1342k Gwefan Cymru-Catalonia / la Web de Galles i Catalunya - Wales-Catalonia Website. Califfornia, 1851. Gan fod cymaint o ymfudo i bob parth y dyddiau hyn, a llawer yn myned i wlad yr aur, tybiasom na buasai yn annyddorol cael erthygl helaeth am unwaith ar y daith ddyeithr trwy gyfandir America...


http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_039_califfornia_traethodydd_1851_1342k.htm

0001 Y Tudalen Blaen Google: kimkat0001

..........2657k Y Porth Cymraeg Google: kimkat2657k

....................0009k Y Barthlen Google: kimkat0009k

..............................0960k Y Gyfeirddalen i Gywaith Sin Prys (testunau Cymraeg yn y wefan hon) Google: kimkat096k

..........................................y tudalen hwn


..




0860k y llyfr ymwelwyr

Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Catalunya i Galles

Cywaith Sin Prys - Testunau Cymraeg ar y We

California
(sic - un f)
Y Traethodydd (Gorffennaf 1851)
Tudalennau 354-361.


Erthygl ar gyfer ymfudwyr o Gymry i Galiffornia, wedi ei chyfieithu or Saesneg.




(delw 6516)


...

(delw 6520)

 

________________________________

 

Free Image Hosting at www.ImageShack.us

(delw 6521) (tudalen 343)

 

CALIFORNIA (Y Traethodydd / Gorffennaf 1851 / tudalennau 354-361)

[What I saw in California: being the journal of a Tour, by the Emigrant Route and South Pass of the Rocky Mountains, across the Continent of North America, the Great Desert Basin, and throngh California, in the years 1846, 1847. By EDWIN BRYANT, late Alcalde of San Francisco.]

 

[Yr hyn a welais yn California, sef Dyddlyfr Taith, ar hyd Lwybr yr Ymfudwr a Bwlch Deheuol y Mynyddoedd Creigiog, ar draws Cyfandir Gogledd America, Canol yr Anialwch Mawr, a thrwy California, yn y blynyddau 1846, 1847. Gan EDWIN BRYANT, gynt Maer San Francisco]

 

Note of a Military Reconnoisance, from Fort Lavenworth, in Missouri, to Sn Diego, in California, including part of the Arkansas, Del Norte, and Gila Rwers. By Lieut. W. H. EMORY, Topographical Engineer.

 

[Nodau o Chwildaith Filwraidd, o Gaer Lavenworth, yn Missouri, i San Diego, yn California, yn cynnwys rhan or Arkansas, Del Norte, ac Afonydd Gila. Gan Is-Gad. W. H. EMORY, Peiriannwr Darlunleol].

 

Y llyfrau hyn ydynt ddau waith a gyhoeddwyd yn ddiweddar yn America ei hun, er mai nid y diweddaraf chwaith, ond y cyflawnaf ar egluraf a ddygwyddodd i ni weled eto. Gan fod cymaint o ymfudo i bob parth y dyddiau hyn, a llawer yn myned i wlad yr aur, tybiasom na buasai yn annyddorol cael erthygl helaeth am unwaith ar y daith ddyeithr trwy gyfandir America, wedi ei hufenu or ddau waith uchod. Dywedir fod Mr. Bryant yn boneddig o wybodaeth a synwyr da, yr hyn, yn wir, sydd yn amlwg trwy ei holl waith. Efe a aeth gydar ymfudwyr ar hyd y tir yn 1846, can belled a Chaer neu Fort Laramie, lle y darfu iddo ef, gyda chymdeithion etholedig, newid eu pedrolfeni am ychain a mulod - wedi penderfynu teithio yn gyflymach na phrif gorff yr ymfudwyr. Yn lle dilyn yr hen lwybr teithio ar hyd ffordd Caer Hall, efe a ddilynodd y ffordd newydd a ganfwyd heibio i ben deheuol y Llyn Halen Mawr, yr hwn sydd yn gorwedd yn y cwr gogledd-orllewin ir cyfanwlad o anialwch mawr. Y llyn hwn yw y gronfa hynotaf o ddwfr yn yr holl fyd.Y mae yn derbyn dyfroedd afon gryn fawr, ac amryw ffrydiau llai, ac nid ymddengys fod yr un o honynt yn hallt; ond y mae dwfr y llyn ei hun yn cynnwys trwythiad helaeth o halen cyffredin. Tynodd Col. Fremont allan o bum galwyn o ddwfr y llyn, trwy darthiad, bedwar peint ar ddeg o chloride of sodium, bron yn bur. Gwelsom sylw yn rhywle fod llynau, nad oes llifiad allan o honynt, yn drwythedig halen mwnawl, yr hwn a ddygir i lawr trwy eu cynnwysiad. Gan mai trwy darthiad yn unig y mae y dwfr yn myned ymaith, y mae dwfr y llyn yn dyfod, mewn hir amser, yn hollol hallt. Y mae y dybiaeth hon, pa un bynag a ydyw yn gywir neu nad yw ar egwyddorion gwyddoniaeth, er hyny yn debygol iawn, mor debygol fel y byddai yn werth ymchwiliad prawfiadol. Gerllaw y llyn hynod hwn y mae cartref dewisedig y twyllwyr Mormonaidd, neu Saint y Dyddiau Diweddaf. Wedi eu gyru gan rym gorthrech ou cartrefi yn Illinois, dewisasant

