod lawr
dros y star a gwreichion o'i lyced a. Chlywsoch chi ariod shwd row fu yno. Yn
lle helpu'r wraig druan mas o'r bocs odd a'n bwcwth rhoi "tawddgyrch
cadwynog" am i gwddwg a'i chroci ar y lein ddillad "mor wirad a bod
deg sill ar ucan mewn englyn." Odd a wrthi medda fe yn "ymgyndynu
ag heidia odd gymint a hiwnifars fawr" pan ddath sgrech y wraig ar i
draws a a'i hyrddio fa oddar ucheldera Paranasws at lein ddillad a gwraig mwn
bocs. Ther iss byt a step, medda fa, ffrom tha sybleim tw tha rhidicwlws. Mi
ath yn beryclus i fod yn yr un ty a fa. D'own inna ddim yn leico wado dyn yn
i dy i hunan, a gan mod i wedi cal ticyn o bractis gan "Dan bach"
ys llawar dydd i iwso'n nyrna on i'n gweld ma'r ffordd ora i fi odd mynd rhag
ofan i fi gal 'y nhemtio i ddisgreso Dan, wath ma fe wedi diwycio oddar pan
fuws a'n 'y nysgu i i ymladd. Mi grynhoies 'y mhac a mi es i Gwmparc. Cyn i
mi gyrradd yno rown i wedi cwpla tair lein o'r gan fach hyn: — "Er
gorfod colli dacra Mi gana
fel y larc, Y golled
yng Nghwmsaerbren Sy'n
ennill i Gwmparc." |
|
|
|
|
(delwedd
L 2136b) (11 Mawrth 1915) |
Dyna
spesimant i'r beirdd newydd o gan heb ddim niwl mwn un lein o honi. Wrth gwrs
rodd raid cal lodgins yma yto. Y drwg gyda'r hen fyd yma yw fod cymint o
bethach na allwch chi ddim gneud hebddyn nhw, a llawar o bethau y rhaid i
ddiodda nhw y gallach chi neu[d] hebddyn nhw. Tasa hi'n haf o h[y]d, fel y
dylsa hi fod, mi alla tramp neud heb lodgin. Wedi holi mi ges hanes lle yn
"Bwlchyclawdd View Terrace." Mi es yno, a wir rodd yno le digon
teidi, ond mi sefws y ngwallt i ar y mhen i pan wetws y wraig honno fod i gwr
hitha'n dicyn o fardd a mi fues bron a throi ar y'n sowdwl yn y fan. Yr oedd
beirdd a gaffars yn mynd ar fy nerfs a'r pethach nag y'ch chi ddim isie'n
gweld nhw sy gyta chi o hyd. Mi ddath y pennill hyn mas fel bwlat - yn gynt
na dim nes i ariod or blân, "Wel
eto fardd! Af ar fy llw Lle
bynnag af mi fyddan nhw, Pa bryd
daw'r dydd caf fyned trwy Na wela i
fardd na gaffar mwy." Mi
ddishgwlws y wraig dicyn yn gas arna i a mi feddylas falla y galla i bardd hi
fod dicyn yn fwy grasol na'r bardd on i wedi gorffod ffoi orwtho fa. Beth
bynnag on i ddim yn mynd i risco dim, a mi ofynnas am spesimant o'i waith a i
gal gweld i bwy ysgol odd a'n perthyn. "Fu a ddim mwn ysgol" medda
hitha, "ma fa'n selff-made-man," a mi ath at y cwpwrdd glass a mi
dynnws bishin o bapur o'r tepot arian. Dyma i chi englyn o'i waith a, medda
hi. Rodd yr englyn fel hyn: “Ar
grwydyr daethum i Gwmparc, Lle
hyfryd iawn feddyliais, Ond o'w'r
fath siom, rhyw bot o Gwm A mynydd
llwm a gefais; Rhyw ddau
bwll glo a rhesi tai A dim ond
swn peiriannau, Bydd
Bwlch y Clawdd pan ddaw y dydd Yn
llwybyr rhydd i minnau." O wel, meddwn
inna, mi all dyn rhesymol fyw gyda bardd fel hwn. Pan es i mas i weld y lle
on i'n gweld fod "englyn" gwr y ty yn trw iawn to netshyr. Wi wedi
ffaelu gweld pare yma mhunan. Ma Bwlchyclawdd ar ben y mynydd rhyngoch chi a
Chwmocwr, a rych chi'n mynd mas o Gwmparc ffor hyn felsa chi'n mynd mas trw
big tepot. Gan mod i wedi dod yma rhaid i fi aros yma am dicyn a gwed ticyn o
hanas pethach sy'n mynd ymlan yma. |
|
|
|
.....
|
|
|
|
(delwedd L2135a) (1 Ebrill 1915) |
Y Darian. 1 Ebrill
1915 Llith y
Tramp. Mr. Gol.,
— Dyma Ie yw Cwmparc. Ma fa'n druenus dros ben. Do's yma neb bron yn derbyn y
Darian, ond ma lot o hen gybs yn i darllan hi yn y Readin Rwm. A do's yma
ddim llawar o bapra Cymrag arall yn cal u derbyn yma chwaith. Dw i ddim yn
llawar o grefyddwr y mhunan, fu gen i ariod lawer o ddileit yn y lein hynny.
Pob un a'r ffansi yw hi yn y byd yma. Ond rw i'n cretu tysa'r fath beth yn
dicwdd a mod i'n cymryd yn 'y mhen i fynd at rwpath taw at y Salvesion Armi
ne’r Eclws yr awn i, a nid at grefydd. A wi'n suwr o hyn tasa Alis a finna
wedi prioti's llawar dydd fel buo ni’n meddwl gneud a thasa gyta ni lond ty o
blant na fyswn i ddim yn gatal iddyn nhw byrnu a darllan pob short o sothach
fel ma plant crefyddwrs Cwmparc yn gwneud. A dyna. be sy gen i yn erbyn
crefydd, dos gyda hi ddim syniad iach am ddynoliath. Ma hi'n gatal i'r plant
dyfu'n wyllt a phorthi u meddylia ar faw'r wasg. Ma gwr y ty yma a finna wedi
bod yn wleua shew ar y matar, a ry'n ni'n ffaeli diall be sy'n mynd i ddwad
o'r byd os eiff a mlan fel mae fa'n mynd nawr. Ma llawar nag y’nhw'n darllan
dim ond hanas pechota pobol erill a ma dicon o stwff at i galwad nhw. Ma
rhai'n gneud arian wrth goginio hanes pechota i rai sy'n leico pethach felny.
Ma'r pechaduriad u hunan yn rhai go dda lawar o honyn nhw, ond u bod nhw wedi
colli'r ffordd, ond wn i ddim beth i feddwl o rai sy'n byw ar u pechota nhw.
Ma 'na un papur — "The Scafingar” ma nhw'n i alw fa, os clywiff hwnnw am
ryw scandal aflan yn rhwla ma fa yno ag yn i wasgaru fa dros y wlad. Do's dim
siawns gan neb i ddod yn ddyn y dyddiau hyn, mae pawb yn rhy brysur o'i
gwmpas e'n gneud arian, ne'u hala arian. Wi'n cretu, tysa'r Salfesion Armi'n
cymryd mwy at y plant, y gnelsa nhw well gwaith o lawar, a wi'n gobitho
cymriff u capteniad nhw'r hint. Mi
fysa Salfesion Armi o blant Cymru yn siarad Cymrag a chanu Cymrag ar yr
hewlydd dyga'r band yn sgubo'r wlad o'u blan, a gymint gwell fysa hynny na
bod rhwng y gwalia. Rw i'n apelio at y Captan sy yng Nghwmparc os o's yma un
hefyd i glasgu byddin o blant at 'u giddyl a gneud Salfesion Armi o hony nhw
i galw'r crots a'r crotesi sy a'u penna n y gwynt yma. Treio catw rhai sy
wedi 'u colli ma'r Salfesionists fel rheol, ond rw i'n cretu 'mhunan y tala
hi'n well iddyn nhw i gatw rhacor o rai sy heb 'u colli. Wel rw
i'n crwydro. Mynd i wed on i y dylsach chi dreio cal rhywun, i werthu ticyn
o'r “Darian" yn y Cwm bach hyn. Ma cerad milldir ne ddwy am dani bob
wythnos yn ormod, a fydd raid i chi i hala hi o'r offis i fi. On i wedi
meddwl gwed wrthoch chi'r tro hyn am helynt fu yn y ty yma un noswath. Rodd y
wraig wedi mynd i |
|
|
|
|
(delwedd L2135b) (1 Ebrill 1915) |
Dreorchy
near Cwmparc, a isha bwyd ar y gwr a finna. Ni geson hyd i becyn bach o reis
a ni feddylsom y gallan ni neud pryd o hono fa'n ddidrwpwl. Rhyw ofni on ni
taw lled fach fysa fa i ni'n dou; rhyw dri phownd odd a. Ni rhoison a, yn y
sospan a dwr arno fa a llaeth. Yna ni ethon i siarad am Dafydd y Crydd a
dyfalu pwy odd a. Mi wetws gwr y ty i fod a'n napod un odd yn napod un odd yn
napod un odd yn perthyn i Dafydd yn eitha da, a taw crydd odd a hed; a'i fod
a'n libral chwrchman i'r carn. Rodd Morgan Huws y tilwr sy yn siop Dafydd
wedi gneud siwt o ddillad i hwnnw. A rodd e'n gwed fod Dafydd yn byw rhyngon
ni a Byrtawa. Wrth gwrs doen ni ddim llawer callach wath ma llawar o gryddion
a thilwriad yn byw rhyngom ni a Byrtawa. Ond tra roen ni'n myrrath a materion
rhan erill, mi waeddws gwr y ty mwn dychryn, “Be sy ar y reis yma? Oti'r gwr
drwg yndo fa?" Rodd a wedi whyddo'n llond y sospan, a dechra mynd i'r
tan, a ni fuon bron a ffoi i rwla. Rodd hi'n sospan fawr a dim ond tri phownd
odd ynddi ar y dechra. Beth bynnag mi feddylson i fod a'n rhyw speshal brid o
reis, a ni fynson sospan arall, a rhoi i hannar a yn honno a dwr a llaeth yn
y ddwy yto er mwyn i ddisychetu fa. Fuo ni ddim pum munud nag odd gyta ni
lond dwy sospan, a mi fu raid cal dwy sospan arall orwth y cymdogion a bwcad
at hynny. Roen ni'n dechra dychryn ticyn nawr ag yn onfi y bysa'r reis yn
llanw'r ty a na fysa yno ddim lIe i neb arall, a ni aIson wraig y ty nesa i
fewn. “Wel, y ddwy hen gadi," medda honno, "beth y'ch chi wedi
neud?” “Wel, ond y reis yma sy'n mynd yn drech na ni," medda gwr y ty.
“Faint o reis oedd gyta chi?" gofynnai'r wraig. "Dim ond tri
phownd,” medda gwr y ty. “Wei, y ddou hen drachwant, fysa hannar pownd na
lai'n ddigon i chi'ch dou. Ma gyda chi ddigon i neud swpar i bawb sy yn y
Terrace yma - Ilond pedar sospan fawr a bwcad! Welas i ariod shwd beth!"
Erbyn hyn rodd y wraig wedi dod gartra o Dreorchy, a dyna lle bu wraig y ty
nesa a hitha'n werthin am ben gwr y ty a finna, a'r ffordd ora os bydd rhywun
yn wherthin yw wherthin gyta nhw, a threio bod dicyn yn gallach y tro nesaf.
Son am reis Cwmparc odd gyta phawb yn Nhreorchy drannoeth, a gwyr
Bwlchyclawdd View Terrace yn mynd mas o'u co pan odd y crots yn gofyn faint o
reis odd yno. Mi ddylswn i fod wedi gweyd wrthoch chi mai ffugenw gwr y ty yw
Eryr Parc y Cwm. Ma arna inna whant ffugenw. Chi gewch dicyn o'n hanas n'in
darllan y ser y tro nesaf. a falla gan ar ferwi reis.—Tramp. O.N. -
Daeth y gan yn barod cyn fi fynd i'r wasg, a dyma hi ar y mesur petar llinell
dwpwl: Tri
phownd o reis a dwr a llâth A gymrais
i a gwr y ty, A'i roi
mwn sospan i neud ffîd Na fu'n y
byd erioed mo'i bath; Y triphownd
reis mae'n hynod syn A
chwyddodd lan yn llond y lle, A chafwyd
pedair sospan iawn, A llawn
fwcedaid gyda hyn. — T. |
|
|
|
|
(delwedd L2138a) (15 Ebrill 1915) |
15 Ebrill
1915 Y Darian Llith y
Tramp. Mr. Gol.,
- Falle dylswn i fod wedi gwed wrthoch chi mod i wedi câl gwaith labro’r nos yng Nghwmparc. Mi fuws yn dicyn o dac
rhyngddo i a Mr. Midlton, y manigar. Odda'n gofyn yn suriws i fi pam na fyswn
i'n listo, a mi wetas i wrtho fa fod un gos yn fyrrach na'r llall gen i, a na
allswn i ddim rhytag ar ol Germans. Mi fu raid i fi neud ecsibishon o mhunan
yn cerad iddo fa ar ben y pwll. Mi ofynnws i fi hefyd i bwy gapel on in mynd.
Wi ddim yn gwpod os odd a'n meddwl mod i wedi bod dros 'y mhen, ond mi wetas
i wrtho fa'n streit nag on i ddim yn y lein hynny. Ma popath yn iawn felny,
mynta fa, a mi wetws wrtho i am ddwad i'r gwaith. A wir ma'n dda gen i gal
mynd lawr witha i'r pwll wath ma mwy o le lawr na sy lan yng Nghwmparc. Lawr
yn y pwll ne ar ben mynydd cewc chi dicyn o Ie yma i wafo. Ma'r gaffars yma'n
dishgwl i chi witho fel nigars nawr amsar y rhyfal. Ond dw i ddim yn cydweld
a nhw 'mhunan, wath falla bydd yn ddicon anodd cal ticyn o waith yn nes
ymlan, a dyw tramp ddim yn gallu edrych ar bethach yn yr un gola a dynon
cyffretin. Tysa Alis a finna wedi prioti slawar dydd fel buon ni'n meddwl
gneud falla byswn inna'n diffrant, yn enwetig. sa gynnon ni blant. Ond fel ma
pethach gyda fi nawr ticyn bach o waith am spel a'r hewl fawr wetin yw hi. Mi
fyswn i'n gallu gneud heb y gwaith hed. A wi'n cretu pan ddaw dynon yn
gallach y gwithau nhw lai. Wi'n ffaelu'n deg a gweld fod gwitho llawer yn
rispectabl yn neb. Pwy anrhytadd i ddyn yw gneud i hunan yn fashun i brodiwso
hyn a hyn bob dydd. Chretach chi ddim mor bell gall dyn sy dicyn yn giwt neud
i whech chinog fynd. Tysa popol yn byta llai, yn yfad llai, yn gwisgo llai, a
cherad mwy fysa dim isia iddyn nhw witho hannar cymint, a mi gesen fwy am yr
hyn fysen nhw folon neud hed. Mi gas gwr y ty yma a finna brawf pwy mor bell
y galla triphownd o reis fynd. Wel on i
wedi addo gwed hanas gwr y ty a finna'n mynd i ddarllan y ser un noswath.
Shiwrans man yw e, ond ma fa'n deleito mwn llawar o bethach. Ma fa'n canu
ticyn, yn barddoni ticyn, yn llenydda ticyn, mynta fe, ta beth yw hynny yn y
byd, a lawar diwarnod yn gneud dim. Dyn dicyn yn od yw a'n cal i styriad, a
falla dyw hynny ddim yn od iawn hed. 'Dos dim llawar o waith bod yn od mwn
lle fel Cwmparc, lIe ma pawb mor depig idd ei giddyl a llycod mawr mwn twll. Ma fa
wedi bod yn hobi gan wr y ty yma, sef Eryr Parc y Cwm, i fynd mas y nos i
ddarllan y planeta a'r ser. Mi ges i'r fraint o fynd gytag a un noswath pan
on i ddim yn gwitho, ag onibai ticyn o anlwc wrth ddwad gartra mi fysa honno
wedi bod yn noswath bleserus iawn. Ni ethon lan i Fwlchyclawdd, y fe'n
cario'r defnydd y tent a finna'n cario'r teliscop mwn pishyn o sach rhag i
neb feddwl taw speis on ni. Weti i ni gyrradd pen y mynydd dyma fa'n dangos
tair ffynnon i n a thri math o ddwr ynddyn nhw er nag on nhw ddim ond chytig
o latheidi orwth i giddyl. Weti iddo fa fficso'r tent a rhoi llycad y
teliscop at un o'r ser, fe ofynnws i fi os on i wedi clywad am fardd o'r enw
Esyllt, a mi wetas i ar unwaith os odd a'n fardd safonol na wyddwn i ddim byd
am dano fo, a nag on i ddim isha gwpod chwaith, mod i wedi câl dicon ar y
rheiny gyta gwr y ty lle on i o'r blaen. Dyma spesimant o chi o waith Esyllt
medda fa: - |
|
|
|
|
(delwedd L2138b) (15 Ebrill 1915) |
“Y nef
serennog pwy fesur honno A’i holl
lu rhyfedd pwy all eu rhifo? Eto yr
eigion mawr hwn sy'n trigo Yn Nuw ei
hunan; rhyw fymryn yno Yw'r haul
ymhlith dirif ro'r traeth mawr ban, Anfeidrol lan uwch nef i’w
darlunio." Dyna
ddicon meddwn i, ne mi fydd y mhen i'n mynd yn dost. Mi fynnws roi spesimant
ne ddou arall a son ynddyn nhw am annherfynoledd a gogonedd, a phethach
felny, ond fe welws os bysa fa'n dala mlan y byswn i “ar y tramp." Mi
alla i odda rhyw fesur bach petar llinell fel "Sion a Sian a Siencyn”
ne'r "Bachan bach o Ddowlais," ne rwpath bach fydda i wedi neud
ymhunan, ond dim hawdwl na phryddast i fi os na fydda i'n ffaelu cysgu, a
dodd dim o'u hisha nhw ym Mwlchyclawdd. Allswn i
feddwl fod Eryr Parc y Cwm yn diall iaith y planeta i'r dim. On nhw'n gallu
gwed wrtho fa i'r funud pryd odd Iladd mochyn a phryd dylsa buwch fwrw llo,
and so on. Ma, fa’n gallu. proffwydo lot o bethach hed. Ma fa'n gwed fod y
collars i gal coron y bunt o gwnad. 'Dos neb yn gwpod y ffordd i neud almanac
yn iawn ond y fe; dyw e ddim wedi gneud dim un yto, ond ma fa i fod yn barod
y flwyddyn nesa. Mi welws mod i'n dechra câl annwd wrth rondo arno fa, ond
whara teg mi wetws bennill o'i waith i hunan, a fel dylsa pob pennill odd a'n
gwella at y diwadd, fel y gwelwch chi wrth i ddarllan a — "Addig
annwyd ddwg gynni, - arw fyd, Cynnar fedd o'i brofi, Ei gadw'n
ol o'n gwaed ni Er undyn
wna'r Ser Frandi." A gyda'r
gair mi dynnws botelad o thri star o'i bocad a rodd yn well gen i am y tair
seren odd ar y botal na'r ser i gyd, a fel hyn y canes i: — "Yr
oeddwn yn anwydog Wrth
syllu tua'r nen, Ac aeth
fy ngwar mor stiff a phost A'm pen
yn dost cynddeiriog; Mi glywn
fy mhen yn gwella Pan
ddaeth y ser yn nes, A buan
stwythodd llain fy ngwar Pan ges
thri star i'm cylla." Nawr dyw
Eryr Parc y Cwm ddim yn yfwr trwm na finna chwaith, ond peth rhyfadd yw
cwmpni. Os gwetws y gwr doeth ma dou ben yn well nag un. Rodd y thri star
wedi mynd mor amal a ser y nen pan odd gwr y ty a finna'n mynd gartra. Wn i
ddim yn iawn beth ddath o'r teliscop na'r tent, ond fe ddath Eryr Parc y Cwm
a finna i le rhyfadd iawn. On ni'n gweld y ser o danon ni i gyd a'r lleuad yn
u cenol nhw. Mi soniodd yr Eryr rwpath am esgyn eangdera "i geisio
gloewch nen," ond y peth nesa geson ni odd cold bath a weti hynny
bustachu mas o bwll o ddwr. Ar ol colli golwg ar y ser ni geson hyd i'r
Terrace. Wel, wel, ma rheina wedi bod yn gwitho mwn dwr! medda rhywun wrth
baso. Y peth diwetha glwes i cyn mynd i gysgu odd yr Eryr yn bwcwth cwnni i
wraig ar i adenydd a mynd a hi am dro dros y Llwybyr Llaethog a dangos Orion
a Phleiades iddi. Os clywiff rhywun am y tent a'r teliscop yn rhwla bydded
cyslad a rhoi gair i'r Eryr Parc y Cwm, Cwmparc, nr. Bwlchyclawdd. TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd 5890A) (22 Ebrill 1915) |
22 Ebrill
1915 Y Darian Llith y
Tramp. Mr. Gol.,
- Dyw e ddim yn fontesh i chi bob amsar fod un gôs i chi'n fyrrach ca’r
llall. Ma fa'n golycu ticyn o yps and downs yn y byd yma. Wi’n gobitho pan ga
i'n atgyfodi y ca i 'nwy gôs fel on nhw cyn i'r hen feniw yna yn Llandeilo,
mam Alis, dorri un o honyn nhw i fi. Mi ganws un bardd unwaith, a nid bardd
safonol odd a cofiwch, fel hyn: "Huw
Huws y goes fechan a'r llall yn goes fawr, Sydd yma
yn gorwedd yng ngwaelder y llawr; Pan gyfyd
i fyny ymhlith [yr] holl saint, Fe fydd y
ddwy goes wedi tyfu'r un faint." Odd rhyw
lob yn y "Darian" ys tro nol yn gofyn ble odd y'n beirdd
cenedlaethol ni. Wel dyna un o honyn nhw iddo fa. Wi'n mentro gwed wath gen i
beth wed Morgan Huws y tilwr na gwr y ty lle on i o'r blân, fod awdwr
"Huws Huws y goes fechan” yn fardd cenedlaethol. Beirdd cenedlaethol
Cymru yw rhai sy'n gwneud pethach anfarwol, pethach y'ch chi'n difyrru'ch
giddyl a nhw, a phethach sy'n catw'r haul ar ych gwymad chi o hyd. Wi'n
ffeulu gweld shwd gall bardd safonol fod yn fardd cenedlaethol, wath os neb
yn darllan nag yn adrodd i waith a, os na fydd ar rywun isha cysgu'n dost.
Cofiwch chi dw i ddim yn ama na all fod dyfodol i'r beirdd safonol mwn rhyw
fyd ar ol hwn pan fydd gan ddynon amsar i fynd drw'u hawdla a'n [sic; = a’u]
pryddest nhw, ond ma poeni gyda nhw mwn bydlle nad yw dyddia'n blynyddoedd ni
ond deng mlynadd a thrican ar gyfartaladd yn ormod. Ma raid i ni gal rhwpath
i'n cynnal ni ar hyd y daith. Ma gen i ryw syspisiwn hefyd taw'r pethach sy
wedi bod o help i ni yma fydd fwya poblocadd yr ochor draw hed. Fydd well i'r
beirdd safonol a beirdd tywyllwch y fagddu edrych ati wath yn ol i ffrwytha
yr adnabyddir hwynt. Ond dyna on i'n mynd i wed wrthoch chi ma Huw Huws y
goes fechan wedi bod o gysur mawr i fi yn y'n yps an downs, ag i lawar erell
y gwn i am danyn nhw sy a'u coesa heb fod yr un hyd. Ma'r gan fach swynol hyn
wedi rhoi ticyn o opath i ni y gallwn ni ddishgwl ymlan am rwpath gwell pan
ddaw hi'n sgrech arnon ni yn y pen blan yna. |
|
|
|
|
(delwedd 5890B) (22 Ebrill 1915) |
Fel
gwetas i yn y wasg ys tro nol on i wedi meddwl cal shiwt o ddillad newydd yng
Nghwmparc, ond fe ddath u hisha nhw arna i'n gynt nag on i wedi meddwl. Dodd
y dwr y cwmpodd gwr y ty a finna iddo yn y'n llith o'r blan ddim yn rhyw lan
iawn a nath a ddim lles i'r dillad fel gwyr pawb yn dda sydd wedi dicwdd
cwmpo i le tebig u hunen. Ond dos dim un drwg yn ddrwg i gyd. Ys gwetws yr
hen wraig o war Llandeilo slawar dydd, wel, wel, os lloscws y ty ma gyta ni
ddigonedd o lutu i'r ardd nawr. Mi gas y tilwr job gen i'n gynt nag on i'n
meddwl. Mi halws y nghoesa i fa i dicyn o bemblath wrth 'y mesur. Fe wetws
fod un gôs yn hirach na'r llall gen i. Chlwas i neb yn gwed hynny o'r blan
mynta finna. Naddo, mynta fynta mwn stwmp. Naddo, mynta fi, gwed ma nhw i gyd
fod un yn fyrrach na'r llall. Beth bynnag i chi, heb ymhelaethu os gwetws y
beirniad, pan ddath y shiwt i law a finna'n rhoi mhunan miwn yn y trowsis a
nghoesa i yn y coesa odd yn apad 'u hyd nhw yn y trowsis newydd, rodd y
trowsis yn ceuad y tu ol i fi. Wyddwn i ddim a odd y tilwr yn meddwl newid y
ffasiwn ne beido, ond on i ddim am fod mwn ffasiwn ar ben y mhunan. Mi es
lawr o'r llofft i gal gweld a alla gwr y ty ne'r wraig roi rhyw ola i fi ar y
matar. Mi dyfares i neud hynny hed wath mi fu'r wraig bron mynd i ffits.
Onbai'n bod ni wedi colli'r teliscop y nos o'r blaen mi fysa'r gwr wedi mynnu
gweld os odd y planeta'n gwed rhwpath ar fatar fel hyn. Dodd dim un o'r ddau
yn cofio gweld trowsis felny gan neb yng Nghwmparc o'r blan. On inna'n teimlo
taw peth go letwith fysa trowsis yn ceuad, y tu ol i chi. Mi wisges y nghot
fawr drostw i a mi es ag e am dana i at y tilwr. Nid trowsis fel hyn on i
wedi feddwl gal, mynta fi wrtho. Mi ddishgwlws yn dwp arna i nol a mlan lan a
lawr. Wi'n cofio, mynta fi, am bregethwr wedi mynd i fyw i dy newydd, a odd
a'n meddwl y byd o hono fa, ond odd un bai arno, rodd drws i ffrynt a yn y
talcen, ond pia'r trowsis hyn wedi hala'n ffrynt i i nghefan i. Ond heb
ymhelaethu yto, mi welws ble'r odd y drwg; rodd a wedi cymysgu'r ddwy gôs. Ar
ol i ni gonsylto a'n gilydd ni bendarfynson taw'r peth gore fysa opereshon
fach a'r goesa'r trowsis. Wedi gneud hyn mi ddath idd i le. Ma gen inna shiwt
nawr erbyn daw'r tywydd dicyn bach yn well. Wi'n clywad yr hewl fawr yn
dechra galw arna i. Dyw a ddim yn bleserus iawn i labro'r nos pan y'ch chi
clywad yr atar bach fp canu pan y'ch chi'n mynd i'r gwaith. Ma'n dda taw rhyw
hannar dwsin o atar sy yng Nghwmparc, tysa yma gor o honyn nhw fysa yna
ddiwadd ar labro'r nos ys tro. Ma yma ddwy ne dair bran yn dwad witha ma
rheiny'n fwy o help i chi fynd lawr i'r pwll run fath a ma'r beirdd safonol
yn help i chi fynd i dir angof. TRAMP. O.N. — Ar
ol i fi roi adres Erys Parc y Cwm yn y "Darian," rw i wedi cal
ceisiata am i fi feirn'atu mwn tair steddfod a rhwng yr arian wi wedi sefyll
wrth labro'r nos a byw'n giwt a'r arian ga i am feirniatu, a dyw rheiny ddim
yn ecstrafagant iawn, rw i'n gweld galla i fyw am whech mis heb witho dim.
Lwc owt nawr am ddod a'r beirdd idd 'u sensis. Dw i ddim llawar o fardd y
mhunan, ond mi wn i shwd idd i rhoi hi iddyn nhw. Dyw rhaglan yr Eisteddfota
ddim mas yto, a wn i ddim yn iawn beth fydd y testyna, ond rw wedi dechra ar
'y meirniatath yn barod. Wi'n gobitho bydda i wedi penderfynu ar ffugenw
erbyn hynny. — Tramp. |
...
|
|
|
|
(delwedd B2460a) (6 Mai 1915) |
(Llith y
Tramp.) Y Darian.
6 Mai 1915. FFUGENWA.
Mr. Gol.,
- Wn i ddim beth i wed am Dafydd y Crydd. Ma fa'n towlu mod i'n whyddo am mod
i'n gallu gneud pennill yn well na fa, a taw dyna pam wi'n whilo am ffug-enw.
Dim ffasiwn beth, os gwetws Huw o'r North. Dos dim whyddi'n acos i fi, ond
wi'n treio tynnu ticyn ohono fe mas o rai, a falla bydd raid i fi neud
rhwpath i ddod a Dafydd idd i briotol faintioli. Arwydd fod dyn dicyn yn
ddifalch y dyddia hyn yw fod gynto fa ffugenw. Ma fa o'r gora i siopwrs,
bwtsheriad, ocsiwniars a phethach felny i neud u gwaith yn u henwa'u hunen,
ag i bregethwrs a ffermwrs os na fyddan nhw'n ddim byd arall. Ond dw i ddim
yn meddwl llawar o fardd yng Nghymru os na fydd ganto fe ffugenw, yn enwetig
nawr pan mae enwa Cymry a Saeson wedi myned mor depig idd i giddyl. Dos yma
ddim mor Gymreig y dyddia hyn a ffugenwa'r beirdd. Ma (Ma) enwa'r beirdd yn
dysgu llawar o hanas a siograffi'r wlad i chi, dim ond i stydio nhw'n iawn.
Ma nhw'n gwed taw isha bod yn depig i Saeson sy ar y bechgyn yma sy'n rhoi u
henwa'u hunen wrth u gwaith. Dodd dim ffugenw gyta William Shecspiar a rheina
medda nhw, a ma nhw'n galw'u hunen yn W. J. Gruffydd, yn Morris Jones, J. J.
Williams, Parry-Williams, Williams-Parry, a felly mla'n. Gymint gwell fysa
i'r rhai hyn wishgo ffugenwa rispectabl. A mae Eryr Parc y Cwm o'r un farn a
fi. Mae fe'n gwed taw rhyw dicyn o wendid ddath miwn gyta phlanad y bardd
newydd odd pido gwishgo ffug-enw. Odd yr Eryr wedi rhagweld y cwbwl pan drows
a'r teliscop at y ser gynta, a ma fa'n mynd i wed hynny yn i almanac. Ond y
cwestiwn i fi yw cal ffug-enw i'm hunan. Ma'r afonydd a'r nentydd a'r
mynyddoedd wedi mynd i gyd. Ma hannar y trefydd a'r pentrefydd wedi mynd.
Ma'r siroedd i gyd, a'r plwyfydd, a'r misodd, a'r gwyla, wedi mynd i gyd yn
ffugenwa. Ond ma Eryr Parc y Cwm yn gwed wrtho i y galla i eto gal enw o
blith ser y nef. Ma Orion a Phleiadus, ag Arturus a Mercher a Gwener a Iau a
Sadwrn a lot fawr o enwa felny i gal lan yna. Dos arna i ddim isha'r enw odd
Dafydd y Crydd yn roi i fi. Dyw Eryr Pwdin Reis ddim yn enw o gwbl. Wi'n synnu
at Dafydd hed, odd a'n scrifennu felsa fa n jelws o hono i a wedi llyncu lot
o warmod lwyd cyn scrifennu. Rw i'n gobitho fod i wraig a wedi darllen i lith
a a catwiff hi i llycad arno fa. Ma fa'n galw'r awan yn “lodas neis," a
ma wraig y ty yma lle wi'n lodgo yn tyngu fod gyta fa rwyn mwn golwg, cyn
bysa peth felna'n dod idd i feddwl a. Rw i wedi cyfieithu i bennill a i'r
Sysnag fel hyn: - |
|
|
|
|
(delwedd B2460b) (6 Mai 1915) |
“Wake up,
muse, and come along And be a
lassy nice, Give me
thy help to sing a song To Eryr
Pwdin Reis. The Eryr
wild and gwr y ty Together went
a-spunging, And in
the kitchen bold and free Had a
rice pudding boiling; For half
an hour long or more It
boiled, and vessels bursting, The Eryr
saw and then he swore That
death was in the pudding." —
David the Shoemaker. Ma'r Eryr
yn gwed i fod a'n gyfeithad da iawn, cyslad a dim alsa neb neud o'r
gwreiddiol. Dyw Dafydd ddim yn delo'n deg a'r Tramps fel cenedl. Ma'r
gardians yn gwed fod y Tramps wedi mynd i'r ffrynt bron i gyd, a nag os dim
honyn nhw ar ol ond rhai na fysa Kitshnar ddim yn u derbyn nhw fel gnath e a
fi. Ond caton pawb mi fysa Dafydd y Crydd yn i lid yn gneud cyflafan ar y pwr
dabs sy ar ol ne'n u hala nhw i'r seilam. Pan fydda i'n dod i Byrtawa nesa mi
gripa i wallt Dafydd, a hitwn i ddim llawar dod a hynny o dramps alla i gal
ar y ffordd gyta fi a rhoi ticyn o waith i'r speshal cwnstabls yna i gardo'i
gron e a'i ledar e. A tysa'r tramps druen yn cal u rhoi yn y seilam mi fysa'n
fwy rispectabl i fod miwn yno wetin na bod mas gyda Dafydd. Ma Eryr Parc y
Cwm yn gwed wrtho i am wed wrth Dafydd am ddarllen ticyn ar i Feibil os o's
gyta fa un. Os gen i ddim un ymhunan, ond ma'r Eryr yn gwed fod yndo fa fwy o
hanas tramps na neb arall, a taw tramps yw'r rhai gora ma fa'n son am danyn
nhw: Apram,
Isac a Jacop bell, A bechgyn
gora'r llawr — Tramps
oent hwy tra yma'i gyd, Yn
gwella'r byd wrth geisio'i well. Dyna
fesur petai lein i Dafydd, a be sy gydag a i wed nawr? Mi ddylswn wed fod
gair wedi dod am y teliscop a'r tent. —Tramp. |
|
|
|
....
|
|
|
|
(delwedd 5496) (27 Mai 1915) |
Y Darian.
27 Mai
1915 Llith y
Tramp. Mishtir
Gol., - Ma Dafydd y Crydd yn treio gneud ffugenw i fi, ond fysa'n well iddo
ddala mlan i neud scitsha a chlocs. Rw inna nawr wedi taro ar ffugenw i
Dafydd, a rw i am i eneinio fa'n “Dafydd y Crafwr.” Ma fa am yn hala i i'r
Seilam ag am dorri nghos arall i. Ma Eryr Parc y Cwm yn gwed fod Dafydd yn
suwr o fod yn perthyn i'r hen Sian Landeilo. ’Dyw Dafydd ddim yn fardd nag yn
feirniad. Ma fa'n gwed nag odd “llawr” a “bydd” ddim yn hodli. Wel nag o'n;
down i ddim am iddyn nhw hodli. Ma fe'n gwed hefyd nag odd Apram, Isac a
Japog ddim yn cario poteli o ser yn u poceti! Ond yw Dafydd yn smart, ne'n
treio bod, ta beth? Falle nag yw e ddim yn gwpod nag odd y “Three Star” ddim
wedi i ’nvento yr amser Apram, ne mi fysa'n suwr o gatw potelad o hono yn y
tent erbyn bysa rhywun yn dost. Gwin o'u nhw yfad yr amser hynny, medda'r
Eryr yma. Ma Morgan
y tilwr wedi gneud cawl o mhennill i wrth i gyfeithu fa, a ma Eryr Parc y Cwm
yn gwed yn brysur y dylsa Morgan a Dafydd gal u rhoi yn y stocs - Dafydd am i
anwybotath a Morgan am leibal ar Apram Isac a Japog. Er mwyn cael rhwpath i
hodli a “seen” ma fa wedi llusgo “canteen” i fesur petar lein ag yn gwed taw
trampo i whilo am le i gal cwrw odd tri dyn mowr yr Hen Orchwylath. Ma Eryr
Parc y Cwm yn gwed y dylsa fod cwilydd ar y ddau. Ond dyna thal hi ddim o'r
ffordd i fi wasto amsar ar y ddou hyn. Wel mi
fuas i lawr yn Byrtawa. Mynd i Steddfod y Cymdeithasa Cwmrag on i ŷn y
Sentral Hôl, a mi fydd gen i lot i wed am danyn nhw |
|
|
|
|
(delwedd 5497) (27 Mai 1915) |
yno y tro
nesaf. Mi alwas heibo i Dafydd y Crydd, ond odd a ddim yn y ty. Odd e a
Morgan Huws y tilwr wedi mynd gyda'r plisman a rhyw ddyn i'r Seilam. Wrth
ddwad gartre mi glwes shwd buodd hi arnyn nhw. Pan ethon nhw miwn i'r Seilam
mi wetws y dyn odd ddim yn gall wrth fishtir y lle – “Dyma fi wedi dod a'r
ddou ddyn yma saff i chi, syr. Cymrwch ofal o honyn nhw. Ry'ch chi'n suwr o
gal lot o ofid gyda I nhw.” “Y
d-d-dyn ofnadw,” medda Morgan Huws. “Fe yw'r
dyn sy ddim yn gall,” medda Dafydd. Fe
chwerthinodd y plisman, a mi chwerthinodd y dyn odd ddim yn gall am ben y
ddou, a wydda'r mishtir ddim pwy rai o honyn nhw i gymryd miwn. “B-b-b-bardd
w i,” medda, Morgan Huws. Fe fu hyn
bron a setlo tynged Mor-gan. “Ma
rhai'n disgwl am scitsha gen inna,” medda Dafydd, a mi dynnws y binewyd mas
o'i boced, a rodd hynny'n ormod i'r mishtir a mi ordrws I roi'r ddou dan glo.
Erbyn hyn, rodd y plisman wedi cal amsar i sbonio, a mi ddiallodd y Mishtir,
a mi wetws wrth Dafydd a Morgan fod yn dda iddyn nhw fod yna un dyn cyfrifol
gyta nhw ne na elsa nhw ddim gartra'r noswath hynny. Ma Eryr Parc y Cwm a'i
wraig a finna wedi paso fôt o gydymdeimlad a Dafydd a Morgan yn y perigl a'r
brofedicath y buon nhw ynddi, ond ar yr un pryd yn datgan ein barn yn onast
na fysa fa ddrwg yn y byd iddyn nhw fod miwn am wsnoth ne ddwy. Mi baswd y
fôt yn unfydol, on i wedi meddwl rhoi'r englyn nes i i Alis y tro hyn, ond os
gwetsoch chitha, Mr. Gol., mi ddaw yn y nesa. Y TRAMP. |
....
|
|
|
|
(delwedd L1926) (3 Mehefin 1915) |
Y Darian 3 Mehefin
1915 Llith y
Tramp. Mishtir
Gol. , - Fel gwetas i o'r blan mi ath Eryr Parc y Cwm a finna i Byrtawa. Ma'r
Eryr yn gwed taw yn Hundab y Cymdeithasa Cwmrag y buon ni yno, a nid mwn
steddfod fed gwetas i yn y llith ddwetha. Ond on i wedi enjoio mhunan cyslad
fel nag odd a ddim gwaniath gen pun a steddfod ne Hundab odd yno. Rodd Dafydd
y crydd mecis ag y mynecwd o'r blan wedi mynd i dicyn o brofedicath a cheson
i ddim o'i weld a. Ma pawb yn gwpod fod yr Hundab hyn yn mynd i neud gwaith
mawr. Ma fa'n mynd i scubo'r rhai sy'n gwatu u hiaith o'r wlad ag yn mynd i
goti stander bywyd Cymru. Ond wi 'n ofni, fel o'n i'n gwed wrth yr Eryr, na
lwyddiff a ddim heb iddo ddod a chroci ne grimeto miwn i'r peth ma nhw'n
alw'n gyfansoddiad. Dy'ch chi ddim gwell o fwcwth os nag y'ch chi'n meddwl
croci ne losgi'r pechaduriad. Mi fysa croci dou ne dri odd yn yr Hundab yn
fwy o werth na'r penderfyniata i gyd. Odd yno rai mwn hwyl fawr yn gwaeddi
dros yr hen iaith a nhw'u hunen a'u cywion yn siarad Sysnag gartra. Ma Eryr
Parc y Cwm yn gwed wrtho i "nad cyfreithlon i ni ladd neb." A hynny
falle ma'r tacla'n wpod. Ma nhw'n gwpod na cha nhw ddim o'u hongian na u towlu i'r distryctor fel ma nhw'n
haeddu. Ond ma gen i gynllun arall. Fe ellir gneud hecsibishwn of horors o
henyn nhw, a falla bysa hynny bron cyslad a'u gorffan nhw. Rhwpath fel hyn on
i'n feddwl - gneud llun wacs o amball brygethwr a ffeirad a sgwlyn sy'n
siarad Sysnag ar i aelwd ag yn y capal a'r eclws a'r ysgol a rhoi bratwr ar u
talcan nhw. Mi ellid cal rwm i ddangos y pethach hyn yn yr Hundab bob
blwyddyn. Fysa fa ddim yn ddrwg hed cal crocbren a rhoi un o'r dynon wacs hyn
i hongian wrthi ynghenol y siambar of horors, a'i roi a ar y platfform yng
nghwrdd y nos. Mi fyswn i'n lico gweld rhai odd yn yr Hundab yn hongian, a ma
Eryr Parc y Cwm yn teimlo 'r un peth a fi. Mi ellid gneud amod yn y
cyfansocldiad y galla unrhyw un gal i lun wacs mas o'i siambar pan alla fa
brofi i fed wedi gatal i bechod a'i frad a wedi dechra codi i blant yn Gymry
rispectabl. Ma Eryr
Parc y Cwm a finna'n barod i roi sypscripsiwn da at starto Siambar, a ry'n
ni'n barod i enwi hanner cant i ddechra o brygethwrs, scwlod, ffeiraton,
Cymrodorion, beirdd, a bechgyn a merched ifenc i neud i fyny'r horors. Falla
gneiff mishtir y "Darian" acor colofn i'r sypscreibars a rhoi lawer
ynddi: Eryr Parc y Cwm, dwy bunt;
Tramp, dwy bunt a hannar yr arian geiff a am feirniadu yn y tair steddfod. On i wedi
addo, hala'r englyn nes i i Alis y tro hyn, ond ma isha lot o le ar hwnnw, a
rhaid i gatw fa tan ryw dro yto. Wi'n gobitho hed y catwch chi'ch llyced ar
Dafydd y Crydd, a phido gatal iddo fynd yn rhy ecar arna i ne wn i ddim beth
ddigwyddiff iddo fa. TRAMP. |
|
|
|
|
|
17 Mehefin 1915
Mishtir
Golycydd. — Welas i neb ariod yn mentro gwed cymint o bethach yn i anwybotath
a Dafydd y Crydd. Fe wetws mod i wedi mynd i gwrdd ag Alis y'n hen gariad i
pan o'n i Byrtawa. Nawr tysa Alis a finna wedi prioti fel buon ni'n meddwl
gneud, fysa pethach yn wahanol iawn. A tysa Dafydd y Crydd yn gwpod y cwbwl,
fe fysa'n gwpod fod Alis yn Ffrainc pan on i yn Byrtawa. Odd Alis wedi gweld
y'n adres i yn Bwlchyclawdd View Terrace, a mi halws lythyr neis ata i'n gwed
i bod hi weti joino'r Red Cross ag yn mynd mas i nyrso rhai sy wedi u wowndo
wrth ymladd dros eu gwlad. Mi gollas i lawar o ddacra wrth ben y llythyr hyn,
a rw i'n mynd i gatw fa'n ofalus. Mi gofias
am ddedwyddwch A fu ym
mora ôs, Ac am yr
helynt werw Pan
dorrodd Sian fy nghôs." A thysa
Dafydd y Crydd wedi câl anap fel ces i falla bysa'n haws i drafod a. On i'n
timlo'n falch fod Alis wedi mynd i wasanaethu ’i gwlad a mi nes i fesur petar
lein iddi, a mi gwetas a wrth Eryr Parc y Cwm. Mi welws yr Eryr y gellid
gneud y petar lein yn englyn. Wyddwn i ddim o'r blân beth odd y gwahaniath
rhwng englyn a rhyw fesur petar lein arall. On i weti canu – |
|
|
|
|
|
Y mae
Alis annwyl heno, 'N mhell
o'i gwlad mwn estron dir; Minna'n
hiledd yma'n wylo, Dagra gwaed
— rwy'n gwed y gwir. Diaist i,
medda'r Eryr, gnewch englyn o hono. Beth yw'r gwahaniath, meddwn inna. Wel,
mynta fa, mwn cynghanedd ma swn cytseiniad yn clecian. Gnewch y lein gynta
yna fel hyn, nawr – Alis
annwyl sy heno. Odich
chi'n gweld y point, medda fa — fel ma "lisan" mwn un fraich yn
apad "lyshen” yn y llall. Ma hwnna'n fwy tepig i whislan na chlecian
meddwn inna. Ond dodd a ddim gwahaniath am hynny, medda'r Eryr, tra fasan
nhw'n apad y naill y llall. Nawr am y circh, medda fa. Wel am y dyn, meddwn
inna, dos dim isia circh ar Alis. Na ond ma'i isia fa ar yr englyn, medda'r
Eryr, a dyma fo fel hyn: Alis
annwyl sy heno, — a'i hoff rudd Ar dir
Ffrainc yn brwydro; A minna'n
llwm, ow drwm dro Mewn
alaeth yma'n wylo. Ma mwn
englyn, medda'r Eryr, bladur a chirch ag estyll. Wn i ddim ble mae e'n ’n câl
nhw yn y byd. On i'n gofyn iddo os taw siarad mwn damhegion odd a. Na terma
barddol y'n nhw, medda fa. Ond down i ddim fawr callach, a rodd well gen i'r
petar lein fel ôn nhw gen i cyn u gneud |
|
|
|
|
|
nhw'n
englyn. A gwed y gwir i chi ma arna i ofan gweld Dafydd y Crydd yn dwad am ’u
traws nhw. Criadur sgeler yw'r Crydd. Ma'r englyn hyn yn y marn i'n rhy depig
i'r pethach ma Morgan Lewis y tilwr yn neud. Ma fa'n dwad a phopath i neud
hodl ag wrth hynny'n gneud codl. Falla bo chi'n cofio am y
"canteen." Ma'n depig gen i fod Dafydd a Morgan yn gyfarwydd iawn a
lle felny, ond ticyn o cheek odd dod ag Apram Isac a Japog i hodli a hwnnw. Ma Dafydd
yn benwan holics achos mod i wedi cal mas iddo fe a Morgan fod yn y Seilam, a
fod y dyn on nhw'n atal yno yn gallach na nhwch dau gyta'u giddyl. Ma Dafydd
yn treio gwed iddo fod yn Hundab y Cymdeithasa, ond mi ddylsa gal i gymryd
lan am ffols pritensis. Fu a ddim yno, ne mi fysa'n gwpod beth odd yno.
Siarad trw'i het ma fa, medda Eryr Parc y Cwm. Ma fa'n gwed bydd yr Hundab yn
Sais mwn pymtheg mlynadd. Ond tysa fa yn yr Hundab i hunan fysa fa ddim yn
gwed hynny. On nhw'n dechra doctora rhai odd a'r dolur Sysnag arnyn nhw. Mi
rows merch fach o Berdar gwpwl o bils cenedlaethol net i rai, a rw i'n suwr
fod Tom Matho wedi llyncu un o henyn nhw. A ma'n
depig fod tipyn o'r dolur ar y dyn on nhw'n galw Lleufar arno fa, a sa chi'n
gweld y Dafydd Preis yna o Byrtawa yn rhoi moddion tonic Cymru iddo fa. Fu
raid i Lleufar lyncu, nid dôs fach neis, ond llond potal, a wi ddim yn suwr
beth ddath o'r botal. A ma arwyddion fod y cwpwl yn gwitho er daioni. Mi
fysa'n dda gen i sa Dafydd y Crydd yno. Mi nethe les iddo fa, a fysa dim isio
iddo wed cymint o bethach sy ddim yn unol a ffeithia, ys gwetws yr Eryr yma.
Y'ch chi'n cofio i fi gâl gwahoddiad i Glydach yn y "Darian" ys
ticin yn ol gan W.J.R. Treni mawr na fysa gan y bachgen hyn ffug enw, ma fa'n
fardd ag yn fab i fardd. Cofion at Eryr Parc y Cwm. Fues i ariod yn timlo mor
sâff a phan on i yn i gwmpni fa. TRAMP. |
|
|
|
|
|
Y Darian 24
Mehefin 1915 Llith y
Tramp. Mishtir
Gol.,— Mi ffarwelias i a Eryr Parc y Cwm yn Byrtawa, a wir i chi gwaith anodd
odd hynny. Hen dderyn ffein yw'r Eryr. Y peth dwetha wetws a wrtho i odd:
Fydd drws y ty yco'n agored i chi, Dramp annwyl, unrhyw amser, a gobitho bydd
yna le cynnes yn ych calon chitha i Bwlchyclawdd View Terrace. Mi apetas inna
mwn petar lein fel hyn: Gwel,
Eryr hoff, fy nacra, Ymatal
nid yw'n hawdd, Ar ol y
difyr oria A gawd
ger Bwlchyclawdd. Ma'n
depig, medda'r Eryr yto, fod dishgwlad mawr am danoch chi yng Nghwmtawa, a
rych chi'n cofio i un o atar erill y "Darian" roi awgrym fod y
teliscop a'r tent gollson ni ymhlith y ser ar y fythgofiadwy noson honno wedi
disgyn yn rhywla tua Tharran Gwyddon. Mi wela i fwy o isia'r pethach hynny
nawr ar ol ych colli chi. Os cewch chi hyd iddyn nhw halwch air. Reit o, mynta i finna, a
chofiwch fod atar Cwmtawa wedi'ch infeito chitha am dro, os cewch amsar dewch
i roi tro am danon ni. Wedi i ni wed gwd bei saith gwaith yto, fe ath yr Eryr
a mi es inna. Mi es i gyta'r tram car a mi landes yn Ynysforgan. Yno mi welas
y cynel a mi feddylas y bysa lle tawelach i dramp gyta glan hwnnw nag ar y
ffordd. On i ddim weti climercan ymhell na welwn i ddyn bach yn etrych arna i
felsa fa'n meddwl taw jerman spei mwn disgeis on i. Dyma |
|
|
|
|
(delwedd B2270b) (24 Mehefin 1915) |
fa mlan
ata i ag yn cewcan ar y nghos i ag yn y'n llyced i bob yn ail. Tramp y
"Darian," mynta fa, o'r diwadd yn syten, ma dy gerddediad yn dy gyhuddo.