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6522) (tudalen 344)

y lle hwn yn fangre preswylfod, lle y gallant fwynhau eu crefydd, er ei gorphwylled, heb eu haflonyddu. Y mae llanerch eu dewisiad oddeutu dau gant a deg ar hugain o filltiroeddor Bwlch Deheuol, ac mewn sefyllfa gyfleus ar y brif-ffordd o
Oregon i California - yr hyn, mewn amser dyfodol, a fydd yn bwysig, yn annibynol ar y gwerth a rydd ei gysylltiad r llyn halen arno. Ar y tu deheuol ir llyn hwn y mae llyn Utah - corff o ddwfr croeyw yn llifeirio ir llall. Yr oedd y llwybr a gymerodd Mr. Bryant yn eu harwain ar draws y diffaethwch mawr hallt, taith o bymtheng milltir a thrigain, heb ddwfr na glaswellt. Gwelir ar unwaith y rhaid y bydd yr anghenrheidrwydd o groesi y gwastadedd marwol hwn yn wrthddadl ddifrifol byth yn erbyn y llwybr yma, gan y bydd y rhai hyny a deithiant gyda phedrolfenau o dan yr anghenrheidrwydd o fod ddau neu dri diwrnod yn ei groesi. Canlynodd y cwmpeini lwybr Fremont trwy y diffeithwch y flwyddyn or blaen. Pan yr oeddynt ar y rhan hon or daith, gwelsant i berffeithrwydd y twyll-olygfa, neu y siomedigaeth hynod hono sydd gyffredin mewn anial tywodlyd. Rhydd y darnodiad canlynol ddarluniad teg o un or dysgleirdeb hwn:-

Fel y dywedais or blaen, yr oeddwn wedi disgyn oddiar fy mul, a chan ei droi i mewn gydar caballada, oeddwn y cerdded amryw rydau o flaen y cwmpeini, iw harwain yn union at nd ein cyrchfa. Ar oleddf (diagonally) on blaen, ar y llaw ddeheu, a ninnau y cyfeirio ir gorllewin, gwelem gysgodau rhifedi o ddynion a cheffylau - tua phymtheg neu ugain. Yr oedd rhai or lluniau yn ymddangos fel yn marchogaeth, ac eraill fel pe buasent yn cydgerdded fel milwyr traed. Yr oedd eu gwynebau a phenau eu ceffylau wedi eu troi tuag atom, ac ar y cyntaf ymddangosent fel pe buasent am redeg i lawr ar ein traws.
Yr oedd eu pellder ymddangosiadol, a barnu yn ol y terfyngylch, o dair i bum milltir. Ond nid oedd eu maint yn cyfateb i ni, canys ymddangosent mor fawr n cyrff ni ein hunain, ac o ganlyniad yn gawri o gorffolaeth. Ar yr olwg gyntaf, mi a dybiais mai cwmni bychan o Indiaid oeddynt (yr Utahiaid, fe allai) yn cydgerdded or ochr arall ir gwastadedd. Ond or braidd yr ymddangosai hyn i mi yn bosibl, gan nad oedd yn debyg y cymerid y llwybr hwnw gan helwyr na rhyfelwyr. Mi a elwais ar rai on pobl ni ag oedd nesaf ataf i frysio ymlaen, gan fod pobl on blaen yn dyfod tuag atom. Yn fuan iawn cynyddodd y pymtheg neu ugain i lun neu gysgod tri neu bedwar cant, ac yn ymddangos eu bod yn cydgerdded tuag atom yn eithaf cyflym. Ar hyn mi a dybiais y gallai mai Col. Fremont ai gwmni oeddynt, gydag eraill, o California, yn dychwelyd yn ol ir Unol Daleithiau ar hyd y llwybr hwn, er yr ymddangosent i ni yn rhy luosog i fod y rhai hyny. Mi a siaredais Brown, yr hwn oedd agosaf ataf, ac a ofynais a oedd efe wedi sylwi ar y lluniau dynion a cheffylau oedd on blaen? Efe a atebodd ei fod, ai fod ef wedi sylwi ar yr un fath ymddangosiad lawer gwaith or blaen, ond iddynt ddiflanu, ai fod ef yn credu mai twyll y llygaid oeddynt, tebyg ir twyll-olwg (mirage). Dyna y pryd, am y tro cyntaf, gan mor berffaith oedd y twyll, y darfu i mi ddyfalu y gallai mai lluniau ein cysgod ein hunain yn adlewyrchu gan yr awyr oeddynt, yr hon a lenwid mn ronynau grisialaidd. Arweiniodd hyn i wneyd sylwadau manylach ar y rhyfeddod hwn, fel y gallem sicrhau y twyll os hyny ydoedd. Mi a sylwais ar un llun yn ymddangos beth ymlaen ar y lleill, ac mi a synais wrth ei debygoliaeth i mi fy hun. Yr oedd ei symudiad hefyd, mi a dybiaswn, yr un ar eiddo fy hun. I roi prawf or dybiaeth hon uwch law ammheuaeth, mi a droais yn sydyn o gwmpas, ac ar yr un amser estynais fy mreichiau ar led ar eu llawn hyd, a chan droi fy wyneb dros fy ysgwydd i weled symudiad y llun, gwelwn ei fod yn gwneyd yr un fath symudiad yn gymhwys. Yna mi a gerddais yn araf, a chyda camrau hirion: gwnaeth y llun yr un fath. I roddi prawf perffeithiach, mi a wneuthum yr un modd drachefn, gydar un canlyniad. Yr oedd y peth erbyn hyn yn eithaf clir.