Fysa fa ddim iws i finna watu, ne mi fyswn yn gneud peth fysa heb fod yn unol
a ffeithia, ys gwetws Eryr Parc y Cwm. Mi ddialles taw mishtir y cynel odd y
dyn er na wetws a ddim o hynny i hunan. Mi wetws y dyn wrtho i fod disgwlad
mawr am dana i yng Nghlytach a fod gohepydd y "Darian” wedi trefnu
prosesiwn mawr o feirdd Cwmtawa i ddod i gwrdd a fi, a bysa'r bras band yn
canu o'n blân ni a chwrdd croesawu'r Tramp yn yr Asembli Hôl, Pentra Malwod.
Wel, mi fues i jest a châl ffit, ag yto on i'n timlo'n ddiolchgar iawn i'ch
gohepydd parchus a beirdd Cwmtawa am ’y nghyfrif i'n deilwng o'r fath
anrytadd. Gyta hyn rodd bâd steilish yn dwad lan ar y cynel, a mi drefnws y
mishtir a'r captan i fi gâl lifft yn hwnnw er mwyn arpad ’y nghos i. Rodd y
cynel a'r hewl yng ngolwg i giddyl, a mi halws mishtir y cynel ryw grwt bach
i'r hewl i wed wrth y beirdd a'r band am droi nol, a hwthu'r cyrn a chnoco'r
drwm gymint a gallan nhw a cherad yn yr un rât a cheffyl cynel am fod y Tramp
yn mynd yn y bâd. A dyna brosesiwn odd hwn, fi a'r mishtir a'r captan a'r
criw yn y bad a'r band a'r beirdd ar yr hewl. A rodd hi'n well felny i fi o
lawer. On i'n câl y miwsic i gyd heb ddim o'r lluwch odd ar yr hewl. |
|
|
|
|
(delwedd B2270c) (24 Mehefin 1915) |
Dyma ni
wrth Hewl-y-bont Street, mynta mishtir y cynel, mi landwn ni fan hyn. Wel
dyna enw mynta fi. Ie, mynta mishtir y cynel, ma fa'n frawd i
Clydach-on-Tawa, yn arwydd sicr o'n dirywiad cenadlaethoi ni'i Cymry ac o
aneffeithiolrwydd cyfundrafn addysg y wlad. Mi es i trw Hewl-y-bont Street
i'r hewl fawr. Pan welws y Gohepydd fi dyma fa'n towlu i het i'r awyr a'r
beirdd i gyd yn gneud yr un peth ag yn gwaeddi, "Tramp y Darian ffor
efar. Yna ni ethon gyta'n giddyl ymlan i Hô1 fawr Pentra-malwod. Yno mi ges introdycsiwn
i feirdd dirifeti. Ond welas i ddim cwrdd mwn shwd le o'r blân. Rodd yno
fordydd hir a lot o shorta o ffid arnyn nhw a photeli o bob lliw a llun,
achos fod y tywydd dicyn yn sychetig a'r beirdd weti llyncu lot o luwch. Mi
gyhoeddws rhywun fod yno ddiod yn siwto pawb, y templars a'r twmblars, ag am
i bob un ddewish pun fynsa fa. Mi fuws hyn bron arwan i dicyn o rifoliwshon.
Odd rhai'n treio gwed fod y geira yn rifflecto ar y Tramp a hynny ddim rasol
iawn mwn cwrdd croeso. Cyn i ddim annymunol iawn ddicwdd mi gotws Alfa, a mi
wetws gwpwl o eira gyta nerth a dylanwad fel hyn: Yn enw'r beirdd a'r
bobloedd ac er mwyn anrhytadd y gwr o fri sy weti dod i'n plith, na wnelar ei
gwrdd croesawu yn gwrdd croesi. Islaw urddas beirdd yw ymryson ynghylch geira.
Gadawer hynny i rai sydd a'u traed yn y pridd. Cofier mai beirdd ydym, ac nad
ddylasa geira a dramgwyddant ddynion o radd îs fod yn I rhwystr i feirdd: |
|
|
|
|
(delwedd B2270d) (24 Mehefin 1915) |
Templars
a'r twmblars byddwch yn ffri, Yfwch y
peth fo'n cytuno a chi, Alltudiwch
y croesi gwaela'n bod, Unwn mewn
croesaw i Dramp o nod. Mi
etholwyd bardd cenedlaethol o'r cylch i'r gatar. Rodd y spitshis i fod after
dinnar i gyd. Rodd yno deligram a llythyra wedi dwad nes on i'n ffaelu napod ymhunan.
A gwed y gwir i chi on i ddim yn suwr pun a fi na rywun arall on i. On i'n
onfi byse raid i fi gwpla'n stori run fath a hwnnw odd yn gwed i hanas yn
mynd lan mwn balwn at y ser a'r planeta, a'r rhai'n grondo arno a'u llyced
a'u ceca'n acor. Ond pan on i'n paso'r lleuad, medda'r dyn, mi saethws yr hen
dorrwr Sapath sy'n byw yno ata i, a mi fyrstws y balwn. Shwd buws hi wetin?
mynta rhywun odd yn grondo. O mi ddihunas i, medda'r dyn. On inna'n ofni taw
dihuno byswn inna a taw gweledicath odd y cwbl. Ond ma'r peth yn rial, ne dw
i ddim wedi dihuno yto. Mi fuodd yn dicyn o ddatla ynghylch riporto'r cwrdd,
ond yn y diwadd mi ddiseidwd mod i i riporto'm hunan, na alla neb neud yn
well. Rodd llawer o brygethwrs cyrdda mawr, mynta nhw, yn gneud hynny, a pham
na allwn inna neud yr un peth a nhw. TRAMP. |
|
|
|
.....
|
|
|
|
(delwedd
J6522a) (1 Gorffennaf 1915) |
Y Darian. 1 Gorffennaf 1915. Llith y Tramp. Mishtir Golycydd,
— Rw i'n mynd i riporto cwrdd croesawu mhunan y tro hyn, ond alla i ddim
riporto'r cwbwl ne mi fysa isha ecstra speshal o'r "Darian." Mi
fysa enwa'r beirdd yn mynd a cholofn gyfan, ond os gwetws Alfa nid popol
gyffretin yw beirdd a ddician nhw na chican nhw ddim os na fydd'u henwa nhw i
gyd yn y papur. Mi etholwd Mistar Ifan Jones (Mynyddfab) yn llywydd y
cyfarfod, ag ar ol rhoi y trugaredda o'r golwg a rhoi cymint odd heb dorri
o'r llestri mwn lle saff, ond y glasis wrth gwrs, odd pob un yn gofalu am
rheiny, mi ddarllenws gohepydd y Darian y llythyra a'r teIigraffs
llongyfarchiatol odd weti dderbyn. Rodd y teligraff cynta orwth Dafydd y
Crydd a Morgan Lewis y tilwr fel hyn: “Allwn ni ddim dod, a ddethan ni ddim
sa ni'n gallu. Rhowch y Tramp ar i ben blan yn y cynél." (Hm, hm, ma
nhw'n ffond iawn o'r pen blan.) Teligraff Arthen: "Oes y
byd i'r Iaith Gwmbrag. Beth yw hystyr Pentramalwod. Alwch rwpath i'r Sten.
Alia i ddim dwad i'r cwrdd; ma Sioned wedi mynd mas. Long lif tha
Tramp." (Clywch, clywch.) Teligraff Defynnog: Sori, ma'r
picnic wrth y drws." (O! O!) Gol. y Darian: Yn y
nesa." (O! Beth ma fa'n feddwl? Oti fa'n mynd i goeddi'r cwrdd hyn yn y
nesa ar ol iddo fod, ne oti fa'n mynd i ddod i'r cwrdd nesa? Ma fa mor dywyll
a'r bardd newydd.) Eryr Gwyddon: “Ar y nyth. Y'n
ni'n dishgwl y Tramp yn yr ocof." (Clywch, clywch.) Talnant (dros y Mabinogion):
"Ar grwydyr, pob lwc i'r brawd.” Dafydd Rhys Phylip o Byrtawa.—
Llythyr barddonol gen Dafydd fel hyn: Er byrrad un gos iddo, |
|
|
|
|
(delwedd
J6522b) (1 Gorffennaf 1915) |
Llythyr orwth E. T. John,
Ysgweiar, M.P.: “Rydw i braidd yn siwr i mi weld Tramp y Darian yn Abertawa.
Beth bynnag, mi welas yno ryw ddyn a golwg dalentog arno fo, oedd yn
ymddangos i fe tasa fo'n rhedag hefo un goes ag yn cerddad hefo'r llall.
Fasa'n dda gyno i taswn i wedi cal introdycsiwn iddo fo. Deudwch wrtho fo, os
byth daw o i Shir Fon, am alw yn Llanidan." (Banllefa o gymeradwyath.) Yn rhag mynd ag amsar y cwrdd
mi gynhicws [= cynigiodd] Perllannog fod y llythyra erill tw bi tekn as red,
a felny buws hi. Y peth nesa ar y rhaglan odd arath y llywydd, a fel hyn y
gwetws a: “Gymrotyr a Beirdd, - Ma'n dda gen i fod yma heno, a ma'n dda gen i
gal llywyddu mewn cwrdd i roesawu bardd o'r un clas a fi 'mhunan, a bardd da
digynnig yw a hefyd. Wi'n cofio pob lein o farddoniath ma fa wedi hala i'r
Darian o'r dechra cynta, a ma nhw'n dda gwd bob un o henyn nhw. Rwy'n gobitho
coeddiff e gyfrol o'i waith. (Clywch! chlywch!) Mi fysa llyfr felny'n grêt.
Wi ddim wedi bod yn llwyddiannus iawn mwn steddfota, ond rw i'n'cretu fod
amsar gwell i'r beirdd cenedlaethol gan fod Tramp y Darian wedi dechra
datla'i reits nhw, a nawr – “Mi ganaf bennill bychan |
|
|
|
|
(delwedd
J6522c) (1 Gorffennaf 1915) |
Yna mi alws ar Fwyalchen y
Darian, a mi ganws hitha fel hyn: “Pwy fel y Tramp mor hynod Odd Gwilym Cynlais, Ap
Cledlyn, Alaw Gwyddon, a Tarennydd yno, a on nhw wedi gneud petar lein
rhyngthyn nhw'ch petwar fel hyn: “Mae mron yn Ilawn o groeso Er mwyn arpad gofod wi ddim
wedi cofnodi y ddegfad ran o'r Clywch, clywch," a'r “O, o," a'r
“hwre” fu yn y cwrdd. Ond on nhw yno'n llond y lle. Mi ddarllenwd yno betwar
a deugan o fesura petar lein, ond on nhw i gyd ar yr un lein. Mi nawd yno spitshis
afftar dinar yn ddirifeti, ond odd pawb yn gwed yr un peth a wetws y llywydd
talentog ar y dechra, a dos dim isha'u cofnoti nhw. On i'n leico'i clywad nhw
er hynny. Odd hi'n dechra mynd yn wyr nawr, a on i ddim yn suwr i ble on i'n
mynd i lodgo, ond mi gotws mishtir y cynel a mi wetws fod captan y bad y
detho i gyta fa yn angori am y nos wrth Hewl y Bont Stryt, a fod croeso i'r
Tramp gal shar o'i gabin e am y noswath. Fu raid i finna neud spitsh ar y
diwadd, ond fyswn i weti gallu gwed yn well afftar dinar nag ar ddiwadd y
cwrdd, a wi ddim yn cofio'n iawn beth wetas i, ond ma rhai odd yn grondo'n
gwed i fi addo gwella lot ar y byd yn y cylch, rw i'm meddwl gneud hed. Mi
ganws y Templars Hen Wlad fy Nhada, er mwyn cwpla'r cwrdd yn rispectabl a mi
ath pawb gartra. Mi ddath dou o honyn nhw gyta fi drw Hewl y Bont Stryt at y
bad, ond chymerson ni ddim amsar i weld fod y bad erbyn hyn wedi angori'r
ochor arall i'r cynel, a on ni wedi cerdded ticyn trw'r dyfrodd cyn gweld
ble'r on ni a fu raid i ni oifad i ben y daith. Rodd y Captan yn joli boi, a
mi ofalws am ddillad i ni newid, a defnyddia cysur yn y cabin. Ma'r siwt
newydd ges i yng Nghwmparc wedi spwylo, a ma'r tilwr bach sy'n byw yma wedi
cal ordor am un newydd, a ma fa'n gwed y gneiff e siwt fydd yn wocin adfertismant
idd i waith a. Ma dyn o'r enw Mistar Smith y Crydd hed yn gwed y gneiff e
esgid i fi fydd yn gneud 'y nwy gos i'r un hyd, a galla i listo wetin yn y
Clydach Roial Folyntiar Treinin Cor. Ma rhai targats da iawn wedi joino a
fa'n barod. TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd 5491a) (8 Gorffennaf 1915) |
Y Darian. 8 Gorffennaf
1915. Llith y Tramp. Mishtir Golycydd, Os
yw'r fwyalchen yn gwed y gwir mi fuws yna rai pethach yn y nghwrdd croesawu i
na wyddwn i ddim am danyn nhw. Wi'n cofio clywad swn canu ond on i'n tw ffar
gon i wpod pwy odd yn canu, ond wi'n timlo'n ddiolchgar iawn i Telorydd a
Myfyr Baran os buon nhw yno ag os canson nhw. Dw i ddim yn meddwl rhyw dwryn
o gân Gwilym Cynlais i'r Tramp chwaith. Dyw hi ddim yn trw tw netshar os
gwetws y bachan yna ma Clydach Tomos yn darlithio arno. Ond dyna un rhyfadd
yw bardd, a rodd Gwilym druan yn meddwl y bysa'n athrylith i'n disgleirio mwy
dim ond rhoi racs am ’y nghorff i, a bysa ’nhalant i'n lanach dim ond rhoi
baw ar y ngwymad i. On i ddim yn dost, chwaith, pan ddes i yma, ond odd isha
rwpath i hodli a Chlytach a mi wetws Gwilym —"Doed yn holliach.” Trics
of the tred yw pethach fel hyn, a rw i'n sylwi fod Morgan Lewis y tilwr yn
gneud pethach tepig, os yw Dafydd y Crydd yn i riporto fa'n iawn. Ma'r Crydd
wedi llyncu polyn achos i fi fod mor garetig a dangos iddo fa'i anwybotath.
Dyna'r diolch y'ch chi'n gal yn y byd yma. Ma fa wedi darllan mwy o lyfra nag
w i wedi weld o datws, ond wedi u darllan nhw ma fa. Dyw a dim yto'n gwpod y
gwahaniath rhwng "Alis" ac "Allies." Pwy sens yw gwed
ma'r Allies sgrifennodd ata i. Ond dyna ma atnod fel hyn ar y pwnc yn rhwla –
"Chwyd y Crydd byth
yn uwch na'i lapston.” |
|
|
|
|
(delwedd 5491b) (8 Gorffennaf 1915) |
Odd dim isia
iddo fe wed fod yr hen Sian Landeilo a fynta'n bartnars. Ma pawb yn gwpod
hynny! Dyma le iawn
sy yng Nghlytach yma. Odd yma steddfod mwn tent dydd Satwn, a mi enjoies i
mhunan yn grand a rw i'n mynd i wed yr hanes y tro nesa; odd yno litl biwtis
o bob man ag onbai mod i wedi cal llythyr orwth Alis, wel, mi fyswn i dros y
mhen a nghlusta. Mi welas fishtir y cnel o bell, ond wn i ddim beth odd y
matar arno fa odd a'n dishgwl felsa'r doctor wedi gwed wrtho am neud i
wyllys. Ne falla'i fod a wedi colli yn y Steddfod, beth wn i. Wi wedi cal
lot o lythyra yn y'n infeito i i lefydd erill. Mi ddath un o Fforestfach fel
hyn: Diar Tramp, — Wil yw ceindli onor ys with a fisit. Dder ar meni hiar hw
wd leic to see what yw ar leic." Ddath
llythyr arall o Gwm Garw fel hyn: — Tramp y Darian, Diar Syr,—Wi ar dei-in tw
see yw at ddi Garw. Feri himportant bisnes.— Ywars triwli." A llythyr
arall o Gwmbychan fel hyn :Mr. Tramp, — We ar hinfeteret consiwmars of ywar
prodycsiwns in ddi Tarian. Wi haf meni things tw tel yw. Ddei wêr owt a
hyntin hiar ddi oddar dei, and thei côt a litl sheep dog insted of the blwmin
ffocs. Beth ma'r
tacla'n sgrifennu Sysnag fel hyn i gyd. Mi af fi am dro i'r Garw 'r wthnos
nesa am noswath ne ddwy a mi weta'r hanas ar ol hanas y Steddfod, a
Chraigcefanparc a Threforus. |
|
|
|
|
(delwedd 5491c) (8 Gorffennaf 1915) |
Y Darian. 8 Gorffennaf
1915. BYGWTH Y TRAMP. Mishtir Golycydd, Y mae geni gwyn pwysig
aruthrol i ddwyn ger eich bron. Y rheswm mod i'n i dodi e ger eich bron chi
yw hyn. Yn ol dim ag wy i'n deall o'r gyfrath, mai chi sy'n gyfrifol am
bopath sy'n ymddangos yn eich papur; ac yn awr heb fynd o gylch y llwyn mi
weta i beth sy geni. Y mae rhyw un o dan yr enw “Tramp" wedi bod yn
scrifennu ich papur chi yr wythnos ddiwetha, ac wrth neyd hynny wedi gneyd
lot fawr o ddrwg i fi. Mi explaina i y cyfan i chi, Mishtir Golycydd. Nawr y
mae y Tramp wedi gwed i fod e wedi dod i fanc y cnel ar bwys Pont Ynysforgan
(mae hyna yn olreit so far) ac i fi ofyn i'r captan roi lifft iddo yn y bad.
Wrthotas i ddim lift i neb os bysa fa'n deidi. Mae yna yn reit eto. Ond dyma
lle mae'r drwg yn dwad miwn. Mae'r Tramp wedi boddran cyment am y lifft nes
mae'r son wedi mynd i gluste'r High Athorities. Ma cwmni'r cnel yn derbyn y
Darian er pan ma'r Tramp yn ysgrifennu iddi. Nawr cofiwch hyn, Mishtir
Golycydd, dyw'r bate ddim i fod i gario pasingars, yn enwetig tramps. Dim ond
gwds ma nhw i fod i gario. Ac yr wy i wedi dod i lot fawr o fwstwr o achos
hyn, a dw i ddim yn gwpod yn y byd lle cwpliff e. Mae yn ddicon posib ma'r
sac gaf i, a ma'n rhy ddrwg i fi gal y'n stopo o achos rhoi lifft i dramp;
ond efe sy wedi neyd y cawl i gyd, ac y ma'n rhaid iddo fe i yfed e'n nawr.
Yr wy i wedi bod yn wilia gyta llawar o'r dynion mwya pwysig yng nghwm y
Jacks beth sy ore i neyd yn y mater achos ma'n job i yn y balans, ac y mae
lot fawr o'r dynion hyn yn gwed - wedi iddi nhw ddarllen y "Darian"
— i fod e'n ges o slandar. A dyna o nhw n adfeiso i fi odd hyn, ac am i fi
neyd e ar unwaith — Engago Lord Balaclafa i gymryd y ces mwn llaw. Yr wy i'n
nabod Mynyddfab yn dda, ac y ma'n siwr o ddod yn drwm arno fynta hefyd achos
taw fe odd y Cadeirdd yn Croesawi y Tramp i Clydach. Fe fydd mor tw ffolo i
ddilyn os na ddaw apolodgi. MISHTIR Y CNEL. |
|
|
|
|
(delwedd L2140a) (15 Gorffennaf 1915) |
Y Darian. 15 Gorffennaf 1915. Llith y Tramp. Mishtir Golycydd, — Mi halws Llith Mishtir y Cynel fi i stwmp ofnadw. Rw i'n gweld nawr
pam odd a'n dishgwl felsa fa wedi yfad fineger yn y Steddfod. Fyswn i'n i
gynghori fa i beidio gneud llawar o docs a'r cyfreithwrs yma, ne ma nhw'n
siwr o blyfio fa'n borcyn. Oti fa'n cofio am y stori hynny am ddau ddyn wedi
ffraeo a'u giddyl a thicyn go lew ys gwetws Lloyd George, o silver bwlets gen
y ddou, a nethe neb y tro i setlo'u cweryl nhw ond “gwyr y cwils." Mi
fynson y ddou gyfreithwr gore allsa nhw gal am arian a mi roison y ces yn 'n
llaw nhw. Odd un o'r ddou gyfreithiwr, fel finna, 'n dicyn bach o fardd, a
dyma fa'n hala gair at i annwyl gariadus frawd fel hyn: Dwy wydd dew, A phlyfio nethon nhw. Os eiff mishtir y cynel i gyfrath yn erbyn y
Tramp mi fydd y plyfio i gyd o un ochor. Ma fa'n gofyn am apolodgi. Ond dw i
ddim yn gwpod shwd ma gneud un. Mi fuws yn garetig iawn i fi, a wetas inna'n
dda am dano fa. Mi fysa apolodgi fel hyn yn dishgwl yn lletwith: “Barchus Syr, — Ma'n felltigedig o ofitus gen i, i fi wed yn y
'Darian' ych bod chi wedi cymeryd trugaredd arnaf a rhoi lifft i fi yn un o
fata'r cynel. Yr wyf yn edifarhau mwn sachlian, a lluti ar 'y mhen." Dyma'r tro cynta i fi ddwad i hobl wrth gamol dyn. Odd a'n gwed i fod a mwn perigl o golli 'i job, ond dim shwd beth.
Ma'r cwmni'n gwpod yn iawn taw un o wyr y dwr yw a, a na chan nhw neb tepig
iddo fa am fanigo cynel. Mi fuas i yn Steddfod y Clydach, a wir mi enjoies i mhunan. Dw i ddim
yn meddwl, a gwed y gwir i chi, gall neb enjoio'u hunan fel tramp. On i'n
gwpod fod yno lawar ar y lwc owt am dana i, ond odd yno bump dyn run fath a
finna, a un gos iddynt nhw'n fyrrach na'r llall, a wydda neb ond rhyw ddau ne
dri o feirdd pun odd pun. Mi glywas bo chi, Mishtir Golycydd, yn holi'n dar
pun odd ych tramp chi. Mi welas Motryb Nansan o Drebannos hefyd yn dilyn dau
o henyn nhw, ond fuws yr hen whar ddim callach. Cymred yr hen wraig gysur, mi
alwa i gyda hi un o'r dyddia nesa. |
|
|
|
|
(delwedd L2140b) (15 Gorffennaf 1915) |
Y bachan yna sy'n darlithio ar Wil Breian odd yn manijo'r consarn yn y
steddfod. Clytach Tomos ma fa'n galw'i hunan. Wn i ddim pam ma fa'n troi i
enw o whith. Allwn i feddwl bysa Tomos Clytach yn fwy in ordor. Ond dyna,
wats in a nem, os gwetws Twm o'r Nant. Ma Clytach Tomos yn gallu manijo
steddfod tan gamp. Ma fa felsa fa wedi i eni mwn steddfod. Mi ges i lot o ddifyrwch wrth 'u gweld nhw'n cadeiro'r bardd. I
gadeiro fa trw ffydd on nhw; odd e'i hunan ddim yno, a mi gymerson fenthyg
dyn o'r enw Mr loan Davies odd ar y platfform i neud i job. Y gwr bynheddig
hyn, allwn i feddwl, odd cadeirydd y steddfod, a odd golwg urddasol arno fa
hed. Ond mi gas ofan ne rwpath pan ddalson nhw'r cleddyf wrth i ben a, a mi
ddishgwlws yn dwp iawn felsa fa wedi reseino i gal i ben off. Mi ddath dicyn
bach ato'i hunan pan ofynnws Mishtir Eilir Mai "A oes heddwch!" a'r
bopol yn gwaeddi “Wes, wes." Un o Shir Bemfro gas y gatar, a dyna pam
odd y “Wes, wes," yn dwad mas. Wi'n cretu i'r gwr bynheddig odd yn y
gatar yn Ile'r bardd gal mwy o ofan y beirdd pan on nhw'n pelto mesura petar
lein ato nag odd a wedi gal o ofan y cleddyf. Mi ddylsa'r steddfod baso fot o
ddiolchgarwch gwresoca'r cyfarfod iddo am ddiodda iddyn nhw wed i fod a wedi
curo cewri a'i fod a'n fardd mawr a fynta ddim yn euog o'r cyhuddiata. Mi ges i dicyn o siomedicath ymhunan ym musnas y cadeiro. On i wedi
gneud petar lein dda, ond pan on i'n paratoi I fynd i'r stedg, mi welas mod i
wedi colli'r papur, a allswn i ddim mentro siarad yn gyhoeddus hebddo fa. Ond
os nag es i i'r stedg, mi ath y petar lein yno. Odd J. J. Williams,
Trebannos, os gwelwch chi fod yn dda, wedi coti'r papur a mi wetws y mhetar
lein I wrth y bardd. Odd a wedi gweld
y bysan nhw'n rhoi ticyn o shein ar y ddou betar lein arall odd gyta fe. Ma
raid i fi gal y petar lein nol, ne mi fydd fydd raid i fi roi Motryb Nansen
ar i drac e. Peth arall odd yn gneud i fi deimlo'n well yn y steddfod odd clywad y
merched yn canu. Odd y ferch fach bert yna o Stalfera fel yr eos i hunan, a
mi nillws wopra yno hed a odd hi'n deilwng o henyn nhw. Cor Stalfera J mllws,
ond on i'n leico'r Aman Gli Soseiati, odd y merched odd yn hwnnw yn litl
biwtis bob un o henyn nhw, a sa'r beirniad yn sefyll fan lle on i'n sefyll a
gweld i gwyneba glan nhw mi fysa’n teinlo u bod nhw uwchlaw beirniatath fel
on inna'n teimlo. Falla byddwch chi'n synnu, Mishtir Gol., gweld y llythyr
hyn yn dod o Gwm Garw. Mi ddes i yma ffwl spid y dydd Llun ar ol y steddfod.