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6523) (tudalen 345)

Ond gwireddwyd ef yn fwy fyth, canys darfu ir holl welediad or llu cysgodol ym mhen awr, ddarfod ac ymadael o gwbl, ac nid oedd mwy o hono iw weled. Cawsom eglurhad boddhaol ar y rhyfeddod hwn. Y lluniau oedd ein cysgod ni ein hunain yn llewyrchu ac yn adlewyrchu gan gyfansoddiad tebyg i ddrych, a gymysgir r gwagle ffurfafenol, oddiar y gwastadedd tywodlyd. Nis gallaf well egluro y pwnc hwn yn well.

 

Wedi iddynt deithio ymlaen nes cyrhaeddasant afon Mair, yr hon a eilw Fremont yn afon Humboldt, hwy a ddilynasant droadau ei glyn, lle y cawsant wellt iw hanifeiliaid, a digon o helyg a choed cotwm i wneyd tn. Daethant yn nesaf i le a elwir Sink afon Mair, yna yr oedd ganddynt ou blaen daith arall iw gwneyd, o bum milltir a deugain, heb ddwfr na glaswellt, nes eu dyfod i ddyfroedd y Fruakee, neu afon y Salmon-frithyll, syn ymarllwys i lyn Pyramid. Y mae y ffrwd hon yn cyfodi yn y Sierra (mynyddoedd) Nevada, gerllaw bwlch yr ymfudwyr, yr hwn a adwaenir wrth yr enw, Bwlch y Salmon-frithyll, yn yr hwn le mae y teithiwr yn dyfiod allan o basin y diffeithwch mawr. Nid oes yn un mn ar y cyfandir olygfa ddaeryddol mor hynod ag yw basin mawr canolbarth California. Y mae yn cael ei derfynu ir dwyrain gan gadwen fawr y Mynyddoedd Creigiog: ir gorllewin gan y Sierra Nevada; ac ir gogledd ac ir deheu gan drumau y rhedeg yn groes ir ddwy gadwen fawr hyn. Y mae felly fel pe byddai wedi ei gauad oddiwrth y rhan arall or byd, f chanddo ei fynyddoedd, ei lynoedd, ai afonydd ei hun - afonydd nad ydynt yn ymarllwys ir Werydd nar Tawel-fr. Ei ffrwd fwyaf yw afon yr Arth, yr hon, wedi cymeryd cylchdro o ddau can milltir, syn ymarllwys ei dyfroedd ir Llyn Halen Mawr, ar y cwr dwyreiniol ir llyn hwnw. Heblaw hon, y mae llawer eraill, y rhai sydd, bob un o honynt, yn ymdywallt ir un llyn, neu yn colli yn nhywod y diffeithwch. Y mae y tir gan mwyaf yn llwm, oddieithr ar hyd ymylau yr afonydd, ac ochrau y mynyddoedd. Y mae yr ysmotiau ffrwythlawn hyn yn gwneyd math o Eden hyfryd yn nghanol y diffeithwch gwag erchyll, lle y gall anifeiliaid yr ymfudwr blinderus gael gwellt a dwfr iw cynnal ar eu taith ddychrynllyd. Y mae cylch y difeithwch hwn agos i bum can milltir: er fod yn rhaid dyweyd na wyddom ni ddim am ran fawr o hono. Y mae yn codi o bedair i bum mil o droedfeddi yn uwch na gwastad y mr. Gellid casglu oddiwrth hyn fod yr hinsawdd yn annyoddefol oer; ond nid felly y mae, er y gwelodd Mr. Bryant rew yn mis Gorphenaf, ond yr oedd yn beth anghyffredin; canys dywed Fremont nad oedd ardymheredd yr hinsawdd am bythefnos yn Hydref ond 40 ar godiad haul, 70 y prydnawn, a 50 ar fachludiad haul, ardymheredd cwbl mor dyner ag yw 40 yn ogleddol; neu ar lnau y Werydd. Y mae y wlad fawr hon yn cael ei thrigianu yn deneu iawn gan ychydig lwythau o Indiaid truenus, y rhai sydd yn ymddibynu am gynnaliaeth ar wreiddiau, llysiau, pysg, ac ysgyfarnogod, pa rai syn cael lloches yn yr artemisia pygddu - yr unig lwyn syn tyfu yn y diffeithwch. Ychydig o adar sydd iw cael yma, heblaw math o soflieir bychain, nac o filod, heblaw yr antelope llwfr, yr hwn sydd yma yn cael digon o olygfa i weled dynesiad ei elynion. Gall fod y felldith o anffrwythlondeb pha un yr ymwelodd natur, os goddefir y fath ymadrodd, r lle hwn, wedi cael ei had-dalu yn nghyfoethogrwydd ei thrysorau mwnawl; ond nid yw yr ymchwil a wnaed eto wedi taflu nemawr oleu ar y pwnc hwn

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6524) (tudalen 346)

Y mae i fwlch Sierra Neyada fwy o godiad na bwlch y Mynyddoedd Creigiog; yn wir y mae holl drum y blaenaf yn fwy cribog nar olaf. Wedi disgyn llethr y Sierra, nid oes dim neillduol ar y ffordd, nac anhawsder o ddim pwys i ddyfod drwyddynt. Y pellder o Lyn y Mynydd sydd yn darddle y Salmon-frithyll, neu afon Truckee, ar y tu gorllewin ir Sierra Nevada, neu Gaer Sutter, ar gainc Americanaidd y Sacramento, yw cant a chwech a deugain o filltiroedd, ac oddiyno i dref San Francisco y mae dau gan milltir. Yr holl bellder, yn ol Bryant, o Independence i San Francisco, yw dwy fil dau cant a deng milltir a phedwar ugain (2290); a chymerwyd iw deithio, y dyddiau oeddynt or 5ed o Fai ir 1af o Fedi. Fel y dywedwyd or blaen, teithiwyd yn agos i saith can milltir gydag ychain, ar gweddill gyda mulod. Tybiaeth ofer yw y gellir gwneyd y daith gyda mulod mewn tri mis, tra y cymer bump iw gwneyd gydag ychain. Cafodd ein teithwyr, pan ddaethant i Gaer Sutter, eu gwledda chig eidion newydd ei ladd, melons, wynwyn, a tomatoes; seigiau dyeithr iddynt ers llawer o amser, ac am yr hyn ni chymerasai eu croesawydd haelionus ddim ad-daliad. Bu y daith yn llwyddiannus, ac y mae ein hawdur yn lloni ei hun ar ei therfyniad ffodus fel hyn:-

Gyda diolchgarwch geirwir a defosionol y gorweddais ar fy ngwely caled, i gysgu unwaith eto o fewn terfynaau gwareiddiad. Ni chyfarfyddod neb o honom dim damwain na thrallod anghysurus er pan adawsom ein cartrefleoedd. Gyda rhifedi bychan o naw dyn yn unig, ni a deithiasom o Gaer (Fort) Laramie i Gaer Sutter, pellder o agos i ddau cant ar bymtheg (1700) o fillitroedd, dros ddiffeithwch dilwybr a diffrwyth, a mynyddoedd oedd brin yn anhygyrch; trwy lwythau o Indiaid anwaraidd, gan fyned, o anghenrehidrwydd, trwy lawer o anhawsderau, a dyoddef caledi a phrinder mawr; a dyma lle yr ydym oll mewn iechyd da, heb golli dim o newmar werth a berthynai i ni, oodieithr un anifel, yr hwn a fethodd gan flinder, ac a adwyd ar y ffordd. Ni fu dim ymrafael rhyngom ni ar Indiaid, in gorfodi i gymeryd ymaith fywyd mewn hunan-amddiffyniad anghenrheidiol; ond yn y gwrthwyneb, pa bryd bynnag y cyfarfuem hwynt ar ein taith, trwy ein hymddygiad tuag atynt, enillwyd eu caredigrwydd heddychol, neu tynerwyd a darfogwyd eu gelyniaeth, heb daraw unwaith. Yr oeddem yn gofalu yn wastad am barchu eu teimladau au hawhau, a hwythau an parchent ninnau. Anfynych y ceid achos i gofnodi canlyniadau mor fafriol dan y fath amgylchiadau ag yr oeddym ni yn teithio.

 

Darfu i lawer o ymfudwyr y flwyddyn hono fyned ffordd wahanol ir llwybr arferol, a hwy a gollwyd yn y diffeithwch, neu a ymddyrysasant yn y mynyddoedd, gan ddyoddef caledi ag y mae adrodd am dano yn ddigon i wneyd dyn yn glaf. Ond nid yw ein bwriad i adrodd llawer or hanesion gofidus hyn - ni a awn heibio rhag bod yn rhy faith.

Tiroedd Calfornia, y rhai sydd ar dueddau y mr - y rhan hyny ag sydd rhwng Sierra Nevada ar Mr Tawelog, yw yr unig barth ag sydd yn awr o fawr werth. Y mae y diriogaeth hon yn cyrhaedd yn llinell o 42 ogleddol i ben Llynclyn (gulf) California, neu Fr Cortes, pellder o agos i saith gaut (700) o filltiroedd, a rhwng cant a dau gant o filltiroedd o led, yn gwneyd gwlad o fwy na chan mil (100,000) o filltiroedd ysgwar. Y mae dwy afon fawr fordwyol yn llifeirio trwy y diriogaeth hon - y Sacramento or gogledd, a San Joaquin or deheu. Y mae y ddwy afon hyn yn cyfarfod, ac yn ymarllwys i frgilfach San Francisco. Y mae y dyffryn, trwy yr hwn y maent yn llifeirio, yn ffrwythlawn, ac yn cael ei ddyfrhau yn dda, ac yn alluog i gynnal poblogaeth fawr. Y mae yn llawn o

 

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6525) (tudalen 347)