Mi fydda i nol yng Nghlytach er hynny cyn bydd hwn o'r wasg a'n adres i yno
fydd Ty Gwair on the flat, Clydach, near Trebannos. Tramp. |
|
|
|
|
(delwedd 5501) (22 Gorffennaf 1915) |
Y Darian. 22 Gorffennaf 1915. Llith y Tramp. Mishtir Golycydd, — Dicyn yn arw buodd hi arna i ar y ffordd i'r Garw. On i wedi'n shiglo
nes on i'n ynconshws bron yn y bws sy'n mynd o Dreforus i Berafan, a chyn i
fi ddod ata mhunan yn iawn fe fu raid i fi ddiffendo mhunan. Son am
non-assistans, wir, pwy sens yw hynny. Odd yno ryw fachan cloff, didalant,
wedi cal i gyhuddo, mynta fe, taw fe odd Tramp y Darian, achos fod un gos
iddo fynta'n fyrrach na'r llall. Ma raid fod y rhai odd yn i gyhuddo fa'n dwp
iawn os on nhw'n dishgwl im nhalant i yn nhrad y criatur hynny. Fuas i ddim
Ilawar gwath o'r beltan rows a i fi pan ddes i lawr o'r bws, ond rw i'n suwr
na fydd arno fa ddim isia iwso'i ddyrna. ar ddynon talentog yto ar ol y peth
gas e gen i. Os dim raid i ddyn, am i fod a'n dalentog, odda i bob sothach
fynd yn rhy ecar arno fa. Falla bydd hyn yn hint i rywun arall hed. Odd hi'n lled hwyr nos Fawrth arna i'n cyrradd i Bontycymar, ond trw
lwc mi gwrddes a Mr. Holderman Sandars, a dyna fachan caretig odd a. Mi
ffeindws lodgin i fi gydag un o'r gwidwod bach glana welsoch chi ariod, a mi
ges i le ffyrst clas yno hed. Rw i wedi promis i'r witw fach hyn taw i
Bontycymar y bydda i'n dod pan fydda i'n |
|
|
|
|
(delwedd 5502) (22 Gorffennaf 1915) |
setlo lawr i labro'r nos
am dri mis y geua nesa fel arfar. Dydd Merchar mi es i whilo am y ’Darian,' a
wedi cerad obothtu dicyn mi ddes i siop bapra dyn o'r o'r [sic] enw Mistar
Fox - dyn o dalant ag amynadd mawr sy'n byw yn y Garw. “Gwd mornin, syr; feri
ffein mornin," mynta Mr Fox, a rodd ynddo ddicon o sens i ddishgwl yn y
ngwynad i a nid ar ’y nhrad i fel ma rhai dynon didalent yn neud. Wleuwch
Gwmrag, Mistar Fox, mynta finna, ry'ch chi'n un o Gymrodorion y Garw, a ma
fa'n weddus i chi'n anad neb i barchu'r hen iaith. Fi yw Tramp y
Darian." “Wel, bendigetig, cant a mil o groeso i chi," mynta Mr.
Fox; ishteddwch." Gyda mod i'n ishta dyma'r Bwtshwr i fewn, dyn dicyn yn
feirniatol i olwg yw hwn ag yn dishgwl yn ofalus cyn bydd a'n rhoi'r drod
nesa lawr a mi sefa yn hir ar un gos cy[n] rhoia fa'r drod arall mwn twll. Y pwnc odd yn pwyso ar
feddwl y Bwtshwr odd y Prins o Wêls Ffynd a'r Local Relûff Ffynd. Mi wetas i
nag on i ddim yn napod Mr. Prins o Wels na Mr. Local Reluff. Ar ol iddo
sbonio mi ddialles beth odd gytag e, ta rhyw ffynds odd y ddou hyn wedi
starto. Wi'n cretu dim yn y Prins o Wels Ffynd mynta fa, ma hi'n depig i
ffynd ecsploshwn. Ma nhw'n gwaeddi am arian a ma arian yn llifo miwn. Ond
’dyw'r arian ddim yn cal i hala i gyd, ma nhw ’n catw lot fawr o nhw pan
fysa'n dda i lawar u cal nhw. A ma nhw'n gwed fod lot o ffynd y Prins yn mynd
yn gyfloca i offishals. Local reluff i fi, a phawb i ofalu am rai sy mwn
angan gartra. Erbyn hyn odd lot wedi
dod yno i byrnu'r "Darian," a dyma un on nhw'n |
|
|
|
|
(delwedd 5503) (22 Gorffennaf 1915) |
galw Shoni arno fa yn
clapo cefan y Bwtshwr ag yn gwed wrtho fa - "Da iawn, sens bob gair.
Wi'n gwpod am fenyw fach odd isa help, a mi ath un o Bwyllgor y Prins o Wels
ati, a mi dynnodd rolyn bapur gymint a chyfrath Moses o'i bocad a mi
ddechreuws i holi hi, nes odd y fenyw fach wedi cal ofan ag yn dechra onfi'u
bod nhw'n i chymryd hi fel German spei, a dyw hi ddim wedi bod yn dda iawn
byth oddar hynny. On i'n gweld un arall o'r enw Dafydd yn partoi i geg i wed
rhwpath. Wara teg, mynta fa, ma'n ddicon awdd i ti Shoni wilia'n dwp ar dy
gyfar. Ond eiddo Cesar i Cesar o gwetws y proffwyd. Ma arian y Prins o Wels
wedi ’u clasgu gen y wlad a sopyn o ddynon wedi gneud aparth i rhoi nhw, a
dyw a ddim yn deg ’u rhoi nhw heb infestigesion i hanas y rhai sy'n ’u cal
nhw, a fysa rhai sy'n ’u rhoi nhw'n cal ’u syrtjarjo. A rodd ffynd y Prins
a'r waith yn helpu ag yn gwasgaru trugaredda cyn i Local Reluff ddihuno. Betar bi widdowt tham,
os ôs incwisisiwn i fod, mynta'r Bwtshwr. Dyma ryw fachan o goliar yn gwed
fod lot yn yr hyn odd Dafydd wedi wed. Dodd ffynd y Prins o Wels, mynta fe,
ddim yn gwitho fel dylsa hi. On ni'r gwithwrs yn talu wech chinog yr wsnoth
at ffynd y Prins er mwyn helpu'r rhai odd mas o waith a rhai odd yn ffeulu
cal glo dan ddwy bunt y dunnell, a ninna'n i dorri fa am ddouswllt y dunnell,
ond on ni'n ffaelu cal arian mas pan fysa isia, a mi jacon ni ddi lan. Pwy
sens odd talu miwn a chal dim mas. Ma rhwpath yn yr hyn wetws y Bwtshwr hed,
mynta'r bachan o goliar yto. Ma yna lot o arian ffynds wedi cal ’u cloi lan.
Mi weta i hyn, os clasgu arian at rwpath, nhw ddylsan gal ’u hala at y
rhwpath hynny. Odd yno un o'r enw
Morgan heb wed dim, a dyma fynta nawr yn gwed dy'ch chi ddim yn gwpod bois
beth ma pwyllgor y Prins o Wels ffynd yn neud. Beth am y milodd punne ma nhw
wedi roi i'r rhai odd mas o waith ag at y Red Cross a'r Ambiwlans? Otich
chi'n gwed nag yw rheiny ddim yn deilwng o'u cefnocath ni? Os dim un o chi'n
gallu apad. Wi'n gwpod taw ar ol y cwymp y'n ni'n byw, a ’dyw'r Pastwr Rysal
yna ddim wedi dwad a'r mil blynyddodd i ni fel odd a'n addo. Os ewn i i
ffeindo beia ar bopath mi fyddwn i gyd cynddrwg a'n giddyl a gwath hefyd. Ie,
mynta Mistar Fox, os ewn ni i aros nes byddwn ni wedi'n perffeithio cyn gneud
dim, mi fydd y Germans yma'n gynt nag y'n ni'n feddwl. Beth ych chi'n wed
Tramp? Rwy' ’run farn a chi, sir, myntwn inna, a mi hala i hanas y cwrdd i'r
Darian. Ond mi weta i hyn wrthoch chi i gyd yn ych gwymeta chi. Rw i'n teimlo
dros y fenyw fach hynny on nhw'n holi cyn rhoi help iddi! Cyn byswn i'n gwed
y'n hanas er mwn help neb mi fytwn y'n het, tawn i byth o'r fan yma. (Hiar,
hiar.) TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd L2145a) (29 Gorffennaf 1915) |
Y Darian. 29 Gorffennaf 1915. Llith y Tramp. Mishtir Golycydd, — Tro byr on i wedi feddwl
neud yn y Garw, ond odd mynd i lodjo at witw fach lan yn newid y cwestiwn.
Odd hi'n gwed y dylswn i aros i weld y carnifal odd i fod dydd Mercher
diwetha. A fel ma rhai sy'n brofiatol yn gwbod ma cais gwitw fach fel hon yn
mynd ymhell gyda dynon fel fi. Y peth odd yn pwyso mwya ar y meddwl i odd fod
y'n letar bocs i'n depig o fod yn llawn yn y Ty Gwair, nr. Clytach. A on i'n
onfi y bysa nhw wedi cywen y gwair a bysa raid i fi aros nes bysa'r gwarthag
wedi 'i fyta fa cyn gallwn i apad y llythyra. Odd dim i neud ond hala at
Dafydd gwr Motryb Nansan, Trebananos, a mi halws ynta'r llythyra i fi. Rodd y
bocs yn llawn. Odd un llythyr diddorol iawn ynddo fa orwth Torial o'r Sefn
Sistars; mi ddaw hwnnw a llythyr y bachan o Dreforus yn y nesa. Ond y peth
gora o ddicon yn y bocs odd chec am ucan punt orwth y Sherman ejent sy yn
Shir Forgannwg, a notyn fel hyn gyta hi: “Somewhere in South Wales. We wass
send you dis here check hopin you wass use all der inffluense you haf to keep
der colliers from goin to der works, and tell them plenty German money to
keep der bloomin lot of dem like gentlemen. Thousands of checks wass being
sent owt every day. Iron crosses to follow." Dyna'r lwc ora ddath i fi
ys tro, a ma fa'n ffact fod pob meinars egant a phob hatalbwyswr a phob
sgrifennydd a phob cadeirydd gwaith weti cal checs a milodd ar filodd o
goliars wedi cal checs orwth y Sherman egant, a thanc yw ceindli, syr, weta
i, am danyn nhw. Papra Llundan a Chardydd yna nath y drwg, ne mi fysa rhacor
o lawer wedi dwad. Nhw dynnws y gath mas o'r cwtyn. Ma nhw mor felltigetig o
glyfar. Ma nhw'n gwed fod jyrnalists y Deili Leiar a'r Deili Meil a'r Teimes
a rheina yn gallu gweld trw lathad o wal a hono wedi i simento, a hynny heb
streino dim ar u llyced, a ma nhw'n gwpod y dirgelion oll. Onibai'r tacla hyn
fysa coliars Sowth Wels yn cal 'u catw gyta'r Shermans, a ma cal arian am
ddim dicyn yn well na gwitho'n galad am danyn nhw. Ma pawb yn gneud arian o
bopath nawr, a pham na alla'r gwithwrs neud arian o'r Shermans. Mi glywas i
hed fod lot o checs y Shermans wedi u casho ym Merthyr pan odd Undab Sentars
yno, a phob lwc iddyn nhw weta i. Rw i'n teimlo'n flin am fod papra Llundan
yna'n gallu dod mor glefar. |
|
|
|
|
(delwedd L2145b) (29 Gorffennaf 1915) |
Wel mi es i weld
Carnifal Mr. Local Riluff yn y Garw, a dyna bopol, on nhw yno wrth y milodd,
a mhen ticyn dyma'r band yn canu a'r proseshwn yn mynd a'r Ambiwlans, y
Nyrsis, y Scowts, y Ffeiar Briged, a'r Indiaid ar geffyla'n dilyn. Odd yr
Indiaid wedi bod yn garetig iawn yn dod yno mor bell. Odd Mr Charles Chaplin
yno hed, ma fe ymhob man. Mi welas un yn gwed rhwpath yn 'i glust, a dyma
fa'n neido ata i a gofyn – “How go, Mr. Tramp? Pwt symthin in ddi bocs."
Ai am onli a Tramp, mynta finna. “Wi ar in ddi sem hot, boy," mynta
fynta, mynis I am afftar, tw." Mi rois i rwpath yn i focs a. Odd tyrn
owt Mrs. Anderson and Co. yn ticlo'n ffansi i'n fudur. On i'n teimlo hed y
byswn i'n leico talu am beint i Meils a Olifar y Plisman a'r Disartar, a wi'n
suwr y bysan nhw yn i yfad a. On nhw'n rhoi ticyn o shein ar y carnifal, wara
teg iddyn nhw. Odd yno lot o blant wedi gwishgo'n rial litle biwtis. Odd y
Ceisar ddim yno yn y golwg, beth bynnag, ond odd Sarjant Ifans wedi cal weiar am iddo fod ar
y watsh. Mi glywas un Mr Maddocks yn gwed y bysa fa'n leico i weld a, a odd
a'n suwr na etha fa ddim sha thre yn i gynefinol iechyd, a rodd golwg
bendrafynol ar Mr. Maddocks. Mi drois i miwn i siop Mr. Fox, ond odd Shoni,
Dafydd, Morgan na'r Bwtshwr ddim yno. Odd Mr. Fox yn gwed u bod nhwythe wedi
joino'r Carnifal. Druan o Ffynd y Mr. Prins o Wels, odd Mr. Local Reluff wedi
i faeddu fa'n deg heddy, a wara teg i Morgan a Dafydd, on nhw gyta'r winnin
seid a'u holl egni. Mi glywas un bachan
ifanc call yn gwed taw'r ffordd ora i faeddu'r Shermans fysa hala Charli
Chaplin mas atyn nhw, a bysa fa'n suwr o'u hennill nhw'n hôl sêl, ond dyw a'n
ddim yn depig y grondan nhw arno. Un seit go ddoniol welas i yn y Carnifal
odd gwr bynheddig yn stwffo'i ben mawr mas trw ffenast y llofft ag yn gwaeddi
ar y plant mwn Ilais croch fel tarana - "Keep clear there! Keep clear
there!" A dyma ryw fenyw fach yn gofyn, “Beth ma fa'n glepran, gwetweh?
Ma fa'n rhuo fel tarw Short Horn lan fanna.” Mi glywas un arall o
wags y Garw'n gwed, pan welws a'r Ffeiar Briged yn mynd heibo, “Mi gnelsa'r
bechgyn hyn hi'n dywydd glyb yn y lle poeth tysan nhw'n mynd yno." Ma nhw'n gwed u bod nhw
wedi gneud yn acos i ddeugan punt o'r Carnifal, ond ddim hannar dicon weta i,
a styriad fod yna gymint o checs y Sherman ejant wedi dod i'r Garw. Ond rw i
ar ran ymhunan a'r lle yn llongyfarch y Pwyllgor am u bod nhw wedi gwitho mor
dda i gal ticyn i'r rhai sy'n dipendo ar y morwyr a'r milwyr. Diolch i Dafydd, gwr
Motryb Nansan am hala’r llythyra. TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd L2148) (5 Awst 1915) |
Y Darian. 5 Awst 1915. Llith y Tramp. Mishtir Golycydd, — Jobin go galad odd mynd
o'r Garw a gatal y witw fach bues i'n aros gyta hi, ond mi fydda i nol yna
yto ar fyr rypudd. Tysa Alis a finna wedi prioti fel buon ni'n meddwl gneud
mi fysa pethach yn wahanol iawn gyta fi. Wi'n gobeitho bydd y rhyfel yma ar
ben heb fod yn hir. Mi alwas i yng
Nghwmbychan ar y'n ffordd nol i'r Ty Gwair, a mi glywas shaw o son am
"Fardd y Stac." Ma fa wedi wneud can i'r "Hela Llwynog,"
fuws yno 's ticyn yn ol. Ma'r gan yn depig o neud Bardd y Stac yn anfarwol am
wsnotha. Ma'r gan yn dechra fel hyn "Boneddwr mawr o'r
Bala Un diwrnod aeth i
hela," ond mi cewch hi o gyd
yto. Ma'n depig nag yw "Cwmbychan” ddim yn hodl a "hela," a
taw dyna pam ddath e a Bala miwn iddi, ond ’y marn i yw y bysa'n well iddo fe
atal yr hodl i fynd er mwyn câl y gân yn triw to netshyr. Wi ddim yn gweld
pam ma raid i'r Bala gâl robo Cwmbychan o'i enwocrwydd, a hynny ddim ond o
achos ticyn o hodl. Gobeitho gneiff Bardd y Stac ystyriad y pethach hyn rhag
ofan bydd haneswyr mwn oesa a ddaw yn gwed ta rhyw fachan o'r North nath i
gân e. Mi geras i o Gwmbychan yn grôs i Gastall Nedd, a mi gwrddas a'r
ciwriositi rhyfedda welas i ariod yno— y tram car. Dos dim gialan bysgota na
cheffyla'n tynnu hwn, ond ma fa'n mynd fel galla i hunan. Mi glywas un yn
gofyn oddar i ben a i fachan odd ar yr hewl ddwad lan. Na, medda hwnnw,
"rw i mwn ticyn o hast heddy, a rhaid i fi fynd, gwd, bei. A mlan ath a,
a ninna 'n mynd ar i ol a wrth y'n plesar yn nhramcar Castell Nedd. Fel on i wedi addo, dyma
fi'n cyhoeddi rhai o'r llythyra. Odd un orwth fachan o Dreforus fel hyn: - "Dear Mr. Tramp,
ddi Moristonians haf hyrd of iwar gret rinown, and iff iw can sber a ffiw
owars tw fisit ddem, ddei wil bi hinternali obleitshd. And ai want tw tel iw
of symthin ddat twc ples hiar iars ago -, a syrtan ministar then lifin hiar
berid a wman as iff shi was a man, and ddi matar ôt to bi pwt in ddi Tarian
and iw ar ddi man to dw it. Iff iw cym iw wil not ffeind ys ol yp ddi tri
hiar, and ai wil thanc iw ceindli, Iwars and so on." Diolch yn fawr i chitha,
syr. Cofiwch fi at Risiart Huws a'r beirdd cenedlaethol erill, a mi fydda i
gyta mwn dwarnod ne ddou ar ol i fi ddelo a'r coraspons yma. Rodd yma lythyr arall
orwth Toriel. A dyma'r ffugenw perta wi wedi [gweld?] yto a ma rhwpath mwn
enw. Fel hyn odd llythyr Toriel: "Diar and ffemus sir,
— Ai no dder is agrêt dimand on iwar teim and talant, nefarddi-les ai
ynhesitetinly ricwest iw to pai a fisit tw ddi Dilas Vali, inasmytsh as ai am
shwar iw wil nefar rigret ddi teim iw wil sbend widd ys. I dw ecstra sbeshali
entrut iw tw cym becos i haf pyblishd e niw bwc whitsh ôt tw bicyn [?bicym]
feri ffemys profeided it gets ffer plei widd ddi critics, sym of whitsh haf
olredi prwfd as blynt as e sledj. I want iw tw rifiw mei bwc, syr, nobodi can
dw nothin leic iw. Mei ffrend George hw is widd mi in ddi Ty pwyso, and hw
bei ddi wei is a man of gret weit, and gret habiliti as wel, ses ddat ddi bwc
is unreifald in depth of thôt and ffelisiti of dicsiwn. Ddi bwc is in
Hinglish, and dder is nythin leic it. I want iw tw cym hiar, so ddat ai me
tel iw what to pwt in ddi rifiw. George, mei ffrend, sends his complamens tw
iw. He and mi haf bin feri bisi hiar diwrin ddi streic, pwtin byrdlein efri
wher tw catsh ddi Fwvalchen. lwars feri triwli, Toriel, Hinglish Bard, Ty
Pwyso, Sefn Sistars." On i wedi clywad
camoliath uchal i lyfyr Toriel, a mi af fi yno idd i rifiwo fa ar ol i fi fod
yn Nhreforus. Yn y cyfamsar a fydd y bardd garedicad a hala dau ddwsin o
gopia i Ty Gwair, nr. Clydach. TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd L2134a) (12 Awst 1915) |
Y Darian 12 Awst
1915 Llith y
Tramp. Mishtir Golycydd, - Wel ie, ys gwetws Eryr
Parc y Cwm, mi es i Dreforus mewn apediad i lythyr y bachan o'r lle, ag os yn
dda yn ych golwg chi, syr, mi weda dicyn o'r hanas. Rw i'n lico Treforus yn
fudur iawn. LIe da digynny yw a ys gwetws Modryb Nansan, a'r dynon felsa nhw'n
gwpod y ffordd fwya decha i etrych ar fywyd. Nid rhyw grancod bach hunanol na
wyddoch chi ddim ar y ddaear beth i neud a nhw. Wrth gwrs dw i ddim wedi
byw'n hir gyta nhw, a rodd Eryr Parc y Cwm yn arfedd gwed fod isia byw gyta
dynon idd'u napod nhw, ond wi'n cretu fod Tramp yn eithriad i'r rheol. Dos
dim isia i Dramp fod yn hir cyn gwpod a fydd dynon yn werth i aros gyta nhw
ne beido. A ma hyn o fontes gan ddyn rhydd fel fi, os na fydd greso iddo aros
fe all fynd, a gora pwy gynta. Ma'r hewl o'i flan a. Nawr, ma'n ffyrst
himpresiwns i o wyr Treforus yn ffafriol iawn iddyn nhw. Wi'n cretu o hyd fod
shaw o ddynon da yn y byd yma a llawar o rheiny'n byw yn Nhreforus. Pan des i
yma odd arna i dicyn o sychad, a pan ddes i at ryw dafarn mi feddyles bysa
diferyn o rwpath yn gneud lles i fi, ond pan welas i'r enw -Lam an Flag - a
dou ddyn yn mynd miwn ar y pryd fel lams a dou arall yn dwad mas fel fflags,
mi dorrodd hynny lot ar y'n sychad i a mi newites 'y meddwl, a odd yn dda
iawn i fi mod i wedi newid 'y meddwl y tro hyn ta beth, wath fe ddath rhyw
ddyn bach yntau ato i, a mi wetws rwpath fel hyn - “Esguswch fi, syr, rydw
i wedi craffu'n fanwl iawn arnoch chi o wadn eich troed i goryn eich pen, ac
ar ol rhoi popath at 'u gilydd a symio i fyny alla i yn 'y myw lai na dod i'r
clasgad y'ch bod chi, syr, yn rhywun, a'r rhywun hwnnw yn neb llai nag anfarwol
Dramp y 'Darian.' Odd y dyn bach mor depig
i ryw ddyn arall a galla fa fod, ond allwn i ddim llai na theimlo, dan yr
amgylchiata i fod ynta'n rhywun. Odd rhwpath ynddo fa odd yn gneud i chi
etrych arno fa ddwywaith. Wrth etrych arno mi gofis fod rhyw ddynon bach o'r
enw Heberiad wedi bod yn byw yn y wlad ys blynyddodd mawr yn ol - dynon odd
yn gallu bryddwyto yn well na neb arall, a on i'n teimlo'n suwr mod i wedi
cwrdd a un o hiliocath y dynon bach hyn, ag yn gallu gweld y gorffennol pell
fel breuddwd tu ol idd i lycad a. "Ie," mynta fi
wrtho fa, "fi yw'r Tramp, ond pwy ga i wed y'ch chi, syr?" "Ma'n bleser mawr
gen i," mynta fynta, "gyflwyno mhunan i chi fel Dawkins o Dreforus,
gweinitog Carmal.” Mi'n halws i i dicyn o
stwmp pan wetws a i fod a'n weinitog, wath fel gwyddoch chi fydda i byth yn
gneud dim byd a nhw; dw i ddim yn y lein hynny. "Gweinitog,"
mynta fi, "fyswn i byth yn meddwl hynny, ry'ch chi mor depig i
ddyn!" "Tepig i
ddyn," mynta fynta, "tepig i beth y baset ti, O Dramp, yn disgwyl i
mi fod?" "Wel," mynta
finna, "fyswn i ddim yn dishgwl ych gweld chi mor depig i ryw ddyn
arall, ond 'dos dim isia i chi son am y peth mwy, mi alla i etrych heibo i'r
ffaith y'ch bod chi'n brygethwr gan y'ch bod chi'n ddyn sy’n gallu napod
talant. Be sy yn y lle yma heddy? Beth yw'r holl fflags yma? Os yma rywun yn
dwad idd i oetran?" mynta fi. "Dyna on i'n mynd i
wed wrthoch chi," mynta Mistar Dawkins, "ma yma brosesiwn mawr o
Boi Scowts. Ma raid i chi'n esguso i nawr; ma Risiard Huws a Threforfab a
finna wedi trefnu lodjin i chi lan ar y graig yna, Dyma'r adres i chi, mi
alwn i gyta chi heno os na wela i chi cyn hynny," a dyma Mr. Dawkins off
fel bwlat. |
|
|
|
|
(delwedd L2134b) (12 Awst 1915) |
Dyma finna'n sytan yng
nghenol y crowd a rheiny'n rhetag a finna'n climhercan ar u hol nhw. Mhen
ticyn dyma swn y band yn whara, a milodd ar filodd o ddynon ar yr hewlydd;
fel digwyddws hi mi etho i'r man reit i weld a chlwad y cyfan. On i dicyn
bach yr ochor isha i Gapel Seion pan ddath y prosesiwn mawr heibo, a mi welwn
y Private Thomas John Joseph yn cal i gario mwn catar ar ysgwydda'r dynon, a
mynd a fa i'r ty'r ochor arall i'r hewl a'r band yn canu. Pwy welswn i, wetyn
ond y'n hen ffrind, Mr. Dawkins, yn sefyll ar ben y reilen. Un o aelota'i
gapal a odd y Preifat Joseph. Pan welws y bachgan i weinitog mi âth ymlan ato
a mi shiglws law ag a, a dyma'r ddou’n llefin fel plant. Mi ddialles i ar unwaith fod Mr.