helwriaeth, megys eirth, hyddod, ceirw, a miliynau anifeiriol o adar dwfr. Y mae glaswellt a cheirch gwyllt yn tyfu yn helaeth, yr hyn syn rhoi eithaf digon o gynnaliaeth i yroedd mawrion o wartheg a cheffylau; y rhai cyntaf-gwartheg - yw yr hyn sydd eto yn cyfansoddi cyfoeth y wlad. Y mae yr hinsawdd yn nodedig o ddymunol - llawn cystal ar Eidal yr ymfrostir cymaint am ei hiachusrwydd. Gellir cynnyrchu ffrwythau y gwledydd poethion, ffigys, oranges, lemons, ac olewydd, yn llwyddiannus; yr olewydd yn arbenigol, gan y mynegir am danynt eu bod yn agorach nar rhai ar dueddau Mr y Canoldir. Y mae y parthau gogleddol yn hynod o gyfaddas i dyfiant ŷd, gan ei fod yn cynnyrchu mwy or erw nar parthau ar y Werydd or cyfandir bwnw. Bu y wlad hon am agos i gan mlynedd yn meddiant yr Yspaeniaid Americaidd, gan mai y Jesuitiaid a gymerodd afael arni gyntaf, y rhai a sefydlasant genadiaethau o San Diego i i San Francisco. Darfu ir offeiriaid cyfrwys ac anturiaethus hyny roddi eu dylanwad ar yr Indiaid brodorol, au defnyddio i drin y tir, neu i ofalu am y lluoedd gwartheg, crwyn a gwr y rhai oedd eu prif fasnach, ar llongau a ymwelai yn achlysurol r porthladdoedd hyny. Yr oedd holl gorff y wlad, or naill genadiaeth ir llall, yn cael ei hawl-hni gan y tadau, y rhai a yrent ymaith bob anturiaethwyr eraill. Pan wrthryfelodd Mecsico yn erbyn Ysbaen, syrthiodd y Jesuitiaid dan anfoddlonrwydd y llywodraeth wancus, yr hon oedd yn awyddus am gael rhyw esgus dros drawsfeddiannu y tiroedd breision, arr diadelloedd afrifed oedd yn perthyn ir cenadiaethau. Y mae y sefydliadau hyn, a fuont unwaith or ardderchog, yn awr yn falurion, gan fod y brodorion Californiaidd yn rhy ddioglyd i weithio eu hunain, ac yn rhy analluog i gynnal y dylanwad a arferai y padres neu y tadau hyny ar y cyndrigolion. Llawer o anturiaethwyr gwrol yn cael eu denu gan hinsawdd dymherus, a thir ffrwythlawn y wlad, a ymsefydlasant o bryd i bryd yn Nghalifornia, gan gymeryd gafael yn y fantais na welid neu a ddiystyrid gan y brodorion. Casglasant gyfoeth mawr trwy agor planigfeydd, a magu gwartheg a cheffylau. Trwy eu cyfrwysdra au gwroldeb amyneddgar, yn yr hyn yr oeddynt yn tra rhagori ar drigolion anwybodus ac oriog y wlad, darfu iddynt gadw gafael yn eu meddiannau trwy yr holl gythrwfl ar chwyldroadau ag oedd yn cyson gynhyrfu y llywodraeth Fecsicoaidd. Nid oes dadl na buasai California yn mhen ychydig o flyneddau - heb ymyriad yr Unol Daleithiau wedi peidio a bod yn rhad o weriniaeth Mecsico.

Ond nid cyfleusderau amaethyddol California yw yr hyn sydd yn rhoddi gwerth mawr arni. Y peth a fu yn ymchwil mawr, er pan ddarganfwyd y byd gorllewinol, yw cael llwybr byrach i Asia nar fordaith hir dymhestlog heibio i Benrhyn Gobaith Da. Wrth chwilio am y fynedfa hon, olrheiniodd mordeithwyr y moroedd rhewog yn ofer, a rhoddwyd yr ymgais i fyny fel peth bron anobeithiol. Yn awr, ymddengys fod yr eisieu mawr hwn yn cael ei wneyd i fyny gan weriniaeth yr Unol Daleithiau. Y mae yn dra thebygol y bydd i ffordd haiarn, rywbryd, ac nid rywbryd pell chwaith, wneyd cyfandir America yn brif-ffordd masnach rhwng Asia ac Ewrop. Hyd yn hyn nid oedd yr un lle ar gyffiniau y Mr Tawelog yn briodol i fod yn derfyniad y ffordd. Yr oedd Oregon yn ormod ir gogledd, ac heb longborth cyfleus a diogel. Yn awr y mae gan America feddiant mewn hydred briodol, ll y mae un or angorfdau ardderchocaf yn y byd.

Wedi ein harwain fel hyn, ni byddai o bosibl yn anmhriodol gynnyg

 

________________________________


Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6526) (tudalen 348)

rhai sylwadau ar gyfleusderau masnachol y parth hwn. Y mae gan longborth
San Diego, yr hwn sydd yn y parth deheuol eithaf i California Uchaf, angorfa deg, yr hon a fydd mewn amser yn lle masnachol mawr. Yn uwch i fyny, ar yr un tueddau, y mae angorfa gysgodol a thra diogel or enw Monterey, yn cael ei hamgylchynu gan wlad gyfoethog. Ond diau mai San Francisco a fydd prif ystorle masnachol, nid yn unig California, ond hefyd yr holl Fr Tawelog. Y mae y fynediad ir angorfa hon ychydig yn fwy na milltir o led yn y lle culaf, ac felly yn hawdd ei hamddiffyn. Wedi dyfod unwaith i mewn ir afon, y mae y morwr yn cael angorfa berffaith ddiberygl ac eithaf helaeth - yn bymtheng milltir ar hugain o led, a deg a thriugain o hyd. Mewn gair, y mae ynddi ddigon o le i holl longau y byd i nofio wrth angor. Ir angorfa hon y mae y Sacramento ar San Joaquin yn ymarllwys, ac felly yn ei gwneyd yn ystorfa fasnachol y canolwlad (sic, heb dreiglad). Os gwneir ffordd haiarn ir mr Tawelog, yr hyn mae yn dra thebygol a gymer le, rhaid mai San Francisco fydd ei therfyniad gorllewinol. Eto, y llwybr nesaf o borthladdoedd Mr Tawelog Deheudir America i China, yw gyda glanau California, ac heibio i Ynysoedd Alent. Er nad yw hyn iw weled mor amlwg ar fap gwastad, gall y neb a fyno foddloni ei hun oi wiredd trwy gymeryd llinyn a mesur y pellder ar globe. Felly bydd ir ddinas fawr hon ddyfod, nid yn ystorfa masnach y canolwlad (sic, heb dreiglad), eithr hefyd yn brif-le masnachol y Mr Tawelog.