Dawkins yn rhywun yn Nhreforus, a on i'n fwy argoeddetig nag ariod i fod a'n
ddyn er i fod a'n brygethwr. Odd rhyw ddou ddyn yn
wleua am lot o bethach ar 'y mhwys i, a mi clywas un o honyn nhw'n gwed ta
Jac Meredydd odd Cadirydd Comiti’r Boi Scowts a'i fod a'n Gadirydd campus. Mi
lanwiff John gatar go dda, mynta'r llall, ma yna dicyn o drwch ynddo fa. Nid
i llanw hi felny on i'n feddwl, mynta'r cynta, ond ma fa'n ddyn o feddwl
llytan a neiff a ddim arfadd i ddylanwad i fynd a'r plant i unlle mwy na'u
gilydd, a'u gneud nhw'n gynffonna i snobs fel na nhw mwn rhai llefydd. Ma
fa'n ddyn a thicyn o bwysa ynddo fa. Wei, bachan, mynta'r llall, wyt ti'n
dwad i'r un fan a finna yto; i drwch a sy'n gneud i bwysa fa 'nte. Taw'r hen
lob, mynta'r cynta, wyt ti'n wleua am y materol a finna am y moesol a'r
ysbrydol sy ynddo fe. O wel, mynta'r llall, wyt ti'n mynd yn rhy bell i fi
nawr; wi'n gwpod dim am bethach felna. Odd gen i ddim amser i rondo arnyn nhw
yn trafod ymhellach gwestiwn mater ac ysbryd Mr. John Meredydd, ond odd yn
dda gen i glywed fod dyn sy a'i enw mor amal yn y "Darian” yn ddyn mor
rispectabl o ran ysbryd a chorff hefyd. Odd raid i fi nawr fynd i
riporto 'mhunan yn y'n lodjin ar y Graig. Odd wraig y ty yn serchus iawn i
fi, a dodd hynny 'ddim yn rhyfadd, wath odd dynon o nod wedi bod yno'n holi
am dana i, a Risiard Huws wedi gatal yno fesur petar lein fel hyn:
Un o'r pethach cynta
'nath y wraig fach yma yto odd camol Mr. Dawkins, a fod petwar ar ddeg ar
hucan wedi listo o'i eclws a'i fod a'n hala llythyr ne rwpath iddyn nhw bob
wthnos. Wel allwn i ddim llai na bod yn falch mod i wedi dod at ddynon mor
rispectabl a sy yn Nhreforus, a ma dynon mor dda yn haeddu gwed ticyn o'u
hanas nhw. Wrth derfynu, rhaid i fi
wed mod i wedi cal llythyr melltigedig orwth Fardd y Stac, o Gwmbychan, cyn i
fi ddod o'r Ty Gwair, nr Clytach. Ma fa yn 'y ngalw i'n bob enw, yn blwmin
tincar, yn bleddrin hold hidiot, ag enwa erill nag y'n nhw ddimy n ffit i'r "Darian,"
a hynny i gyd achos mod i wedi coeddi dwy lein o'i gan a yn y
"Darian." "For preifat sirciwlasion," mynta fa, odd a
wedi gneud y gan i'r boneddwr mawr o'r Bala. Ond mi all e fentro, mi ro i
iddo breifat sirculasiwn pan ddwa i i Gwmbychan, yr himpin di-faners shwd ag
yw e. TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd L2149a) (19 Awst 1915) |
Y Darian |
|
|
|
|
(delwedd L2149b) (19 Awst 1915) |
“We'll find, when war
will leave the Globe the rose more sweet-of breath, |
|
|
|
|
(delwedd L2149c) (19 Awst 1915) |
rw i bron yn suwr ta
Gorsadd y Beirdd sy'n i châl hi. Y testun yw 'The Rose Fairy Song or the
Awakening.' Sylwch ar y cyfeiriad at y 'cowntar,' allsach feddwl taw W.J. i
hunan sy'n canu yma: |
|
|
|
|
(delwedd L2149d) (19 Awst 1915) |
"Dy'ch chi weti son
dim am ddifficion y llyfyr," mynta finna, "a ma isia rheiny mwn
rifiw." "Rw i'n cretu dylsa
ni wed hyn," mynta Treforfab, "gan fod Lon Tennis a Brownin wedi
canu'n Sysnag y dylsa Toriel gyfyngu i'r Gwmrag." "Nid diffig yw
hynny ond matar o hopiniwn, mynta Dafydd Jams. "Beth am i horgraff
a," mynta Mr. Dawkins, "rw i wedi bod yn pwslo mhen i gal mâs beth
yw enw'r llyfr." "Wel, ie,"
mynta Risiard Huws, "enw go ryfadd ynte yw 'All rights reserved.” Mi sboniws J.J. taw nid
yr enw odd hwnnw, ond rhybudd yr awdur nag os gan neb fusnas i iwso'i waith
heb ganiatad. Odd a wedi clywad falla am J. J. arall yn mynd a phetar lein y
Tramp yn Steddfod Clytach. “Tanau Clwyfedig,"
medda Mr. Dawkins, "yw enw'r llyfyr, a'r peth sy'n 'y mhwslo i yw shwd
ma clwyfo tana.” "Tanna telyn ma
fa'n feddwl," mynta Treforfab. "Pwy byth all wed
beth ma fa'n feddwl," mynta Dawkins. 'Tanau Clwyfedig’ sy yma, a on i'n
arfadd a meddwl taw torri tanna on nhw a diffodd tana." "Hollti blew yw
peth felna," mynta Dafydd Jams, "a os ewn ni i ddilyn yr Hathro
Morris Jones, hollti blew byddwn ni'n oes oesoedd. Beth yw horgraff. Os y'n
ni'n gwpod beth ma dyn yn wed pwy isie mynd idd i grafu a am i horgraff sy, a
os na fyddwn ni'n gwpod, byddwn dicyn yn ostyngetig.” "Ie," mynta
J.J., "ma hynna'n iawn i rai sy'n gwpod dim am horgraff, ond beth am hwn
nawr - Melyn Wysg, a os rhywun all wed beth ma'r bardd yn feddwl?" "Melin falu ar lan
yr Wysg," mynta Dafydd Jams. "Yellow (lliw) yw
melyn," mynta J.J. "Mill yw melin falu." "Ie ond ma pawb yn
gwpod beth ma fa'n feddwl," mynta Dafydd Jams, "a ma hynny'n ddicon
i fi. Dyma fardd sy yn y Ty pwyso yn y Sefn, ag heidias yn dod idd i ben ar
hannar pwyso dram o lo, a fynta'n rhetag i sgrifennu'r heidia a shalc wrth gefen
y drws, a gatal rhwng George yr hatalbwyswr a'r pwysa. Ma ty pwyso'r Sefn yn
ddicon o ryfeddod i chi. Ma fa'n farddoniath o'r top i'r gwaelod. Un diwrnod
odd a wedi sgrifennu pishin ag yn ffaelu i ffeindo fe pan odd a'n mynd sha
thre, a ble y'ch chi'n meddwl odd a wedi i sgrifennu a? Wel ar gefan George.
Wi'n cynnig," mynta Dafydd Jams, "y'n bod ni'n hawdurdoti'r Tramp i
gymeradwyo llyfyr Toriel i'r holl fyd, ag yn gofyn i bawb sydd a phris peint
i spario, anfon am dano yn ol y cyfarwyddwyd at - The Author, Seven Sisters,
Neath, Glam. TRAMP |
|
|
|
|
(delwedd L2164a) (26 Awst 1915) |
Y Darian 26 Awst 1915 Llith
y Tramp. Mishtir
Golycydd, - On i ddim
wedi cwpla hala arian y tshec ges i gan y German Spei am dynnu'r coliars mas
a'r streic, a rodd Beirdd Treforus yn gwed y dylsa dyn talentog fel fi fynd
i'r Steddfod Genedlaethol am unwaith yn y'n ôs er mwyn i fi gal gweld ticyn
o'r byd. Mi foddlones i idd 'u cais nhw, a bant a fi. 'Dw i ddim yn mynd i
wed hanas 'y nhaith i chi, wath 'dyw'r bachan yna o Gwmllynfell* ddim wedi
cwpla yto. Odd J. J. wedi gwed wrtho i am gofio introdiwso 'mhunan i Dyfed. [Mae'r
"Tramp" yn sôn amb golofn wythnosol arall yn y Darian sef “O Lannau
Llynfell i Lan Menai”] "Pwy yw
hwnnw?" mynta finna. Mi sboniws
J. J. pwy odd Dyfed a beth odd a; a mi gofis inna wedi'n mod i wedi gweld i
enw fa yn rhwla. Pan
gyrhaeddas i Fangor chretach chi ddim shwd siom i fi odd clywad nag odd Dyfed
ddim yno. Ond mi nath holi am Dyfed dicyn o les i fi. Cofiwch chi ma rhwpath
mwn gwpod enwa dynon mawr, os byddwch chi'n gallu u prynownso nhw'n iawn. Mi
glywes am stiwdant unwaith odd yn gatal yr argraff i fod a'n German Scoler am
i fod wedi dysgu gwed enwa Teishendorth a Sclarermachar yn i brecath. I ryw
ddyn mawr dros ddwy lath o hyd y gofynnas i am Dyfad, a mi geso chat fach
deidi iawn gyta fa, a mi wetws i fod a'n gobeitho y bysan ni'n cwrdd a'n
giddyl yto. Pan o'n i'n troi orwth y dyn mawr mi ddath rhyw fachan o'r North
ymlan felsa isia cwmni arno fa. "Oeddwn
i'n ych clowad chi sgwrsio hefo Pedr Hir am Dyfad,” mynta fa, "a ydach
chi'n nabod Dyfad?" “Otw,"
mynta fi. On i'n gwed
ticyn bach gomrod fan byn er mwyn catw 'mhwysigrwydd; a on i'n diall erbyn
hyn taw a Phedr Hir on i wedi bod yn wleua, a dyma un enw mawr arall i neud
ticyn o fusnas o hono. "Be 'di
y rheswm na tydi Dyfad yn dod i'r Steddfod? Ma fo ar fai mawr, choelia i
byth," mynta'r bachan o'r North. "Ma
fa'n dost," mynta finna. "Taid
annwl, tydach chi'n sgwrsio'n chwithig gynddeiriog yn y Sowth acw,"
mynta fynta. Fues i fawr
o dro'n dangos iddo fa fod "shwd y'ch chi heddy” 'r Sowth llawn cystal a
"stachi heiddw'r” North, a "wleua” 'r South dicyn o flan y
"sgwrsio” cymysgryw sy yn y North. Mi geuas i i ben a, ond mi ffeules i
argyhoeddi fa nag odd popol y Gocladd ddengwaith ar hucan yn gallach a
diwiolach na phopol y De. Ond gan fod y bachan o'r Gocladd yn griatur mor
interestin mi gas stico gyta fi am ddau ddwarnod a hannar. Un o'r
pethach mawr dynnws y'n sylw i yn y Steddfod odd fod pawb yn "sgwrsio”
am absenoldeb Dyfad a phresanoldeb dyn mawr arall o'r enw Cadfan ar y
"Maen Llog." On nhw'n gwed fod Cadfan wedi paso penderfyniad yn
unfrydol ys llawar dydd na fysa mynd i'r nefodd ddim yn beth i'w chwennych os
na chesa fa fynd yno "oddiar y Maen hwn a Choron Harchdderwydd ar i
glopa fa, a'i fod a'n falch iawn nag odd Dyfad ddim yno. Mi ges i lawar o
ddifyrrwch wrth glywad y beirdd yn "sgwrsio." Ma nhw'n well
"chaps" nag on i wedi meddwl o lawar. |
|
|
|
|
(delwedd L2164b) (26 Awst 1915) |
Peth arall
rows dicyn o ddifyrrwch i fi odd clywad rhyw Saeson yn holi pwy odd y fforina
oedd ar y llwyfan, a mi wetas inna taw dynon o'r Dwyran pell on nhw wedi dod
am dro. On i'n gweld dydd Iau ryw fachan yn i ddillad i hunan gyta'r beirdd,
a on i a'r bachan o'r North yn "misio dallt” pwy allsa "fo"
fod. On i'n meddwl yn suwr wrth i olwg a y bysan ni'n câl rhyw byrfformans
ganddo fa, a ni ethon i dicyn o stwmp y'n dau pan gwnnws a i ddarllan
beirniatath. Pwy odd a ond yr Hathro Morris Jones. Mi enjoias i'r cadiro a'r
coroni, a wi'n leico'r corno sy wedi bod ar ol hynny. Wi'n gweld fod Dafydd y
Crydd yn hysio Morgan y tilwr, a Eryr Pen Pych ar y beirdd, a Brynfab hefyd
yn tynnu u crysa nhw mas. Mi ges hefyd
y fraint o glywad Lloyd George- Ma fa dicyn yn od hed fod llwyddiant Steddfod
Genedlaethol yn dipendo ar Ministar of Miwnishwns, a on i just yn meddwl y
bysa llawn cyslad iddyn nhw dreio câl sail arall idd i llwyddiant hi, ne mi
fydd Lloyd George ishta'r dyn hynny welas i mwn llun yn dala'r byd ar i
ysgwydda. On i'n leico'r tric nath Cadfan a'r beirdd pan odd Lloyd George yn
mynd i "sgwrsio." "Rwan hogia bach," mynta fa,
"gofalwch am fesura byrion, cofiwch fod ar y dorf fawr yma eisio clywad
rhywun arall heddyw," a weti i lot o honyn nhw atrodd mesur petar lein
ne ddau, mi ddath e'i hunan a rhibin o fesur hir mawr ar 'u hoi nhw. Odd i
bishin a bron cyd ag arath Lloyd George. On i'n
meddwl taw peth priotol iawn odd paso'r pendrafyniad gynhicws Llew Tec It, yn
gwed fod y Cymry'n loial i Frenin Lloegar, wath yn ol y peth wetws y bachan
o'r North wrtho i ma Lloyd George wedi bod yn dicyn o rebal unwaith, a fe
fydd y brenin yn esmwythach i feddwl ar ol pendrafyniad Steddfod Bangor, a
fydd dim isio iddo fa onfi eiff Lloyd George a'i jobyn a. Ma Lloyd George
wedi newid shaw er pan smashwd i het silc a yn Bangor. On i ddim yn meddwl
llawar o Eos y Gocladd fel canwr. Rw i weti canu felna mhunan ar ben ffair
cyn hyn heb ddim telyn yn acos i fi. Falla byswn i'n i leico fa'n well onbysa
i'r bachan o'r North wed i fod a'n canu'n well na Eos Dâr. Dyw Eos y Gocladd
ddim mor dalentog a ma'i enw fa'n awgrymu. Mi byrnas i
ddrama Pedr Hir ar Owen Glyndwr i ddarllan yn y tren wrth ddod nol, a diawcs
i on i ddim yn synnu clywed ar ol hynny fod yr awdurdota a'n llyged ar Pedr
ag yn bwcwth i gymryd a lan fel distyrbar of ddi pus am i fod a'n coti i'r
gwynt hanas hen drics y Saeson. On i' n clywad fod y Cymry mwn un lle, pan
welson nhw'r ddrama hyn yn cal u hacto, yn dishgwl am Sais yn rhwla er mwyn
cal rhoi eitha got iddo. TRAMP. |
|
|
|
...
.....
|
|
|
|
|
(delwedd
J6520a) (2 Medi 1915) |
Y
Darian. 2 Medi 1915. Llith y Tramp. Mishtir Golycydd, — Teimlo
dicyn bach yn unig w i ar ol i Mr. Dawkins fynd i weitho wrth y gwair i'r
Fro. Gobitho na neiff e ddim niwed iddo'i hunan a daw a nol i Dreforus yn i
gynefinol iechyd. Ma fa'n depig o ddod, o ran hynny, wath ma fa'n bwlffyn go
gryf. Gan fod Motryb Nansen, Trebannos, wedi mynd i ddwr y mor, a Dafydd y
gwr yn gorffod gneud y gwaith i gyd, mi es lan un noswath i'r Ty Gwair, nr.
Clydach, i gâl y'n llythyra o'r letar bocs er mwyn arbad ticyn ar Dafydd am
dro. Yno ma'n adres i o hyd, a Dafydd yw mhostman i. Pan ôn i yng ngwaelod
Clytach mi welsom Dafydd yn dod ag yn plygu dan i faich ag yn whysu a
thuchan, a bron a chwmpo. "Wel, Dafydd
bach," mynta fi, "be sy'n bod heddy? Be sy gyta chi yn y sach
yna?" "Cyfansoddiata
Steddfod Llanlluwch sy wedi dod i chi," mynta Dafydd. "Ma yma
farddoniath, ysgrifa, a thraethota'n ddirif. Llai na'u hannar nhw ele miwn
i'r letar bocs, odd y postman wedi rhoi'r lleill ar ben y gwair." “Wel, Dafydd
annwl," mynta finna, "beth 'na i? Ma'r Steddfod mwn pythewnos, a mi
fydda i fis yn darllen y rhain i gyd." "Fydd dim isia i
chi'n darllan nhw," mynta Dafydd. "Shwd gna i
'nte?" "Smelwch
nhw," mynta Dafydd. On i ddim yn moyn gneud
mwlsyn o Dafydd a gatal iddo gario steddfod gyfan i Dreforus, a mi wetas
wrtho fa am ddod nol i dy Mishtir y Cnel i gâl gweld a fysa'r gwr bynheddig
hynny mewn hwyl i ddod a'r cyfansoddiata lawr yn un o'r bata. On i ddim wedi
i weld a er pan fu a'n bwcwth cyfrath arno i, a wyddwn i ddim yn iawn shwd
shap fysa ar i wymad a pan fysa ni'n cwrdd. Ond odd y mishtir mor serchus a'i
fystres bob tamad. "Nawr," mynta
fi, "ma lond y sach yma o gyfansoddiata steddfod, a'r cwestiwn yw shwd
ma'u câl nhw lawr i Dreforus, dw i ddim am dorri asgwrn cefan Dafydd yma, a
ma'u beirniatu nhw'n ddicon i finna." “O mi hala i nhw lawr i
chi yn un o fata'r cnel," mynte'r mishtir. |
Y
Darian (The
Shield.) 2 September 1915. The Tramp's Article. Mr. Editor. – It’s feeling a little bit lonely I
am after Mr. Dawkins went to work on the hay in Bro Morgannwg / the Vale of
Glamorgan. Hopefully he will not harm himself and will come back to Treforus
/ Morriston in his usual health. He’s likely to come, for that matter, since
he’s a fairly strong stout fellow. Since Aunt Nansen, Trebannos, had gone to
the seaside (“to (the) water (of) the sea”) and Dafydd her husband had to do
all the work, I went up one night to Ty Gwair (the Hay House / Grass House)
near Clydach, to get the letters from the letter box in order to save Dafydd
the trouble for a while. My address is still there, and Dafydd is my postman.
When I was in lower Clydach we saw Dafydd coming and stooping under the
burden sweating and grumbling and on the point of falling down. "Well, Dafydd my friend," I asked,
"what's the problem today? What have you got in that sack?" "Entries (compositions) for the Llanlluwch
Eisteddfod that have come for you," said Dafydd. "There’s an
endless amount of poetry, essays and treatises. Less than half of them would
go into the letter box, the postman had left the others on top of the
grass." "Well,
my dear Dafydd," I asked, "what will I do? The Eisteddfod is two
weeks away, and it’ll take me a month to resd all these." "There
will be no need for you to read them," Dafydd said. "How
will I do it then? " "Smell
them," Dafydd said. But I
didn’t want to treat Dafydd like a packhorse (“didn't want to make a mule of
Dafydd”) and let him carry all the Eisteddfod to Treforus, and I asked him to
come back to the Canal Master’s house to see if that noble man would be inthe
mood to take the entires down in one of the barges. I hadn't seen him since
he threatened to take me to court (“threatened law on me”), and I didn't
really know how he’d look at me (“what shape would be on his face”) when we
met. But the master was just as (“every bit“) kind (“affectionate”) as his
wife. "Now,"
I said, "there’s sackful of eisteddfod entries, and the question is how
to get them (“how is getting them”) down to Treforus, I don't want to break
Dafydd here's backbone here, and their adjudications are enough for me." "Oh,
I will send them down to you in one of the canal barges," said the
master. |
|
|
|
|
|
(delwedd
J6520b) (2 Medi 1915) |
"Nawr," mynta
finna, "peth od iawn os na fydd yna sachad arall yn y Ty Gwair fory.
Erbyn fory on nhw i fod miwn. A falla bydd yna o hyn i ben wsnoth hanner
sachad o betha fydd yn rhy ddiweddar yn dod i lawr." "Nefar meind ddi
damedj," mynta Mishtir y Cnel, "mi ofalith Dafydd a finna 'u cal nhw i'r
bad fel byddan nhw'n dod i lawr ond i chi ofalu am rywun idd' u carto nhw o'r
cnel i'r Graig yn Nhreforus." "O fydd hynny'n
olreit," mynta finna, "ma wraig y ty lle rw i'n lodjo ar y Graig yn
talu dicon am fwyd i Mathias y Grosar, a mi fydd raid i hwnnw hala 'i gart i
ddod a nhw i'r ty." "Campus,"
mynta Mishtir y Cnel. Felly, bydded hysbys i
gystadleuwrs Steddfod Llanlluwch fod u cyfansoddiata nhw ar y dwr erbyn hyn,
a byddan nhw'n ddiocal yn llaw'r beirniad os na ddigwyddiff rhyw ddamwain yn
rhwla na fydd neb yn gyfrifol am dani. "Dyna hynna wedi i
setlo," mynta'r Mishtir, "ma raid i fi nawr gâl clywad stori
claddu'r cyfall Lasarws yn Nhreforus.” Mi wetas i'r stori fel
ma Risiard Huws a beirdd Treforus yn i gwed hi, a rodd Mishtir y Cnel a'i
fystres a Dafydd gwr Nansan yn wherthin nes on nhw bron hollti. Ma'r stori
fel hyn. Rodd yna weinitog yn Nhreforus ys llawer dydd-- TRAMP. [Nodiad: Dyna ddigon y
tro hwn. Cyhoeddir eich stori y tro nesaf, felly gorffwyswch am wythnos neu
ewch ati i feirniadu a cheisiwch feithrin y dalent i ysgrifennu'n fyr.—Gol.] |
“Now,"
I said, "it will be very strange if there isn't another sackful in the
Grass House tomorrow. By tomorrow they were supposed to be in (= submitted).