Cymerodd Isgadben Emory lwybr arall i California, gahanol ir un a gymerodd Mr. Bryant. O Gaer Lavenworth, yn nghymydogaeth Independence, efe a ddilynodd lwybr arferol masnachwyr Santa F, yr hwn sydd fwy ir deheu nar Bwlch Deheuol, er nad yw yn gwahaniaethu llawer oddiwrtho wrth edrych ar wyneb y wlad. Wedi gadael hen ddinas enwog Santa F, aeth y cwmpeini i lawr ar hyd y Rio Bravo del Nord am tua dau cant o filltiroedd, ac yna ar draws y grib syn gwahanu rhyngddi ar Gila, yr hon syn ymarllwys ir Colarado, yr hon wedyn syn ymarllwys i lynclyn California. Ar ben uchaf afonydd Rio Bravo ar Gila, y mae y mynyddoedd syn gwynebu taleithiau Meesico Newydd, Chihuahua, a Sonora. Y mynyddoedd hyn yw cartrefydd y Navajas ar Apaches, y rhai syn crwydro i lawr ir dyffrynoedd ar gwastadedd islaw fel rhuthriadau dinystriol, gan ddwyn ymaith yroedd, diadelloedd, menywod a phlant y Mecsicoiaid dychrynedig. Y mae y barbariaid creulawn hyn wedi bod ers oesoedd yn cario eu difrod, heb gais iw hattal. Ond yn awr y mae eu dydd hwythau ar ddyfod, a chnt dalu yn ddrud am ddysgu, trwy brofiad gofidus, fod y Seison ar Americaniaid yn bobl wahanol iawn ir llwfriaid y buont hwy yn eu hyspeilio cyhyd. Y mae y llwythau hyn, yn enwedig y Navajas, yn gwahaniaethu mewn llawer o bethau oddiwrth yr Indiaid syn preswylio y gwastadoedd ymhellach ir gogledd ar dwyrain. Adnabyddir hwynt wrth yr enw Montezuma; ac y maent yn elynol iawn ir Ysbaeniaid er buddygoliaeth y Cortes. Y mae yn anhawdd iawn penderfynu hiliogaeth pwy ydynt hwy; ond y maent yn fwy gwaraidd nar llwythau cymydogaethol, er eu bod yn hynod o ryfelgar.

Y mae y tiriogaethau syn cael eu dyfrhau gan y Gila, hyd yn hyn i raddau mawr yn anadnabyddus. Nid oes genym ond y darluniadau anghywir ar mynegiadau ansicr a roir gan fasnachwyr anturiaethus, y rhai a feddant yr hyfdra ar gwroldeb o wthio eu ffordd trwy wlad beryglus y Navajas, er mwyn yr afanc sydd yn trigfanu eu dyfroedd, neu y trysorau mwnawl

 

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6527) (tudalen 349)

a ddywedir fod yn eu mynyddoedd au ffrydiau. Taenwyd llawer chwedl ddigrif, o bryd i bryd, am y wlad syn cael ei dyfrhau gan yr afonig hon. Dywedir ei bod yn cael ei phreswylio gan bobl mor wareiddiedig ar rhai syn preswylio dyffryn rhagorol Tenochtitlan. Dywedid bod gro ei ffrydiau yn llawn o aur. Y mae Isgad. Emory yn rhoi darluniad o furddynod a welodd ar y llwybr hwn, y rhai, fe allai, oeddynt waith pobl ragorach mewn gwybodaeth na meddiannwyr bresennol y wlad. Y mae yn bresennol ddau lwyth o Indiaid yn preswylio y parthau syn cael eu dyfrhau gan y Gila, na wyddir ond ychydig am danynt gan bobl w`ynion, y rhai ydynt bobl tra chyfeillgar a gwybodus. Gelwir hwynt y Pimas ar Coco Maricopas. Y maent yn byw ar amaethyddiaeth, gan nad oes ganddynt duedd at ryfela; nid oblegid diffyg dewrder a dyais anghenrheidiol, canys y maent yn hyny yn fwy na chyfartal ir Apaches, y rhai weithiau a grwydrant iw gwlad i ddwyn ymaith eu gwartheg, eu ceffylau, au mulod. Y maent mewn enw yn ddarostyngedig i awdurdodau Mecsico, ond mewn effaith y maent yn annibynol. Yn eu gwlad hwy y mae y murddynod a enwyd or blaen, am adeiladaeth y rhai nid oes genym ddim hanes boddhaol iw roddi. Gall y teithydd ymddifyru phob math o debygoliaethau a thraddodiadau tywyll; ond nis gall hysbysiad roi dim dadguddiad ar ddirgelwch sydd wedi amdi hanes y genedl a fu gynt yn preswylio y dyffryn amgauedig a hynod hwn. Ychydig a rydd y murddynod hyn o foddlonrwydd ir teithydd beth oedd gradd cyflwr gwareiddiedig y bobl au trigianent. Carneddi o falurion priddlestri - gweddillion cyflwr cyntaf gwareiddiad cenedl yw - yr unig olion a geir yn awr yn y murddynod hyn.

Dywedid gynt fod y ffrydiau syn ymarllwys ir Gila yn gyfoethog o aur, a bod digonedd o bres ac arian yn y mynyddoedd cymydogaethol. Y mae Isgad. Emory yn rhoddi cryn goel ar y mynegiadau hyn. Gwelodd ef esiamplau or ddau fan hyny, a chafodd hysbysiad awdurdodedig fod aur yng ngr y Prierte ffrwd syn ymarllwys ir Gila.