And maybe there will be in a week’s time half a sackful that will be too late
to come down." "Never
mind the damage," said the Canal Master, "Dafydd and I will arrange
to get them to the boat so that they come down [to Treforus] but you have to
arrange for someone to cart from the canal to Y Graig (“the rock”) in
Treforus." "Oh,
that will be all right," I said, "the lady of the house where I'm
staying at Y Graig is paying enough for food from Mathias the Grocer, and
he'll have to send his cart to bring them to the house." "Excellent,"
said the Canal Master. Therefore,
let it be known to the competitors of the Llanlluwch Eisteddfod that their
entries are now on the water, and they will be safe in the hands of the
adjudicator unless some accident
happens somewhere that no-one will be responsible for. "That's
settled then," said the Mishtir, "Now I must hear the story of our
friend Lazarus’s funeral in Treforus." I told
the story as Risiard Huws and the Treforus poets tell it, and the Canal
Master and his wife and Dafydd, Nansen’s (= Ann, Nancy) husband, of Nansan
laughed until they almost burst. The story goes like this. There was a
minister in Treforus long ago-- TRAMP. [Note: That's enough
this time. Your story will be published next time, so rest for a week or make
a start on adjudicating and try to
cultivate the talent of not writing at length (“talent to write briefly”). — Ed.] |
|
|
|
|
|
(delwedd
L2164a) (9 Medi 1915) |
Y Darian. 9
Medi 1915. Llith
y Tramp. Mishtir
Golycydd, — Rodd yna
weinitog yn Nhreforus ys llawar dydd, os gallwch chi gretu pob stori ma
Risiard Huws yn wed, odd yn paratoi i fynd i gladdu un o aelota'i gapal. Rodd
y gweinitog hyn yn dicyn o ffarmwr gyta'i fod a'n weinitog, a rw i'n cretu i
fod a'n ddyn call iawn, callach o lawar na'r cyffretin. Dw i ddim llawar a
byrgethwr y mhunan, ond rw i'n cretu i fod a'n help mawr i ddyn allu
pyrgethu'n dda os bydd a'n gallu gneud rhwpath arall hed. Rw i'n cretu y gall
pyrgethwr ddysgu llawn cymint wrth gnoco ticyn arno i hunan obothtu ymhlith
dynon ag wrth fod a'i drwyn mwn llyfra o waith dynon erill. Fydda i byth yn
darllan llyfra, ond rw i'n dysgu lot wrth gnoco obothtu. Odd y dyn on i'n son
am dano'n ffarmwr-bregethwr, a'r diwarnod hyn yn partoi i fynd i gladdu un
o'r aelota, mi ddath ffarmwr arall odd ddim yn byrgethwr i'r ty, a mi ofynnws
iddo – "Otich
chi'n dod i'r ffair heddy, syr?" "Pwy
ffair?" mynta'r ffarmwr-byrgethwr. "Ond
ta ffair Landeilo," mynta'r llall, "dewch gyta fi." Mi
siaratodd y ffarmwr-bregethwr lot a fa'i hunan, ag yna mi wetws - "Rw
i'n dwad i'r ffair." A mynta fa
wrth un o'r crots bach - "Cera lawr at weinitog y Rhyd a gofyn iddo fa
os eiff a'i gladdu i dy'r dyn yna yn y'n lle i. Os na all a fynd cera at ryw
weinitog arall; os na all hwnnw fynd cera at un arall. Cera atyn nhw i gyd,
ag os na eiff un o honyn nhw cera at y ffeirad." Mi a'th y
crwt bach i ofalu fod y claddu'n mynd ymlaen, a mi ath i dad i'r ffair. Fu dim isia
i'r crwt bach gerad llawar, wath odd gweinitog y Rhyd yn falch o'r jobyn. "Shwd
ddyn odd a? Odd a'n ddyn ffyddlon? Odd a'n ddyn cyhoeddus? Odd a'n ddyn
rhinweddol? Odd a'n haelionus ag yn dda i'r achos? Dyna odd rhai o'r
cwestiynnau ofynnws gweinitog y Rhyd i'r crwt, a gan nad odd y crwt yn diall
dim o'r geira mawr mi wetws "odd, odd” ar ol pob cwestiwn. “Gwed ti
wrth dy dad, y cladda i fa'n barchus, a gall a enjoio'i hunan yn y ffair; mi
fydda i'n leico claddu dynon felna," mynta gweinitog y Rhyd. |
|
|
|
|
|
|
(delwedd
L2164b) (9 Medi 1915) |
Pan ath y
gweinitog i'r ty rodd yr angladd wedi starto cyn yr amsar, am fod rhywun wedi
troi'r cloc ymlan ucan munad. Mi dalws nhw ar y ffordd, a mi ath a nhw i'r
Festri. Yno mi ddarllenws a mi weddiws yn Gwmrag, a mi ddechreuws byrgethu ar
y cyfaill Lasarws yn huno. Mhen ticyn dyma un yn gwed wrtho fo — Lwc hiar,
mêt, gif ys a litl Hinglish. Wi don't hyndarstand a wyrd of what shi
sei." Mi drows y
pyrgethwr i'r Sysnag a mi gas hwyl, nes odd y gwrandawrs yn ffaelu diall beth
odd arno fa. On nhw ddim yn suwr a odd a yno i gyd. Beth bynnag i chi ar ol
iddo brofi fod y cyfaill Lasarws odd wedi huno'n saff, mi gwplws, a mi ath
gyta nhw at y bedd. Mi wetws yma yto y bysa'r cyfaill on nhw'n roi lawr yn
dwad lan fel dath Lasarws ryw fora, ond wedi iddo gwpla fan hyn, mi ath rhyw
ddyn odd yn syspisiws iawn o bopath odd a wedi wed, ymlan at y bedd a mi
geuws i ddwrn, mi shiglws a wrth ben y coffin, a mi wetws – "No
blwmin ffiar, shi wil not get owt of dder. Yw ar seff inyff now, yw old difl. Nid
cyfaill, ond gwraig i ryw nafi odd a wedi gladdu, a dodd hwnnw ddim isia iddi
ddod lan yto. I roi pen
ar y mwtwl dyma un o henyn nhw yn troi at weinitog y Rhyd, ag yn gwed wrtho
fa- "Lwc
hiar, met, wi ecspect ddat shiw ar mecin a gwd scriw owt of ddis; gif ys a
bob tw help things on twneit; ddi preis of a galwn or tw wil bi feri
thancffwli risifd." Ag yn lle
cal i dalu am gladdu'r cyfaill Lazarws yn barchus, mi fu raid i weinitog y
Rhyd roi pris dwy alwn o gwrw i gwmni un odd yn falch fod i wraig a wedi
mynd. Ma'n depig taw'r gwr odd weti troi'r cloc ymlan wath odd sychad arno
fa. Odd pethach rhyfadd iawn yn dicwdd ys llawar dydd. TRAMP. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Y Darian. 16 Medi 1915. Llith y Tramp. Mishtir Golycydd,—Damwen alaethus ddigwyddws i'r bad odd yn dwad a
chyfansoddiata Steddfod Llanlluwch i fi i Dreforus. Mi gas mishtir y cnel a
Dafydd gwr Nansen dicyn helynt tua Chlytach yma, ond dim byd at y peth
ddigwyddws yn nes lawr. Rodd y cyfansoddiata wedi i rhoi'n barchus yn y bad
yng ngofal y cnel dreifar, Mr. David Charles, a'r ceffyl, a ma'n eitha posib
y byse popeth wedi mynd yn iawn, ond odd cnel dreifar arall, sef oedd hwnnw,
Mr. Tommy Daniel, ynte a'i geffyl yn dwad a bad arall o Dreforus. Mi gas
ceffyl Tommy Daniel ofan mawr, a mi retws bant a bad y cnel gydag e. Rodd y
ddau geffyl yn cwrdd a'i giddyl dan bont Llangyfelach. Er mwyn rhoi hewl rydd
i geffyl Tommy mi neidws y ceffyl arall i'r dwr, a mi oifadodd yn i flan a'r
bad ar i ol a, ond mi ath y ddau fad i wrthdarawiad, a fuo nhw fawr o dro nag
oen nhw yn y gwaelod, ag yno ma cyfansoddiata Steddfod Llanlluwch odd wedi
dod i law mwn pryd. Fe fydd yn rhaid cal rhyw gontreifans arall i ddod lawr
a'r rhai ddath i law'n rhy ddiweddar. Ma achos y ddamwain yn hysbys erbyn
hyn. Fe ddath rhwpath tebig i Seplin, ne eroplen, ne rwpath lan gyda'r cnel
orwth bont Ynysforgan, a rodd a'r criatur mwya swnllyd a glyws dyn ariod, a
hwnnw halws ofan ar y ceffyl cnel. A beth y'ch chi'n feddwl odd a yn y diwedd?
Wel dim ond Motryb Nansen a Trebannos yn dwad nol o Lanstephan a'i banbocs
gyta hi. Odd hi wedi colli'r bws yn Ynysforgan o ryw ganllath, a mi ddath
lawr at y cnel, a dyna ble'r odd hi yn hannar hedfan a hannar rhetag rhwng
banc, y cnel a brig y coed, a'r banbocs ar i hol ag yn rhecu'r bws dreifar yn
ddychrynllyd, a rodd hi'n mynd i ddala'r bws yto, medda hi, wrth Bontlowrog,
ag yn mynd i dynnu Dafydd yn bishis ar ol mynd gartra am i fod a wedi coeddi
preifat letar odd hi wedi hala iddo fa yn y "Darian," a hwnnw'n
gollwng y gath o'r cwd am Dafarn Llath Llanstephan. Chemicals odd hi'n wed on
nhw'n roi yn y llath, ond ma pawb yn gwpod taw felny ma hi'n spelo
"rum," a rodd hi'r bora hyn cyn starto wedi yfad dicon o hono i gal
i hunan ar i haten. A'r olwg hynny arni fu'n gymint dychryn i bawb o
Ynysforgan i Drebannos. Ma arna i ofan am Dafydd druan, wath hen griatur
hawdd iawn i drin yw e pan |
|
|
|
|
|
|
|
|
(delwedd J4219) (16 Medi 1915) |
fydd Nansen obothtu. Fysach chi'n i weld e'n swagro; a whyddo pan odd
Nansen yn nwr y mor, ond ma hi a'r ben arno fa am flwyddyn yto. Mi fyswn i'n
leico, clywad orwth Dafydd shwd siap odd a'r Motryb pan gyrhaeddws hi, a fant
o ddamedj nath hi wetin ar y ffordd lan. Rhaid i chi roi ticyn o ofod i fi ddelo a chorespandans y tro hynt yto.
Ma arna i ofan bydd raid i fi fynd o Dreforus er cyslad wi'n leico yma, ond
ma cymint o alwata o lefydd erill. Rw i'n onfi nawr taw chytig o opath fydd
am labro'r nos y geua nesa. Ma'r witw fach o Bontycymar yn hala ata i'n amal
i nghofio i am y'n addewid i hala'r geua yno, ond rhaid bod yn garcus gyta'r
gwidwod yma. Mae rhyw fachan o Gwmbychan, ffrind i Fardd y Stac, fyswn i'n
feddwl, wedi hala ata i i wed wrtho i am gatw draw o'r Glanna, ne bydd
milgi'n dwad ar y'n ol i. Ond os yw i am gatw'i filgi'n iach, fydd well iddo
fa i gau a yn y twlc. Ma'r Tramp yn gwpod shwd i ddelo a chwn, a shwd i ddelo
a Bardd y Stac hed. Ma bachan arall wedi hala ata i o Bontypridd i ofyn i fi ddwad yno, ag
yn cynnig lodgin i fi yn Sgupor yr Hendre, lle ma mishtir beirdd y
“Darian" yn byw. Wi ddim yn gwpod a os gyta'r bachan awdurdod ar y
Sgupor ne beido, ond falle daw hi'n handi. Mi ges lythyr arall orwth rhyw Dewi Chwefror, o Lansamlet. On i'n meddwl
taw rhyw dwll mwg a neb yn byw yno odd Llansamlet, ond ma Dewi Chwefror yn
rhoi gola newydd i fi ar y lle. Fel hyn ma fe'n sgrifennu: - Annwyl Mr. Tramp,—Rw i'n dishcwl clywad si fod y'ch anrhytadd yn dod i'r
plwy yma. Ma fa'n un o'r plwyfydd mwya enwog mwn bod, a phopol o nod yn byw
yma. Yma ma'r Henatur Jordan, tad y plwy, yn byw ym Mharc y Deri. Yma ma
Crymlyn fawr ei ddawn a'i awen yn gwreichioni. Yma ma Heilir Mai, a ma
fynta'n slebyn. Yma ma Gwilym Betw, dyn mawr arall, a thysach chi'n rhoi
ticyn o ialan fetw ar i gefan a pan ddewch chi; nelsa hi ddim drwg iddo fa.
Dishefon ni'n brudd, mi gymersa dros awr i fi enwi'r dynon mawr i gyd. A dyna
fi 'mhunan; ma Golygydd y "Darian" yn gwpod am dana i'n dda; mi
rows e gatar i fi yn Steddfod y Graig. Os bydd yn wiw gyta chi ddwad i'r
plwy, halwch hannar gair i'r eiddoch yn frawdol, - Dewi Chwefror. Wi'n sposo fod Dewi'n iawn gan bo chi'n napod a, Mr. Gol.; chlywas i
ddim son am i enw fa o'r blan. Falla taw un o'r dynon mawr hynny sy o'r golwg
yw a. Mi af fi yno iddi ecsamino fa un o'r dyddia nesa. TRAMP |
|
|
|
|
|
|
|
|
(delwedd J4219) (23 Medi 1915) |
23 Medi 1915 Llith y
Tramp. Mishtir Golycydd, — Odd bardd y Stac, Cwmbychan, yn ffyrnig achos i fi
roi dwy lein o'i gan a yn y "Darian.' Ma fa wedi newid ticyn ar y gân
oddar hynny fel on i'n syjesto iddo fa, A nawr er mwyn i shalens a i hala i
filgi ar 'yn ol i dyma fi coeddi'i gân i gyd. Fel hyn mynta un o'i ffrindia
fa, ma hi'n darllen nawr:- Boneddwr
o Gwmbychan, I hela fe
aeth allan, Ar gaseg
deneu ddu; Fe
reidiodd ar ei gaseg Hyd gwarter wedi deuddeg Heb
unwaith godi pry'. Ha, ha
etc., Heb
unwaith godi pry'. O'r
diwedd cododd lwynog Yn ymyl
ty cymydog, A'r corn
rows eitha floedd – A'r holl
fytheidd redasant, A'r
llwynog coch ddaliasant, Ond ci
rhyw ffarmwr oedd Ho, ho
etc., Ond ci
rhyw ffarmwr oedd Wrth fynd
yn ol o hela, Daeth y boneddwr tila Tu yma i
Bontrhydfen, Ond chana i ddim ychwaneg, Mi gwmpas
e a'i gaseg I'r afon dros ei ben; Hi, hi!
etc., etc., Ond os
rhaid pwt bach etc, Rhyw witw
redws ato, A
chredai'n ddigon siwr Gan nad oedd lwc ar hela, Ei fod ef
am bysgota, Y pysgod
yn y dwr! He, he!
etc., Y pysgod
yn y dwr. BARDD Y
STAC. Cwmbychan. |
|
|
|
|
|
|
|
|
(delwedd J4220) (23 Medi 1915) |
Ma fa'n
canu dicyn yn steilish hed, felsa fa'n meddwl ticyn o hono 'i hunan. Gan fod
mei Lord Bardd y Stac mor ffyrnig yn erbyn i fi fynd i Gwmbychan, rw inna'n
mynd yno. A rw i'n dwad trw Aberdar hed, Mishtir Golycydd, a os na gripa i
wallta rhai o nhw yna ma'n rhyfadd gen i. Wi'n napod shaw o'r Snecs oddar pan
fuas i'n labro'r nos yn y Bwllfa. Ond yn y cyfamsar rhaid rhoi sylw i rwpath
arall. Ma rhwpath rhyfadd wedi dwad dros yr hen Sian Llandeilo. Ma'r llythyr
a ganlyn yn siarad drosto fa'i hunan: Mei diar
hintended syn-in-lo.- Ai am send yw e pêr o stocins ffor e berthdei presant.
Ai hôp yw wil not go to ddi Garw to labro'r nos next Wintar. Ai fful feri
lonli afftar Alis go awei, and dder is sytsh e lot in ddi pepers abowt har
efri dei. Shi is mekin a grand strygl owt dder thei sei. Iwars, feri sori for
brecin iwar leg, — Shan. Nawr
gwetwch chi os nag ôs pethach rhyfadd yn dicwdd. Ma'r hen wraig wedi gneud yr
un mistec a nath Dafydd y Crydd. Ma hi'n meddwl taw Alis yw'r Aleis. Wi'n
clywad fod ticyn o gynnwrf yn |
|
|
|
|
|
|
|
|
(delwedd J4221) (23 Medi 1915) |
Llansamlet o achos y
llythyr halws Dewi Chwefror i fi, a os dim sicrwydd a gaf fi fynd trw'r plwyf
yn ddiwrthwynebiad. Ma'r henatur Jordan yn ffyrnig achos mod i wedi tynnu'r
coliars mas ar streic, ag yn bwcwth hala'r Mabinogion ar 'yn ol i, a ma
Crymlyn yn bwcwth 'y mombardo i, ond ma Heilir Mai a Gwilym Bedw dicyn yn fwy
rhesymol. Mi fynna i weld beth alla i neud o honyn nhw yr wythnos nesa.
TRAMP. At Dramp
y Darian. Mr. Tramp, — Yr wyf wedi cael mwynhad mawr wrth ddarllen dy
llithiau o bryd i bryd yn y "Darian." Pa bryd yr wyt yn myned i
roddi tro i dref Aber-y-dar. Nid yw y ffordd ymhell o dy breswylfod
presennol. Er dy fod yn ffaeledig - un goes yn fyrach na'r llall — yr wyt yn
teithio llawer trwy Gwm Tawe. Fe gei dderbyniad gwresog i "Sweet
'Berdar,” ac yn sicr y cei defnyddiau amryw o lithiau. Dere yn wir, yn fuan.
A wyt ti yn adwaen "Eryr Gwyddon" a'r "Fwyalchen"? Os
ydwyt, gofyn iddynt hwy ddyfod am dro i'r dyffryn yma. Y mae lle hyfryd i'r
Eryr yn Nharren y Bwllfa neu yn yr hen chwareli ar Ben-rhiw-Mynach. Gallai
oddiyno weled y cwm yn ei ogoniant. I'r Fwyalchen y mae lle cysgodoI yn
nghoed Pen-rhiw-Mynach neu allt Blaengwawr, lle y celai llonyddwch i byncio'i
chân swynol ac i weled ysblander y cwm. Disgwyliaf am atebiad pa awr y deui
di i Aberdar. - Ydwyf, UN O'R SNECKS. |
|
|
|
|
|
|
|
|
(delwedd L2166a) (30 Medi 1915) |
Y Darian Wel, mynta fi ar ol
gwpod ma fe odd a, oti dynon mawr Llansamlat yn werth 'u gweld ? Dishefo ni'n
bridd a chalch mynta Chwefror. |
|
|
|
|
|
|
|
|
(delwedd L2166b) (30 Medi 1915) |
mynd yn dda digynnig.
Fel gwyddoch chi, dw i ddim yn meddwl dim mwy o ddyn am i fod a'n byrgethwr,
ond dw i ddim yn meddwl y bydd a ddrwg yn y byd i'r Betw neud ticyn ar y lein
hynny. Weti i ni atal y Betw on ni'n paso'r Hen Bwll, a odd rhyw ddyn mawr tew
yn towlu i freicha o bothtu iddo ag yn gwaeddi, "Now, boys, cym on,
ffeiar awei," a phwy odd a ond y Giaffar Rhys. Mi fu raid cal ticyn ble
gyta fynta. Odd a'n falch iawn gweld y Tramp. "Shwd y'ch chi, bachan?
Otich chi ddim am jobyn nawr ?" mynta fa. “Na, ddim ar hyn o bryd,"
mynta finna, “ond mi gofia i am ych promis chi." Mi ofynnes i iddo shwd
odd y gwaith yn mynd. “Ffwl swing," mynta fynta; "ma fa'n mynd yn
dda os bydd rhyfal yn rhwla, ond ma'r asma'n ofnatw arno fa pan fydd heddwch
yn teyrnasu. Odd arna i ofan fod y Pastwn Rysal yna'n gwed y gwir, a bysa'r
mil blynyddodd yn dechra'r flwyddyn ddiwedda, ag yna mi fysa raid cau'r Hen
Bwll, a mi fysa hynny'ti golled; ond mynd ma fa'n ffwl swing." Mi ethon orwth y Giaffar
at Heilir Mai, bardd arall odd yn tynnu tatws. “Ma'r gwrysg braidd yn
las," mynta fi. “Oti'n," mynta
fynta, ond ma'r pridd yn sych a'r tatws yn ddigraith, a gwell yw eu tynnu yn
awr na chal y tatws yn botes ar dywydd gwlyb. Odd gan Heilir gadira i ddangos
yto. Fyswn i'n leico gwpod a os rhyw berthynnas speshal rhwng beirdd
cadeiriol a thatws ? |
|
|
|
|
|
|
|
|
(delwedd L2167a) (14 Hydref 1915) |
14 Hydref 1915. Y
Darian. Llith y Tramp. Symwar in Trecynon. Mishtir Golycydd,- Mi gyrhaeddas i Berdar
yn ol yr arfath a mi ddishgynnais yn y Parc, a dishefo ni'n brudd os gwetws
Dewi Chwefror, dyma le i gwrdd a dynon mawr. A on nhw i gyd yn gwpod wrth y
'ngolwg inna mod i'n ddyn o dalant. Wedi i fi ddechra dishgwl o bothtu dyma
ddyn bach a golwg swyddogol arno fa yn dwad ymlan ata i ag yn gwed -
"Dyn diarth y'ch chi yn y Parc." "Wel ie," mynta finna,
"ond mi fydda i wedi gneud i fyny'r diffyg hynny cyn af fi oddyma; pwy
ga i wed y'ch chi, syr?" A mi wetws wrtho o. “O," mynta finna, “shwd
y'ch chi, Mistar Parkinson, 'dyw'ch enw chi ddim yn iawn ar ych cap
chi." “Nid Parkinson wetas i, ond Parcwyson," mynta fa. "O,
gwetwch chi hynny," mynta finna, a'r enw Sysnag sy ar ych cap chi, ma'n
depig." "Naga," mynta fynta, "Park Hinspector sy ar y
cap. Ond pwy ga i wed y'ch chi?" “Tramp y Darian," mynta finna.
“Wel, bendith Japog ar ych pen chi," mynta fa, “ma'n dda gen i gal y
fraint a'r anrhydedd o gwrdd a dyn fel chi, ma'n beth od na fysach chi wedi
clywad am Parcwyson." "Rw i'n gwpod am danoch chi'n iawn, os neb o
sgrifennwyr y Darian nag w i'n gwpod am danyn nhw," y dynon gora yn y
byd y'n nhw.' Mi fuodd Dafydd y Crydd dicyn yn drwsgl ar y dechra, ond ma
fynta'n gwella gan bwyll. Odd raid i fi addo mynd i de at Parcwyson ryw
brynhawn er mwyn i fi gal gweld i leibrari fa. On i'n teimlo'n fwy cartrefol
yn y Parc ar ol diall fod dyn talentog yn Hinspector iddo. Ond mi nath
Parcwyson dric bach pert a fi wrth matal; mi wetws wrtho i fod Hundab y
Baptis yn Hewlfielin a bysa'n werth i fynd i glywad yr Hetgar Jones a Huw
Jones yn siarad. Mi weta i hanas perfformans yr Hetgar yto. Ond fuas i ddim
mwn shwd le ariod a phan odd Huw Jones yn golchi ar y cwrw a'r whisci a finna
newydd fod yn gwed am rinwedda Blac and Wheit yn y "Darian." |
|
|
|
|
|
|
|
|
(delwedd L2167b) (14 Hydref 1915) |
A wi bron yn suwr taw
dyna pam halws Parcwyson fi yno, a falla i fod a wedi rhoi gair i'r pyrgethwr
hed y byswn i yno. Wi wedi diall taw ticyn o wag yw dyn y Parc. Y dyn
rhyfedda wi wedi gwrdd yn y Parc hyd yn hyn yw y Banistar hat lo, ne
barmistar, beth yw'r gair gwetwch? T. Walltar Wiliams yw i enw fa. Ma fa'n
son lot am Hiwcen a Berscon — rhyw Germaniaid sy wedi coeddi llyfra i roi
gwaith i ddynon mawr idd u darllan nhw. Rw i wedi cal y dyn yma'n hinterestin
iawn, a ma'n depig taw fa yw'r hunig fanister yn Nhrecynon, a fyswn i'n
meddwl fod un yn itha dicon i Drecynon a Thresalem hed. Rhaid i fi atal dynon
mawr y Parc y tro hyn a delo a chorespondans. Mi ges y llythyr hyn o
Ystradgynlas: — Diar Mr. Tramp, — Ai am fen disapointad in
yw. Ai was hecspectin yw hiar hefri wuk, and yw did not cym. I am cipin a
litl shop niar ddy stesion, and wd leic iwar cympani. Ai had a lot to tel yw,
and ai wanted to sho yw ddi gardin of Gwilym Cynlas whitsh is renowned ofar
Wels bei now. Hit as cym a feri himportant spot in ddi hiwnifars ai can tell
yw, but hit is difficwlt to sei wher did ddi tw cabetshis gro. Don't bi long
til yw cym bac. — Ywars feri triwli, Jeffras." Ma llythyr arall wedi
dwad orwth Dafydd Domos, 207a Cabrics, Cwmbwrla, yn gwed fod pethach yn higil
di pigildi yno a'i bod hi'n bwysig i'r tramp fynd yno ar ffrwst. Mi ddaw'r
llythyr yn y nesa. Falle gneiff Dafydd Domos hala'r manylion. Os os llawar o
frics obothti'r cae, fydd yn well gyta fi ddelo a'r matar trw gorespondans.
Be sy ar y Cwmbwrlamiaid na allan nhw fihafio, gwetwch? TRAMP. |
|
|
|
|
|
|
|
.....
|
|
|
|
(delwedd
B2271) (21 Hydref 1915) |
21 Hydref 1915. Y
Darian. Llith y Tramp. Mishtir Golycydd,- Fel gwetas i o'r blan,
mi fuas i yn Hundab y Baptis yn Hewlyfelin. Dyw'r pethach hyn ddim llawar yn
y'n lein i fel y'ch chi'n
gwpod, ond odd Parcwyson yn gwed y dylswn i fynd yno i glywad yr Hedgar, a mi
es, a dyna un o'r pyrfformsis gora w i wedi weld yto. Ar ol yr hintrodycsiwn,
dyma'r Hedgar i'r platfform, a mi synnas i dicyn. On i wedi meddwl fod pob
Hem Pi yn ddyn mawr, tew. Dim ond Mapon a John Williams wi'n napod o henyn
nhw, a ma nhw'n ddynon sybstanshal. Rw i'n napod Mishtir Stanton hed, a ma
fynta wedi treio am yr Hem Pi. Ond dishafoni'n bridd, ys gwetws Dewi
Chwefror, dyw'r Hedgar ddim mwy na rhyw wan thyrd o Mishtir Stanton.
Fe wetws yr Hedgar dicyn bach yn neis iawn am Keir Hardie, ond wedi iddo
gwpla gwed hyn, fyswn i'n meddwl fod rhywun wedi twtsh a rhyw spring yn
rhwla, a dyma fa'n neido 'nol a sefyll yn streit, i drâd a'n glos idd' u
giddyd [sic; = giddyl], a'i ddwy law a lawr wrth i ochra fa. Yna, dyma un
fraich yn saethu lan, a dyma'r llall lan a honno lawr, y peth perta welsoch
chi ariod! Dyma fa'n bwrw un law ymlan yn streit a'r Hall nol. Dyma'r ddwy
law mlan gyda'u giddyl yto a fynta'n downso ticyn. Dyma'r ddwy law lan ag yn
dwad lawr felsa fa'n treio bachu rhwpath yn yr awyr, a felny buws a am hannar
awr. Odd yno ryw fachan
blewog o'r North yn ishta yn y'n ochor i, wedi dwad yno'n
"ddeligat" medda "fo," a mi ofynnws i fi “Be oeddach
chi'n feddwl o'r arath?" Jawcs i myntwn i feddylas i ddim am rondo ar yr
arath. Dishgwl ar y perfformans a watsho'r springs yn gwitho bues i a rw i'n
rhoi'r ffyrst preis iddo fa'n hunfrytol. Ma'n ddrwg gyta fi
wed fod Parcwyson pan w i'n scrifennu wedi gorffod mynd i Llundan i weld
doctor. Rw i'n gobitho daw a'n nol i'r Parc yn iach heb fod yn hir, wath ma
fa wedi bod yn help mawr i fi, ag os gneiff tri mesur petar lein bach fel hyn
ryw les iddo fa dyma nhw: Tyrd yn dy ol,
Parcwyson, Dyma'r llythyr ges i o
Cwmbwrla: - Annwyl Mr. Tramp, - Dw i
ddim yn gwpod a otich chi'n catw map o'ch teithia ne bido. Os otich chi, fe
ddylsach farco Cwmbwrla arno fa, a dyw Abartawa ddim ymhell o Gwmbwrla. A ma
nhw yn y ddou le hyn yn teimlo bo chi wedi iselhau ticyn arnyn nhw wrth beido
galw yno. Yn lle hynny dyma chi'n mynd off acha whew i Lansamlat gyta Dewi
Chwefror. Mi fuo inna yn gwitho yn Brigro, a fel odd y Giaffar Rhys yn gwed
odd yr Hen Bwll yn smatic witha a phan ddetho i odd yno rodd ticyn o brown
teitus arno hed. Ma'n syndod fod y giaffar i hunan yn catw mor iach a
golycus. Ond dw i ddim yn mynd i'ch blino chi, annwyl syr, a hanes y mhunan,
a 'dos arna i ddim isia dwad yn enwog fel chi, rhag ofan i fi golli mhen. Ond
ma lot o bethach yng Nghwmbwrla allach chi whilo mas, tasach chi ddim ond
dwad yma a'r wyntyll yn ych llaw. Fe ofaliff y Dewi, Cwmbwrla, yna ma Dafydd
y Crydd yn son am dano, a finna ffeindo lle piwr i chi i lodgo yma. Cofiwch
fod Cwmbwrla'n sentar i Abartawa a'r cylch. Yr eiddoch, yn dishgwl am danoch
chi, Dafydd Domos, 207a Cae-brics, Cwmbwrla. Ma llythyra wedi dwad i
law orwth Fachan o Dredecar, Bardd y Stac, Gwilym Cynles, Eryr Parc-y-Cwm, ag
orwth Alis y'n hen gariad a'r witw fach o Bontycymar. TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd
L2168a) (28 Hydref 1915) |
Y Darian.
28 Hydref 1915. Llith y
Tramp. Symwar in
Trecynon. Mishtir Golycydd, — Rw i mas o ngho heddy,
ag os cas rhywun achos, rw i wedi cal achos. Ma un o gorespondants Dafydd y
Crydd wedi gneud leibal arna i, sef yw hwnnw, os gwetws y pyrgethwr, y
“bachan o Gwmtawa." A'r gwaetha yw fod Dafydd y Crydd wedi coeddi i
bishin a heb gal i enw priodol a. Rhaid i Dafydd ofalu am i shop yn well na
hyn. Rw i'n dimando'i enw fa ne mi fydda i'n rhoi'r ditectifs ar waith. Ma'r
bachan o Gwmtawe wedi doti "Tramp” i hodli a "German Scamp."
Os gwetws Bardd y Stac mi glywiff e racor am hyn. Ma rhyw fachan o
Dredecar hefyd wedi hala dau fesur petar lein i fi fel hyn: “Y miraglau! Y miraglau!
Mae eu nabod yn beth
hawdd; Gelwid hwy yn nyddiau'n
tadau Wrth yr enw cocs
Penclawdd." “Culture ddywed am
Cydweli, Yn y sand y ceir ystor, Gregin llwydion ger yr
heli, Gelwir hwy miraglau'r
mor." I Dafydd y Crydd y dylsa
fa fod wedi hala rhain. Ond falla iddo wneud mistec mwn camgymeriad. Os arna
i ddim isia i'r beirdd ddechra hala crecin i fi. Ma'n offis i yn y Parc yn
Berdar, a mi fysa toman o firacla cocs a hoistars fel sy wrth dy Dafydd y Crydd
yn llitwith mwn lle fel hyn. Ma pawb obothtu Byrtawa yn ffaelu diall be sy'n
mynd ymlan yn Nhy Dafydd oddar Steddfod Bangor. Ma'r Bachan o Dredecar
yn y'n hinfeito i yno yn bert iawn, a llawar o ddiolch iddo: “I Dredecar dewch am
dro, Mae yma lo a thanwydd, A rhai teilwng o'r reit
stamp I wneuthur Tramp yn
ddedwydd." Ma fa'n gofyn i fi hed
os gwelas i yn rhwla fesur petar lein fel hyn ar garrag fedd: “Yma'n gorwedd yn ei wal
Mae'r hen Wil dew o
Benrhiwpal; Gallasai fyw am ddwy oes
Onibai'r gout oedd yn eo
[sic; ei] goes." A ma bachan o Ferthyr,
mynta'r bachan o Dredecar, wedi transleto'r pishin i'r Sysnag er mwyn y
Saeson a'r Dicod Shon Dafydd sy yno fel hyn: “Here lyeth beyond
recall Old Fat Will from
Penrhiw-ball; He could have lived two
ages out If his leg was free of
gout." Wel, ma'n well gen i
nghos fer i yto na leg hwnnw a'r gout ynddi. Ddigwyddis i ddim gweld
y pishin ymhunan, ond mi welas hwn ar garreg fedd: “Fan yma gorweddaf fi,
Wil Hopcyn Huw, Trugaredd a f'enaid o
gwna Arglwydd Dduw; Fel gwnawn i a ti pe
bawn i'n Arglwydd Dduw, A thitha'n fod meidrol
fel Wil Hopcyn Huw." A dw i ddim yn cofio i
fi ariod weld cyslad ticyn o cheek ag oedd gan Wil Hopcyn Huw. Ma'r bachan o Dredecar
yn gwed wrtho i am i fi ofalu dod yno pan fydd Ap Noah ar ben y Cloc Mawr ar
gefan yr hen gilog pres yn ysgrifennu i bishin i'r "Darian," ne os
bydd a lawr y bydd e'n suwr o neud i fi dalu am beint iddo fa. On inna wedi meddwl
yn suwr taw |
|
|
|
|
(delwedd
L2168b) (28 Hydref 1915) |
Ap Noah fysa'r cynta i
alw am lasad o Blac and Wheit i fi wath ma fa'n ddyn o hurddas ag yn
warcheidwad a mi fysa'n weddus iddo fe o bawb i fod yn hael i'r Tramp. Mi
fydda i'n erfyn lot orwtho fa pan ddwa i i'r lle. A wi'n gwpod am fardd a
haiarnmwngar oddar war Llandeilo sy yn Nhredecar, sef yw rheiny, Mishtir
Llewelyn y grosar a Mishtir Sidney Lewis Tomos, a phan ddaw'r Tramp mi fydd
raid i rheiny fforco mas a mynd a'r Tramp am reid yn y motor. Pwy y'ch chi'n feddwl
ddath i'r offis yma heddy ond hen ffrind i fi, y bues i'n labro'r nos yr un
man a fa, Dafydd Richards, y gwetwr stori gore yn Iwrop, a mi fydda i'n gwed
rhai o honyn nhw yn nes ymlân. Odd a'n dishgwl yn hurddasol fel gwrbynheddig,
odd i fwstash a'n werth i weld sa ddim ond hynny. A dyna falch odd a i ngweld
i. On i'n gofyn iddo beth odd yn bod, os odd a wedi reteiro ne wedi cal
ffortshwn ar ol rhwun wrth i weld a'n dishgwl mor dda. O na mynta fynta, rw
i'n ddiacon yng Nghalfaria nawr. Jawcs i, mynta finna, os dim siawns am jobyn
diacon i finna, ma'r gwaith yn cytuno'n dda a chi. Na, mynta fa, bei balot ma
nhw'n dewis, a dim ond rhai sy'n aelota ma nhw'n ddewis. A on i'n gweld mod i
mas o hwn yto. Gyda hyn dyma Mishtir Thomas, Ap Morfab, yn dwad miwn ag yn
saliwto. “Good gracious," mynta fa, “a dyma'r dyn. Rhaid i mi ymddiheuro
am beidio galw o honof yn gynt i ddatgan fy nghroeso i wr o fri i Aberdar.
Ond y mae Symwar in Trecynon yn benagored ac yr wyf finnau wedi crwydro
llawar i chwilio am yr offis. Ma'n ddrwg gen i ddweyd wrthych, syr, fy mod
wedi clywed fod rhai yn ych drwgdybio chwi, a byddwch chwitha'n effro. Mae
Cyngor y Dref yn dweyd fod eu hanifeiliaid byw yn lleihau mewn rhif er pan
ydych chwi yn y gymdogaeth. Hannar gair i gall." “Otin nhw ddim yn gwed
mod i'n lleidir?”mynta finna, “pwy nifeiled ma nhw'n golli?" “Y pedwar-carnolion sy'n
gwneud eu tai yn y ddaear, ac pori ar dir y Parc, ac a elwir ar lafar gwlad
yn gwnhingod. Mae eu nifer yn lleihau beunydd," mynta Ap Morfab. “Ma popath yn
iawn," mynta finna, “gwaith y Cownsil yw dala'r un sy dala'r
cwnhingod." A mynta Dafydd Richards:
“Rw i'n gweld y trethi'n mynd lan yto, ma'r Cownsil yn suwr o hala mil ne
ddwy nawr i ddala'r potsher." Wel daled pob un rwpath
neiff les iddo, a weta i ddim rhacor nawr ar y matar hyn. TRAMP. Hol Notiad. — Mi fydd
gyta fi air i wed wrth y Llaethferch y tro nesa. — Tramp. |
|
|
|
....
|
|
|
|
(delwedd J6602) (4 Tachwedd 1915) |
Y Darian.
4 Tachwedd 1915. Llith y
Tramp. Mishtir
Golycydd, — Rw i mwn ticyn o ffics y dyddia hyn. Wi'n ffaelu gwpod yn iawn
beth odd ym meddwl y Llaethferch yna o Smutw, pan odd hi'n riffyrro ata i yn
y "Darian." Odd a ddim yn ddicon iddi whipo Mishtir Gwernydd
Morgan, ond odd raid iddi gal rhoi ergyd llaw-whith i finna, a gwed fod
Gwernydd "mor anfrenhinol a Thramp y 'Darian'. Ne felny deallais i ar y
cynta. Mi ddes i lawr yn streit atoch chi i'r offis, a fel y'ch chi'n gwpod
chi wetsoch chi wrtho i fod y "Llaethferch" yn gwd gyrl, a'i bod hi
falla mwn cariad a fi, a taw felny odd hi'n introdiwso'i hunan i fi. Pan on
i'n mynd o'ch offis chi mi gwrddas a Mishtir Puw, Golycydd yr "Aberdar
Lidar," a mi ofynnas iddo fynta i farn ar y matar. "Dramp annwl,”
mynta fynta, "cymrwch ofal o'r merched, dy'n nhw ddim i gellwar a
nhw." Wedi i fi fynd ymlaen dicyn bach dyma fi'n cwrdd a dyn mawr arall
o'r enw Ap Hefin, a mi ofynnas iddo fynta, a mi wetas wrtho beth odd barn
golygyddion y ddou bapur pwysica yn Shir Forgannwg. Mi wetws ynta wrtho i taw
rhyw fachgan ifanc wedi mynd i dicyn o oedran odd Golycydd yr Aberdar Lidar,
a nag odd i farn a ddim yn saff iawn pan fysa merch ifanc yn y cwestiwn. Mi wetws Ap Hefin hed fod y Llaethferch yn ferch o
safle, a na fysa fa'n un dianrhytadd i ddyn i gal cnoc genti hi. Odd a
wedi i chlywad hi'n atrodd yn Berdar, a chlyws a ddim gwell ariod. "Mi
dynnws y ty lawr yn garlibwns," mynta fa. "Ie, mynta finna,
"dyna beth w i ddim yn leico. Ma hi'n tynnu'r tai lawr lle bynnag eiff
hi. Peth od na bysa'r plismyn wedi i chymryd hi lan. Ma hi'n suwr o fod |
|
|
|
|
(delwedd J6602b) (4 Tachwedd 1915) |
yn gneud
collad ofnatw i'r wlad. Os yna dicyn o natur Seplin ynddi gwetwch?" Mi
chwerthinws yr Ap, a mi wetws taw ymatrodd ffigyrol odd "tynnu ty lawr
am ennill cymeradwyath fyddarol y gynulleidfa. Wrth gwrs odd hyn yn newid
ticyn bach ar y cwestiwn. Ddigwyddws Banistar Trecynon ddim dwad i'r Parc ne
mi fyswn i wedi i gonsylto fynta hed. Er mwyn i'r Llaethferch gal cyfla i
egluro'i hunan dyma fesur petar lein ne ddou iddi: — Pwy wetws
wrth y Llaethferch Mod i yn
anfrenhinol? Rwy'n
frenin cofied hi, Beth
bynnag wed rhai popol. Wi'n
frenin lled urddasol A ngair o
hyd yn gyfrath; Be waeth
os mewn ty gwair Bydd
gorsedd f'ymerodrath. Mi ges i
lythyr arall orwth Mr. Jeffres, Ystradgynles, a dyna dro ynte. Ma fa fel hyn:
Diar
Mishtir Tramp, — Ai am feri sori tw tel yw ddat ai med a feri ffetal blyndar
when ai was reit to yw last teim. Yw no ai tell yw ddat mei shop is niar ddi
stesion. Ai was goin tw reit a post scrip to iwar letar tw tel yw ddat ddi
shop was niar a pyb as wel, but in mistec ai did reit ddi post scrip to ddi
rong letar, and send it to Eryr Gwyddon, and hi and ddi Fwyalchen and Barcud
Craig y Nos and Llwyd y Berth were hiar bei retyrn of post ascin ffor the
pyb.—Iwars triwli, etc. Wel dyna
dro. TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd L2169a) (11 Tachwedd 1915) |
Y Darian.
11 Tachwedd 1915. Llith y
Tramp. Mishtir
Golycydd, — Ma'r bechgyn yma sy'n dwad i'n offis i yn y Parc yn hunfrytol yn gwed
fod yn hen bryd i chi gal y'n llun i yn y "Darian," a nag yw hi
ddim yn deg fod Dafydd y Crydd yn cal mwy o ffafwr na fi. [Nid ydym wedi cael
llun oddiwrthych hyd yn hyn.-Gol.] Dim ond un dyn sy'n disgwl dicyn yn ddu
arna i yn y Parc yma, sef yw hwnnw Mistir Cynog Williams. Ma fa ddim yn folon
mod i'n cymryd dos o blac an wheit pan fydd i isia fa arna i. Ma fa'n meddwl
am nag yw a'n leico blac an wheit i hunan na ddylswn inna ddim i leico fa
chwaith. Ond ma rhyw fflo yn i logic a 'swn i ddim ond gallu rhoi mys arno.
Wi ddim yn gwpod am un reol well yn y byd yma nag i bawb gymryd y peth ma
fa'n leico'i hunan, a felny bydda i'n gweld pawb yn gneud. Ry'ch chi'n gweld
fod Dafydd y Crydd wedi dwad ar y 'mhen i yto fel dwy dynall ffeiar brics.
Fel hyn digwyddws hi. Rodd y boys yma sy'n dod i gonsylto a fi yn y Parc yn
gwed fod ofan Dafydd arna i a nag on i ddim wedi rhoi pocad iddo fa ys tro.
Peidwch chi a whalu nonsans, mynta finna, fydd dim isia i fi ond jest twtsh
a'r bwtwn na fydd crys Dafydd mas a'i fwnci fa lan a felny buws hi. A rodd yn
dda iddo fa gal rhwpath i dynnu i feddwl a oddar y miracla. Gobitho na haliff
y beirdd ddim rhagor o grecin iddo fa na mi fydd i siop a wedi tacu, a ma Gwynwawr
yn gwed fod perigl i ni golli'r gair crecin o'r iaith. Miracla malwod,
miracla cocs, a miracla hoistars ma pawb yn wed yn y Parc yma nawr. A ry'ch
chi'n gwpod fod rhai weitha'n galw arian yn grecin heddwch. Miracla heddwch
y'n nhw nawr, a ma rhai'n son am firacla peint a felly mlan. Ma Ap Hefin yn
gwed y bydd Steddfod Bangor yn enwog byth mwy fel steddfod y miracla a Dafydd
y Crydd mor enwog a hynny am u popiwlareiso nhw. Y miracla atgyfodwyd Yn y Steddfod fawr a notwyd; I Siop y Crydd o ddoniau'n llawn Yn hwyliog iawn fe'i gyrrwyd. |
|
|
|
|
(delwedd L2169b) (11 Tachwedd 1915) |
Cyn i fi gwpla'r mesur petar lein arall on i'n feddwl neud, dyma Mishtir
Stanton i'r Parc ag yn holi am y "man of talent with the short
leg." "Hiar am ai, man," mynta finna. "Well lwc yw hiar
now," mynta fynta, "yw myst pwt mi intw Parlament, old man. Yw driw
a gret dul of atenshon tw mei seis sym teim ago when yw sed Mister Hedgar
Jones is honly wan thyrd of mi. Riali yw myst pwt mi intw Parlament.”
"Dishgwl yma, Charlie," mynta finna, "os wyt ti am i fi dy
'bwtian’ di i'r Parlament ma raid i ti wilia Cwmrag, ag yna nid dy bwtian di
miwn 'na i ond dy hala di miwn with fflei-in cylars." Brafo,
Tramp," mynta Charlie, "ti gweld fi gallu whilia ticyn o Cwmbrag,
ond pan ma fi treio gneud spitsh ma'r geira'n pallu dod lan o trâd fi."
"O nid yn dy sgitsha dylast ti gatw'r hen iaith," mynta finna.
"Ma sens yn hwnna hed," mynta Mister Stanton. "Ond gwed wrth
fi," mynta fa, beth wyt ti'n feddwl, af fi miwn i Parlament?"
"Debig iawn," mynta finne, "wyt ti'n gweld, Charlie, ma gen ti
enw a thicyn o rym yndo fe, a ma dyn a thicyn o swmp go dda ynddo fa o'r tu
ol i'r enw, ma hyny'n rhwpath. Nawr dishgwl di ar y dyn arall yna, Mishtir
Winstone, ne beth ma nhw'n i alw fa, “ma enw hwna yn i erbyn a, a dynon yn
meddwl taw rhyw young lady yw a. Ma nhw yn torri Mister Winstone yn fyr a'i
neud a'n Miss Winstone." "Bei gosh," mynta Mishtir Stanton, "ma rhwpath yn hynna
hed. Ond gwed wrtho i, beth wyt ti meddwl o R. Timws Jones yma?"
"Wel, mi wn hyn," mynta finna, "ma fa'n fanistar hat lo, a
wyddot ti'n iawn, Charlie, ma ticyn gomrod o fanistars a chyfrithwrs yn y
Parlament nawr. Bachan, ma nhw boso'r shew. 'Dos dim yfflin o sens yn y peth,
a ma nhw'n dacla pryd ofnadw idd u catw." "Wyt ti'n siarad
sens," mynta Mishtir Stanton. "Otw,” mynta finna, "a wi'n
dishgwl wrthot ti, Charie, nawr, i gatw Mishtir R. Timws Jones a Mishtir
Winston mas o'r Parlament. Wi'n gwpod ticyn bach o dy hanas di, ag er nag wyt
ti ddim yn angal, os yw angylion yn depig idd u llunia, rwyt ti'n well dyn na
dim un sy ar y maes hyd yn hyn. Fums hup, Charlie." TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd L2170) (25 Tachwedd 1915) |
Y Darian.
25 Tachwedd 1915. Llith y
Tramp. Mishtir
Golycydd, — Ma raid i fi ddiolch yn galonnog i Dafydd y Crydd am y peth wetws a am
dana i yn y "Darian" ddwetha. Ma fa'n meddwl y byswn i'n gneud
Membar o Parlament da i Merthyr a Berdar, a rw i o'r un farn a fa. Ma'n
syniad i am Dafydd yn uwch nag ariod nawr, a rw i'n cretu fod rhwpath yn
Dafydd trw'r cwbwl. Y drwg yw mod i wedi addo syporto Mishtir Stanton a alla
i ddim torri ngair nawr. Ma well gyda fi fod mas o'r Parlament am dicyn na
thorri ngair. Trueni na fysa Dafydd wedi meddwl am y'n ricomendo i'n gynt.
Nid bob dydd cewch chi gyfla ar betwar cant o bunna am neu ddim [neud dim],
hanar ych amsar, a'r nesa peth i ddim yr hanner arall. Rw i'n mynd i watsho'r
general lecsiwn nesa. Falle gofynith Dafydd y Crydd i Eryr Penpych, ne Morgan
y Teilwr, neud cân i fi erbyn bydda i'n dwad mas. Mi gofia i'n dda am danyn
nhw ar ol i fi gal y petwar cant. Rw i bron a chal dicon yn Berdar yto. Mi ddigwyddws tro lletwith iawn i
fi'n ddiweddar. Rw i bron yn suwr taw boddi fydd y'n rhan i cyn y diwedd. Rw
i wedi bod mwn afon, mwn cynel, a dyma fi nawr wedi bod yn llyn y Parc. Own i
un noswath yn y Parc ar ol iddyn nhw gau'r glwyd, a wn i ddim shwd buws hi,
ond yn y dwr y ces i'm hunan pan ddoes i ata mhunan a mi dynnes at rwpath
tepig i dy gwair a mi ges dir dan y nhrad. Ond odd hi'n wath ar y tir nag yn
y dwr. On i'n gallu dod o'r dwr i'r tir, ond allswn i yn 'y myw fod o'r tir
on i arno heb fynd i'r dwr. Pan gotws y lleuad mi welas taw ar ynys on i. Odd
yno dy gwair steilish, ond odd dim gwair ynddo fa, na dim cysgod i whannen. Y
peth dwla welas i ariod odd codi ty gwair mwn lle fel hyn a rhoi dim gwair
yndo fe wetin. Odd gen i ddim i neud ond marw yno ne fynd nol trw'r dwr, a mi
fuws yn deit arna i cyn cyrradd Trecynon. Mi ges fynd i'r gwely tra fu'n
nillad i'n sychu, a thrwy garedigrwydd gwraig y ty login fues i ddim llawar
gwath. Fyswn i'n syjesto i Gownsil Berdar werthu'r ty gwair. Ma'n suwr byse
Ilawer hen ffermwr yn barod i fynd a fa oddyna am ddim a falla roi cwpwl o
beints i'r cownslars am dano fa. Ma fa'n dishgwl yn hyll lle ma fa, a ma pawb
yn wherthin am ben y cownslars pan ma nhw'n i weld a. Ne os na werthan nhw fa
fysa'n well iddyn nhw fynd yr ochor arall i'r Ynys a rhoi sgwt iddi at y lan.
Fysa ty gwair ddim mor ddwl fan 'ny ag yng nghanol y dwr. Ma hi'n lecshwn wyllt yn Berdar a ma Mishtir Stanton yn mynd miwn i'r
Parlament with fflei in cylars, a ma fa'n ddiolchgar iawn i fi am yr help
wi'n roi iddo fa, a mi ddylsa fod. Os dim sens mwn mynd i moyn dwr dros afon
na mynd o le fel Berdar a Merthyr i moyn dyn i shir arall. Ma rhai 'n gwed
taw Mishtir Winstone yw'r dyn gora yn y byd, a ma hynny'n gneud i fi gofio am
y tri teilwr hynny odd yn byw yn yr un stryt. Mi rows un wrth ben i
ddrws—"Y tilwr gora yng Nghymru," a phan welws un o'r lleill beth
odd y cynta wedi neud mi rows ynta wrth ben i ddrws, "Y tilwr gora yn
Hiwrop." Odd rhai'n erfyn bysa'r try dydd yn rhoi wrth ben i ddrws ynta,
"Y tilwr gora yn y byd," ond odd hwnnw'n gallach, a mi rows wrth
ben i ddrws fel hyn "Y tilwr gora yn y stryt hon," a mi ath y ddau
dilwr arall i'r gwellt dan grafu u penna. Falla taw Mishtir Winstone yw'r
tilwr gora yn y byd, ond wi'n shiwr taw Mishtir Stanton yw'r tilwr gora yn
Berdar a. Merthyr y dyddia hyn. TRAMP. |
|
|
|
.....
|
|
|
|
(delwedd
F7968) (2 Rhagfyr 1915) |
Llith y Tramp. 2
Rhagfyr 1915. Mishtir Golycydd, - On i'n gwed wrthoch chi byswn i'n hala Mishtir Stanton i'r
Parlament, a ma fa wedi mynd a hynny gytag ofarthympin madjoriti. A odd yn
bwysig iawn i fi gal a i fewn er mwyn iddo dreio catw prishodd pethach lawr.