Y mae cyfaddasrwydd amaethyddol y parth hwn yn wael iawn. Y mae y tir yn llwm a noeth, yr hwn na rydd ddim tl ir llafurwr. Ychydig iawn yw y llysiau, dim ond acaciaa mezquite, y rhan fwyaf yn gymysgedig g amrywiaeth diddiwedd or cactus, yr hwn sydd fel pe byddai yn ei elfen, ac yn cyrhaedd perffeithrwydd yma. Nid oes dim helyddiaeth yma, oddieithr ychydig o soflieier a geifr y mynydd: mewn gair, oddieithr y bydd ir hybysiadau am gyfoeth mwnawl y wlad droi allan yn dda, trwy ymchwiliad manylach eto, y mae tebygoliaeth y bydd ir Navajas, Apaches, Pimas, ar Coco Maricopos, gael eu gadael byth mewn meddiant dirwystr or parthau hyn. Eglurir hyn yn well gan y dyfyniad canlynol o fynegiad Isgad. Emory, ac a rydd beth goleuni hefyd ar yr hyn syn hynod o ddyddorol ir Americaniaid, os nad rhyw rai eraill yn gystadl a hwythau, er nad yn yr un ystyr:- Y mae y wlad, o Arkansas ir pwynt hwn - cydorfiliad (sic, = cydorlifiad) y Colorado ar Gila yn ei chyfaddasiad i amaethyddiaith, yn meddu neillduolion a ddirwasgant eu hunain byth ar y boblogaeth ai preswylia. Y mae holl Ogledd Mecsico, Chihuahua, Sonora, ar ddwy California, mor bell ir gogledd ar Sacramento, can belled ag y ceir yr hysbysiadau goraf, yr un fath yn natur gwyneb ei thir, ac yn gwahaniaethu ond ychydig yn ei hinsawdd ai chynnyrch. [Nid yw hyn yn gywir o berthynas i California, yn ol Mr. Bryant a Fremonts Geographical Memoir.] Ni ellir ymddibynu am wlaw, mewn nemawr gyflawnder, mewn unrhyw ran or

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6528) (tudalen 350)

tir mawr hwn, er cynnyrch y ddaear. Y mae y wlad yn ddigoed, ac mewn rhan fawr, o bob math o lysiau hefyd.

Y mae ychydig o ffrydiau bychain yn llifeirio i wahanol gyfeiriad oddiwrth y mynyddoedd mawrion syn drumau ar draws y wlad hon mewn llawer o fanau. Y mae y ffrydiau hyn yn cael eu gwahanu, weithiau gan wastadedd, ac weithiau gan fynyddoedd, heb ddwfr ac heb dyfiant; a gellir eu galw yn ddiffeithleoedd o ran dim sydd sydd ynddynt i gynnal bywyd anifeilaidd. Gan hyny y mae triniad y ddaear yn gyfyngedig ir lleiniau culion o dir ag sydd yn gydwastad dyfroedd y ffrydiau; a pha le bynag y mae yn cael ei arfer i nemawr helaethder llwyddianus gan gymygogaeth, y mae ar draul ymddarostyngiad hollol ac ufudd-dod i benaeth, a hyny yn groes i arferion pobl eraill. Rhaid ufuddhau ir penaeth a fyddo yn trefnu o berthynas ir amser a maint y dyfrhd gwerthfawr gan yr holl gymydogaeth. Gallai ymadawaid oddiwrth y rheolau hyn, trwy wastraffu y dwfr, neu fod yn rhy hael arno, nes esgeuluso cadw y dyfrglawdd, beryglu moddion cynnaliaeth llawer o bobl. Rhaid iddo, gan hyny, fod wedi ei arfogi gallu i gosbi yn rhwydd ac ebrwydd.

Y mae elw llafur yn rhy annigonol caethwasanaeth Negroaidd. Nid yw caethwasanaeth, fel y mae yn cael ei arfer gan y Mecsicoiaid - dan y ffurf o peonage, yr hyn sydd yn galluogi eu meistr i gael gwasanaeth rhai mewn oed yn mhrif dymor eu bywyd, heb fod o dan yr anghenrheidrwydd ou magu mewn babandod, eu cynnal mewn henaint, na chynnal eu teuluoedd - yn rhoi dim prawfiadau er cyfrif elw caethwasanaeth fel y mae yn bodoli yn yr Unol Daleithiau.

Nid oes neb a ymwelodd r wlad hon, ac sydd yn adnabyddus chymeriad a gwerth llafur caethwasaidd yn yr Unol Daleithiau, a feddyliai fyth am ddwyn ei gaethion ei hun yma gyda golwg ar wneyd elw o honynt; llai o lawer y prynai ei gaethion ir fath bwrpas. Ni wnai ei lafur yma, pe gellid eu cynnal fel caethion, ymhlith pyons agos or un lliw a hwynt eu hunain, fyth dalu y draul ou halltudiad, a llai o lawer arian eu pryniad.

Y mae yr adroddiad yna, o eiddo Isgad. Emory, yn dysgu i ni, mai pa faint bynag a ennill yr Unol Daleithiau o diriogaethau ati ei hun or parthau yna, na bydd yn nemawr neu ddim chwanegiad i gryfder taleithiau y gaethwasanaeth. Y mae hefyd yn rhoddi hysbysiad am barthau ag yr oedd y gwybodaeth am danynt yn dra anmherffaith; ond y mae wedi ei ysgrifenu yn lled anofalus, ac yn ddiffygiol or manylrwydd hyny ag a fuasai yn ddymunol mewn llawer o amgylchiadau. Ond rhaid cyfaddef, mai ar hynt filwraidd y gwnaed yr holl sylwadau, yr hyn oedd yn gwneyd y cyfleusdra yn brin i chwilio a threiddio i fanylwch.