Rw i'n gobitho catwiff a'i lycad ar brish y Blac and Wheit, nid er mwyn i'm
hunan, ond er mwyn y rhai sy'n talu am dano i fi. A sa fa'n gwed gair o blaid
Mishtir Ffranclin a Mishitr Ringer fyswn i'n ddiolchgar iawn iddo fa. Dybaco
rhain fydda i'n smoco, a mi nath y Llywotrath hen droi shabi wrth neud i fi
dalu diwti iddi hi ar ddybaco dynon
erill. Y peth rhyfedda yn Berdar yn amsar lecsiwn odd y smel neis odd
ymhob man. Odd pawb yn ffaelu diall beth
odd hyd nes iddyn nhw glwad taw'r I.L.P. odd yn câl u rhosto. Nhw fuon
o flân y tan am wthnos gyfan, ag yng nghenol y tan hed lawar gwaith a Mishtir
Bibins a Stanton a’r bachan yna o Llundan yn u fforco nhw. Odd y beirdd yn
gwed na fu dim golygfa debig o'r tu fas i uffern y Bardd Cwsg; dw i'n gwpod
dim pwy fardd odd hwnnw. Rhyw fardd, falla, sy wedi speciwleto mwn preifat
consarn a wedi cwnni busnes fach iddo'i hunan yn y lle poeth. Wel dos gen i
ddim ond gobeitho y bydd yr I.L.Piers yn well dynon ar ol bod yn y tan. Allwn
ni neud dim yn well na dymuno'n dda i bawb. On i ddim yn meddwl wrth hala Mishtir Stantan i'r Parlament
y byswn i'n dwad yn fwy enwog nag ariod. Ma nhw’n gwpod am dana i nawr yn
Berlin, a rw i wedi cal llythyr melltigedig orwth y Kaiser, y peth mwya
insyltin w i wedi gal yto. Ma fa'n darllan fel hyn: - Syr, - Yw vos a
dyrti old Tramp; yw vas sboil mei litl gêm in Merthyr and Byrdar. Vy yw vos
send ddat man Stanton tw Parlament. Yw vos fforget mei ejant vos gif yw ddi
tshec when yw vos pwl coliars owt on streic. Praps yw vos not no ddat ai am
on tramp meinself, on tramp sins last Ogyst. Ai hav not cym to Wêls iet, but
ven ai vos cym it wil be bad lwc owt for yw, yw dyrti hold hidiot. Ai wil haf
yw if ai vos tw haf to blo hyp hefri hei shed in Gret Briten. So yw had betar
sei ywar prers bifor yw hiar mei canons. Iff yw vos pwt Winston in ai wd haf
med yw prins of Wêls. On i wedi meddwl delo a lot o gorasbondans y tro hyn, ond
ma'r Caisar wedi mynd a'r gofod, ond ma raid i fi roi ticyn bach o'r llythyr
ges i o'r Onllwyn orwth Mishtir Morgan Jones, Hen Dy: Barchus Bererin, - Cyfrifwn yn anrhydedd oesol i'r Onllwyn
a'r Dyffryn os gwelwch yn dda daflu llewyrch eich urddas ar y gwyllt leoedd
anghysbell hyn. Yr wyf yn taer geisio gennych ddyfod, yn arbennig gan fod
eich dylanwad mor fawr mewn etholiadau. Mae eich eisiau yma i roi rhai i fewn
a chadw eraill allan. Credaf y gall eich dyfodiad fod o fudd arbennig i fy
nghyfaill, yr Yswain Jones. Nac anghofiwch ein cais. Cofiwch hyn byddwch yn
hollol ddiogel yma. Pe deuai lluoedd y Caisar i Brydain, ni fyddai perigl yn
y byd iddynt gael hyd i'r lleoedd hyn. Dyna beth o'r llythyr; ma fa'n safonol iawn allswn i
feddwl, a dyma fachan fydd yn shiglo llaw a'r Sgweier Jones yr wthnos nesa.
TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd
J7056a) (9 Rhagfyr 1915) |
Y Darian. 9 Rhagfyr 1915.
Llith y Tramp. Mishtir Golycydd, Wel, dyma fi
wedi cwpla ngwaith yn Berdar. Mi rois i Stanton yn y Parlament, a mi catwa i
a miwn yno tra fydd a'n byhafio'i hunan. Wi'n ddiolchgar fawn i Mishtir
Hetgar Jones am i hintrodiwso fa i'r dynon mawr yno. Wn i ddim pam ma isha
cymint o lol wrth hintrodiwso dyn i'r Senadd chwaith. Ond ma hyn yn ffact,
cretwch chi fi, pwy uwcha bydd dynon yn mynd dwla i gyd ma nhw'n mynd. Pan
fydda i mwn ty gwair, mi fydd dynon na welas i ariod honyn nhw'n dwad ata i
ag yn gallu hintrodiwso'u hunen, ag yn gwaeddi "Helo,shwd ma hi Ian
yna?" Ond os byddwch dyn wedi dod ymlan dicyn yn y byd, os dim iws i neb
ddishgwl arno fa ond trw gyfryngwr. Hen lol yw hynny i gyd yn 'y marn i. Pam
na alse Mishtir Stanton gered miwn i Dy'r Cyffretin a gwed: "Mishtir
Speecar, dyma fi weti dod. Bachan bath o Berdar w i, ry'ch chi weti clywad am
dana i gyd, a ma Tramp y Darian yn cofio atoch chi." Yn lle hynny odd
raid i Mishtir Stanton fynd trw'r dril a chal i ddysgu beth i wed, shwd i
symud a shwd i neud bow. Ma'n depig taw Mishtir Hetgar Jones fu'n dreino fa,
a rw i'n ddiolchgar iddo fa am hynny. Mi ddylsa neud rhwpath am i betwar
cant. Dyw a ddim weti gneud dim ys llawar dydd ond gofyn cwestiwn ne ddou, a
fu neb lawar callach o hapedion gas a. Ond gan i fod a wedi bod yn ffein wrth
Mishtir Stanton, rw i'n foddlon dod Berdar i weld y perfformans nesa fydd a'n
roi yno, dim ond iddo hala hannar gair i fi. Fel o'n i'n gwed yn y'n llith
ddiwetha, mi startas i o Berdar i'r Onllwyn i weld y Sgweier Jones. Mi ddes
lawr i lo lefal Castall Nedd. I |
|
|
|
|
(delwedd
J7056b) (9 Rhagfyr 1915) |
gâl y Nyth an Brecon. Odd deng
mlynadd ar hugan er pan fues i gyta'r relwa hyn o'r blan, a rodd hi'r pryd
hynny y relwa ora i Dramp welas i ariod. Rw i'n cofio dod gyta hi o Golbran i
Gastall Nedd, a mi startws o flân rhai o'r pasingars, ond odd rheiny o flan y
tren ar yr Onllwyn. Mi arosws y tren i'r hingin fynd Ian i'r Banwen i moyn
tryc o lo, a tra fuws a fan hynny mi ath y pasingars erill mas i'r mynydd i
henjoio'u hunen, a mi es inna i ryw dy i ofyn am dicyn o fara a chaws. Mi ges
gyfle i neud yr un peth dair gwaith cyn cyrradd Castall Nedd. Ag erbyn hynny
rodd y tren wedi mynd yn fawr. Rodd ynddo fa wageni calch a glo, coed a
cherrig, clai a glo man. Rodd yno hefyd fwtshwr, tair menyw'n mynd i'r dre,
petwar lodger, dou dramp heblaw mhunan, a dynon. Wi'n cofio'n iawn mod i
dicyn yn henach pan gyrhaeddas i Gastall Nedd na phan o'n i'n starto o
Golbran. Dyw'r hen dren ddim mor romantig erbyn hyn. Ma fa'n mynd ben i daith
yn strut nawr. Mi welas lot o bethach ar y ffordd, and y peth mwya
hinterestin i fi odd Ty Pwyso'r Sefn Sistars, lle ma'r bachan hynny bues i'n
rifiwo'i lyfyr a'n pwyso glo a George yn watsho na naiff a ddim cam a'r
coliars. Pan gyrhaeddas i i'r Onllwyn, mi welwn ddyn tepig iawn fyswn i'n
feddwl i desgrifiad on i wedi gal o'r Sgweier Jones, a mi es ato fa.
"Mishtir Jones iefe?" mynta fi. "Ie," mynta fynta, a dyma
fa'n dishgwl arna i o'r top i'r gwaelod. "Tramp y ‘Darian,'" mynta
fa, "ma dy gôs fer yn dy gyhuddo di. Dera miwn i'r Slôp fan hyn," a miwn ethon
ni, a mi ddaw'r hanas yn y nesa. TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd
J7057a) (16 Rhagfyr 1915) |
Y Darian. 16 Rhagfyr 1915.
Llith y Tramp. Mishtir Golycydd, — Mi es i mwn
stwmp pan welas i’r Slôp. Pwy feddylsa y bysa'r Onllwyn yn symud ymlan gyda'r
byd fel hyn. Ma'r Slôp yn Hotel fawr nawr, a chofiwch chi roi'r "o"
yn hir yn y gair. Ma gwr bynheddig rispectabl iawn yn i chatw hi hed, sef yw
hwnnw, Mishtir William Bowen. A wi'n cretu fod tafarnwrs yn haeddu dod ymlan
yn y byd os byddan nhw'n catw stwff gweddol o dda ag yn rhoi ticyn o hen
gownt. "Mishtir Bowan,"
mynta Sgweiar Jones, "dyma fi wedi dod a ‘Thramp y Darian' i'ch gweld
chi." "Wel, bendith Japog ar
ych pen chi," mynta fynta, "ond ma fa wedi dod o flân y blac an
wheit yto. Pan welas i yn y "Darian" fod y Tramp yn dod mi ordres
wagened o hono fa a ma fa ar y ffordd yn rhwla. Dos yma ddim ond dwy botelad
yn y ty." "Mi fydd dwy botelad yn
rhwpath i starto," mynta finna. "Rhwpath fydd a
hed," mynta'r Sgweiar Jones. Cofiwch chi nawr dodd y Sgweiar Jones ddim
yn wilia fel w i'n ysgrifennu. Ma fa'n rhoi geira llanw mewn bob cynnig. Ma
d--1 a d--it yn dwad mewn gyta fa bob yn ail air. Ma fa'r rhecwr mwya decha w
i wedi glywad ys Ilawer dydd. A ma'n shaw o beth os bydd dyn yn dileito mwn
rhecu i fod a'n gallu gneud hynny dicyn yn deidi. Dw i ddim yn cwrdd a un o
bob cant sy'n gallu gneud y job yn iawn. Mi glywas lawar yn 'Berdar yn treio
rhecu, ond odd yn gwiddyl u clywad nhw a sa nhw'n gwpod mor lletwith o'n nhw
fysa'n yn i thowlu hi Ian fel bad job. Ma clywad dyn yn rhecu felsa clocsan
ar flân i dafod a yn ddicon i droi ar stumog dyn. Ond odd Sgweiar Jones fel
gwetas i y'n rhecu'n ddecha, felsa fa ddim yn gwpod i fod a'n rhecu, a mhen
ticyn fyddwch chitha ddim yn gwpod i fod a'n gneud. A fyswn i'n meddwl nag yw
dyn felny ddim yn gyfrifol am y peth ma fa'n wed; ne os mi fydd gyta fa lot o
eira secur i roi cownt am danyn nhw. |
|
|
|
|
(delwedd
J7057b) (16 Rhagfyr 1915) |
Ond nid 'y musnas i hynny. Y
peth pwysica i fi odd fod Sgweiar Jones yn wr bynheddig o'r radd flaena. Ond
fuas i ddim yn hir yn diall fod mwy nag un gwr bynheddig yn yr Onllwyn, a
wir, mi ges mas mod i wedi cymryd un yn lle'r nall o honyn nhw. On i'n meddwl
taw Sgweiar Jones, o Blancellwan, odd gen i, and yn Ile hynny Sgweiar Dafydd
Jones, o'r Ffrynt Row, odd yno. "O pidwch a hido,"
mynta Mishtir William Bowan, "ma un o nhw cysled a'r llall a gwell
hefyd. Sgweiar motor-car yw un o honyn nhw, a Sgweiar poni a thrap yw'r nall.
A on i'n ddicon satisfeid ar y Sgweiar odd gen i. Yn enwetig pan wetws a fod
i fab yn manedging deirector mwn gwaith mawr yn Nantybwch. Ma Mishtir Bowan
hed yn un o'r cwmpni. Wi'n gobitho bydd llwyddiant mawr ar y cwmpni hyn, a na
cha nhw ddim o’u blino gan streics na hanundebiath na mass meetins na rhyw
gomplaints felny. Odd Mishtir Bowan a Sgweiar Jones yn gwed y bysan rhoi gair
mewn gyta'r manedgin deirector am iddo roi gwaith ysgafn i fi pan fyswn i'n
timlo mwn tiwn i ddechra labro'r nos. Ond dw i ddim yn addo starto am dicyn.
Dyw Tramp ddim llawar o werth os na alla a fyw ar i dalant am flwyddyn ne
ddwy. Ma lot o fechgyn a dalant yn galw i ngweled i yn y Slôp, a rhai o honyn
nhw'n feirdd ag yn ysglodion. Odd un o nhw'n gwed i fod o'n ddyledus i Dafydd
y Crydd am neud bardd o hono a nag odd a ddim yn timlo'r un fath byth er pan
ddechreuws a ddarllan llythyra Dafydd. Ma gen i lot o fesura petar lein ges
i'n gompliments gan fechgyn yr Onllwyn, a ma nhw'n gwed wrtho i am ofyn i chi
os yw rhain yn dod dan y rheol whech cheinog, y mesur. Os otin nhw ma nhw'n
mynd i acor sybscripsiwn list er mwyn i coeddi nhw. TRAMP. |
|
|
|
|
(delwedd
L2171a) (23 Rhagfyr 1915) |
Y Darian. 23 Rhagfyr 1915.
Llith y Tramp. Mishtir Golycydd, — Pwy feddylsa nawr! On i'n
meddwl wrth ddwad i'r Onllwyn mod i'n dwad i le odd mas o'r byd. A gwed y
gwir i chi, on i ddim heb fod a thicyn bach o of an y Caisar arna i ar ol i
fi fod yn Berdar yn rhoi Stanton yn y Parlament. Wyddwn i ddim na alla un o'i
speis e fod ar y nhrac i. Ond ma'r Onllwyn mor depig a gall a fod i ryw le
arall. Ma gentyn nhw 'i plwyfi yma a'u cynghora a'i pwyllgora'n ddiddiwedd. A
phan o'n i'n meddwl mod i mas o'r byd o'n i yn i genol a. Ma Sgweiar Jones,
Ty Talcen, yn gwed wrtho i na all neb fynd mas o'r byd nes bydd a wedi mynd
lawr ddwy lath dan y wyneb ag aros yno. Nawr, ma pethach hinterestin iawn yn
mynd ymlan yn y rhan hon o'r bydysawd, a phethach barddonol iawn yn cal u
gneud yma. Mi ofynnws y plwy yn ostyngetig iawn i'r awdurdota goruchal os
bysa nhw mor garetig a'i rannu a'n dair ward — ward i'r Ceunant, lle ma'r
bardd Creunantydd yn byw; ward i'r I Seven, lle ma Toriel, bardd arall, yn
maniwffactro hanfarwoldab, o ward i'r Onllwyn, lle ma'r ddau Sgweiar yn byw,
a lle ma hannar dwsin o frain a jac do yn dod am dro o giwriositi unwaith bob
blwyddyn. Mi ganiataws y Cyngor Shir 'u dymuniad nhw. A ma'r plwy nawr yn
cael tri membar ar y Cyngor Dosbarth yn lle dou, a dyma le i rywun arall gal
ticyn o swydd yto. Ma nhw hefyd yn cal petwar cynrychiolydd ar y Cyngor Plwy -
a hynny'n rhoi cyfla am dicyn o ffraeo rispectabl ynghylch buddianna pwysig
yr etholedigaetha. Ma'r Sgweiar Jones, Sgweiar y Motor Car nawr, cofiwch,
wedi bod yn datla fod hawl gan y Cyngor Plwyf i gohopto yr aelota newydd ar y
Cyngor Plwy. A rodd Sgweiar Jones, Ty Talcen, yn gwed y bysa fa yn u co-hopto
mwn bothti winc sa fa'n cal, a rodd Wil y Sar o'r un farn a fa. Ond rodd rhai
o'r cownsal yn barnu'n wahanol am fod rhain yn sedda newyddion hollol, a nag
odd dim yn y gyfrath caniatau co-hopto rhai iddyn nhw. Mi benderfynnws y
pwyllgor atal y matar ar y bwrdd am dicyn, a dos yna ddim co-hopto wedi bod
pan w i'n sgrifennu. Ag os ca i wed barn y mhunan chela neb byth 'y
ngho-hopto i i swydd byth. Ma yma dicyn o ddifyrrwch hed
ynghylch y sedd newydd ar y Distric Cownsal. Ma naturiol iawn i'r Onllwyn gal
yr anrhytadd o ddewis un i'r sedd hon, wath ma dou yn Ward Toriel yn barod ag
un yn Ward Creunantydd, a dyw a ddim ond yn deg i Ward y ddou Sgweiar gal un.
Ond pwy fydd a? yw'r cwestiwn mawr. Ma yma gyfarfotydd wedi 'u cynnal gan
Sgweiar y Motor Car, a ma lot o gico yn i erbyn a am i fod a, mynta nhw, yn
cownto'i hunan yn dicyn gormod o hawdurdod ar y pwnc. Ma bechgyn Llafur yn
cico'n ddrychynllyd yn i erbyn a am i fod a'n treio rhytag y shew i hunan, a
ma nhw'n meddwl y dylsa nhw gâl un lebar man ar y cownsal. Mi fu Johnny
James, y bachan yna o Gwmgors, a Sam Lloyd yma'n rhoi'r Trêds a'r Lebar
Cownsal ar y rails. Wn i ddim pam ma nhw'n galw'r bachan yna'n Johnny
chwaith. Nid babi yw a. Ma fa mor hen a finna. |
|
|
|
|
(delwedd
L2171b) (23 Rhagfyr 1915) |
Ma'n depig gen i mai ticyn o
ofan y bachan George yna sy yn y ty pwyso gyda Toriel yn y Seven sy ar
Sgweiar y Motor Car. A ma dyn mwn ofn yn gneud pethach rhyfadd. Mi darws yn i
ben a bysa George yn gandidet am sedd yr Onllwyn a fod rhaid iddyn nhw i gatw
fa mas ta beth fysa'r gost. Ma fa wedi bod yn gwitho i gatw George mas a
George ddim yn meddwl am dreio! Ag wrth dreio gneud bwpach brain o George ma
fa'n treio cal i ddyn i hunan miwn. Dyn Sgweiar y Motor Car yw Mishtir
Phillips, sy'n catw tafarn ar y Banwen. A'r dyn ma'r gwithwrs wedi ddewis yw
William Hughes, bachan sy'n anrhytadd oesol i'r Onllwyn, a William Hughes
fydd ar y cownsal hed os yw popol yr Onllwyn yn gall. On i yn y cwrdd fu'n
dewis William Hughes, a wi'n siwr
gneiff a fembar da. Ond y peth odd yn y'n synnu i odd y cwestynna ofynnws
Mishtir loan Ffatri yno. Odd a felsa fa'n byw yn yr oes o'r blaen. On i'n
synnu mwy pan glywas fod a'n ddiacon a ma diaconiaid sy'n syporto'r tafarnwr.
Wrth gwrs dw i ddim yn gwed nag yw tafarnwr yn ddicon da i gal syport
diaconiaid, a ma nhw'n cal syport mwy na feddylach chi o honyn nhw. Ond ma hi
dicyn yn lletwith gan fydda i'n cwrdd a nhw mwn tafarn. pan fydda i gwpod fel
ma nhw'n cnoco ar ben hen bwr dabs fel fi. Wi gyta William Hughes a'r
gwithwrs y tro hyn, a fe ddylsa fod yn Ddistric Cownselar. Ma fa'n fachan da,
a ma fa weti i eni a'i facu ar yr Onllwyn. Nid rhyw hypstart newydd ddod yw
a. Neiff a ddrwg yn y byd i bobol yr Onllwyn i ddysgu ticyn o wers i Sgweiar
Jones y Motor Car a'r diaconiaid a'r tafarnwr arall yna. Cofiwch chi, ma
Mishtir William Bowen y Slôp lle rw i'n galw yn triw bliw. Tysa fe'n treio'i
law ar lecsiwn, fe fyswn i'n roi miwn. Dishefoni, dyma Sgweiar Dafydd a'i
boni a'i drap i fynd a fi am dro. TRAMP. Hol Notiad. — Jaist i, Mishtir
Golycydd, rw i'n ofni mod i ar ol y tro hyn. Yn y cwrdd plwy nos Iau, mi rowd
y tafarnwr ar ben y pôl. Ond ma nhw'n gwed nag yw hyn ddim yn ben ar y mwtwl.
Ond wn i ddim wir. Rhai ofnatw yw Sgweierod a thafarnwyr a diaconied pan
fyddan nhw'n gwitho gyda'u giddyl.—T. |
|
|
|
....
Sumbolau:
a A / æ Æ / e E / ɛ Ɛ /
i I / o O / u U / w W / y Y /
MACRONː ā Ā / ǣ Ǣ /
ē Ē / ɛ̄ Ɛ̄
/ ī Ī / ō Ō / ū Ū / w̄ W̄ / ȳ Ȳ
/
MACRON + ACEN DDYRCHAFEDIGː Ā̀
ā̀ , Ḗ ḗ, Ī́ ī́ , Ṓ ṓ ,
Ū́ ū́, (w), Ȳ́ ȳ́
MACRON + ACEN DDISGYNEDIGː Ǟ ǟ , Ḕ ḕ, Ī̀
ī̀, Ṑ ṑ, Ū̀ ū̀, (w), Ȳ̀ ȳ̀
MACRON ISODː A̱ a̱ , E̱ e̱ , I̱ i̱ , O̱
o̱, U̱ u̱, (w), Y̱ y̱
BREFː ă Ă / ĕ Ĕ / ĭ Ĭ / ŏ Ŏ / ŭ
Ŭ / B5236ː 
B5237ː 
BREF GWRTHDRO ISODː i̯, u̯
CROMFACHAUː ⟨ ⟩ deiamwnt
A’I PHEN I LAWRː ∀, ә, ɐ (u+0250) httpsː
//text-symbols.com/upside-down/
Y WENHWYSWEG: ɛ̄ ǣ æ
ˈ ɑ ɑˑ aˑ aː / æ æː / e eˑeː / ɛ
ɛː / ɪ iˑ iː ɪ / ɔ oˑ oː / ʊ uˑ uː ʊ / ə / ʌ /
ẅ Ẅ / ẃ Ẃ / ẁ Ẁ
/ ŵ Ŵ /
ŷ Ŷ / ỳ Ỳ / ý Ý / ɥ
ˈ ð ɬ ŋ ʃ ʧ θ ʒ ʤ / aɪ ɔɪ əɪ uɪ ɪʊ aʊ
ɛʊ əʊ / £
ә ʌ ẃ ă ĕ ĭ ŏ ŭ ẅ ẃ ẁ Ẁ
ŵ ŷ ỳ Ỳ Hungarumlautː A̋ a̋
U+1EA0 Ạ U+1EA1 ạ
U+1EB8 Ẹ U+1EB9 ẹ
U+1ECA Ị U+1ECB ị
U+1ECC Ọ U+1ECD ọ
U+1EE4 Ụ U+1EE5 ụ
U+1E88 Ẉ U+1E89 ẉ
U+1EF4 Ỵ U+1EF5 ỵ
g
yn 
aith δ δ £ gyn aith δ δ £ U+2020 †
« »
DAGGER
wikipedia, scriptsource. org
httpsː []//en.wiktionary.org/wiki/ǣ
Hwngarwmlawtː A̋ a̋
g
yn aith δ δ
…..
…..
ʌ ag acen
ddyrchafedig / ʌ with acute accentː ʌ́
|
Shwa ag acen ddyrchafedig
/ Schwa with acute |
…..
…..
wikipedia,
scriptsource.[]org
httpsː//[
]en.wiktionary.org/wiki/ǣ
---------------------------------------
Y TUDALEN HWN /THIS PAGE / AQUESTA PÀGINA:
www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_125_llith-y-tramp_1915_0188k.htm
---------------------------------------
Creuwyd / Created / Creada: 02-06-2017
Adolygiadau diweddaraf / Latest updates / Darreres actualitzacions: 18-09-2018,
22-11-2017, 03-06-2017, 02-06-2017
Delweddau / Imatges / Images:
Ffynhonnell / Font / Source: Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Newyddiaduron Cymru
Arlein.
---------------------------------------
Ble'r
wyf i? Yr ych chi'n ymwéld ag un o dudalennau'r Wefan CYMRU-CATALONIA
On sóc? Esteu visitant una pàgina de la
Web CYMRU-CATALONIA (= Gal·les-Catalunya)
Where am I? You are visiting a page from
the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website
Weə-r äm ai? Yüu äa-r víziting ə peij fröm dhə CYMRU-CATALONIA
(= Weilz-Katəlóuniə) Wébsait
|
Freefind. Archwiliwch y wefan hon Beth sydd yn newydd? |
|
Adran y Wenhwyseg / Secció del dialecte de Gwent / Gwentian Welsh
Edrychwch ar ein Hystadegau / Mireu les nostres
Estadístiques / View Our Stats |
…