Yr oedd bodolaeth aur yn y Sacramento ai ffrydiau n anadnabyddus pan ymwelodd Mr. Bryant ar Isgad. Emory r lle, er y dywedir i ni gan Mr. Bryant iddo oddiweddyd hen gloddiwr mynyddig, yr hwn a dystiodd y gwyddai ef am leoedd mwnau yr aur ar arian byw, a mynydd o sulphur pur. Y mae darganfyddiad diweddar y mŵn aur wedi newid agwedd ar amgylchiadau California yn hollol. Y mae tuedd yr ymfudiad ag oedd or blaen yn edrych tuag Oregon or Unol Daleithiau, yn awr yn llifeirio o bob lle i California; a chan fod cymaint o son am, ac o fyned yno, y mae yn ddymunol rhoddi cymaint o hysbysiad ag a fyddo yn bosibl am dano. Y mae yn anhawdd gwneyd hyn hefyd heb, ar y naill law, gael ein twyllo gan fynegiadau rhy ffafriol, neu, ar y llaw arall, anghredu gormod, a thaflu heibio fynegiadau gwerthfawr, o dan y dybiaeth eu bod yn dywedyd gormod.

Darganfyddwyd yr aur gyntaf yn y flwyddyn l848. Gwnaed y darganfyddiad yn ddamweiniol, wrth gloddio lle i ffrwd melin; a chadwyd ef am beth amser yn ddirgelwch, ond er hyny, allan yr aeth y son yn anwrthwynebol. Y mae yr hysbysiadau diweddaraf yn dyweyd fod y mŵn gwerthfawr

 

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6529) (tudalen 351)

yn yr holl ffrydiau syn ymarllwys ir Sacramento a San Joaquin. Y mae tiriogaeth yr aur yn cyrhaedd 37 i 40 gogleddol; ac o Sierra Nevada ir mr. Y brif gloddfa sydd ar Afon y Bluen, ar Rio de las Americanas, ffrydiau syn llifeirio ir Sacramento or dwyrain. Yr oedd Col. Mason yn cyfrif y cloddwyr, yn Awst, 1848, yn bedair mil, rhwng Indiaid a Chalifforniaid, a chynnyrch eu llafur o ddeugain i hanner cant o ddolars bob dydd. Er y pryd hyny y mae miloedd wedi cyrchu yno or Unol Daleithiau, Mecsico, Deheudir America, o China hefyd. Y mae miloedd lawer o bunnau wedi dyfod ir Unol Daleithiau eisoes, ac ymddengys nad oes brinder eto. Y mae darganfyddiad y trysorau hyn wedi chwyldroi yn hollol fasnach a threfn y wlad hno. Yr oedd y milwyr yn gadael eu barracks, morwyr yn dianc oddiar eu llongau, ysgrifenwyr, marsiandwyr, crefftwyr, boneddigion, gweision, &c. - pawb yn cymeryd eu traed tua glanau y Pactolus hon: neb yn peidio myned a allent fyned. Yr oedd yr offerynau a arferid i gloddio am aur yn gyffredin ac anhylaw iawn; ac mae yn debyg nad oeddid yn casglu hanner y mŵn or tir, o eisieu offerynau cyfaddas. Y caffael, at ei gilydd, a gyfrifid o wns i ddwy y dydd i bob dyn.

Yr oedd cymaint cyfoeth mor ddisyfyd yn hollol bendroni y rhan fwyaf or anturiaethwyr, ac yn egluro yn gryf iawn wirionedd yr hen ddiareb gartrefol hno, Y ffwl ai arian a ymadawant u gilydd yn fuan. Yr Indiad, yr hwn oedd or blaen yn noeth, a welid yn chwyfio y moethwisgoedd iddo ef o gotwm lliwiedig dysglaer, neu arwisg o ysgarlad, tra y byddai y rhan fawr eraill yn gwastraffu eu hennill mewn yfed neu gampchwareuon. Yr oedd y cwbl yn myned ymlaen am beth amser yn esmwyth ddigon. Pan oedd digon o le i bawb, a neb wedi pentyru rhyw swm mawr o drysor, ychydig oedd y demtasiwm i anonestrwydd neu drais; ond nis gallasai y sefyllfa hon ar bethau barhau yn hir. Llawer, wedi bod yn aflwyddiannus eu hunain, a ddechreuasant genfigenu wrth ffawd dda eu cymydogion; ac yr oedd sefyllfa ansefydlog y wlad, ynghyd braidd yr anmhosiblrwydd o gael cyfiawnder cyfreithiol, yn rhoi temtasiwn i rai o dueddiad drygionus i bob drygau anonest. Yr oedd fod y boblogaeth mor gymysg yn tueddu yn fawr i greu anghydfod; ar canlyniad ydoedd, fod lladrad a llofruddiaeth wedi myned yn bethau mor gyffredin fel nad oeddynt yn creu dim syndod. Ymddengys mai dyna duedd naturiol pethau yn y cloddfau aur. Ar ddyfodiad y gauaf, y mae y rhan fwyaf or mŵnwyr yn gadael y lle os gallant, y rhai a fuont ddiwyd a doeth i werthu eu hennill yn y modd goreu, ac eraill iw daflu ymaith mewn afradlonedd a champchwareuaeth. Nid oes dim ammheuaeth na fu golygfeydd mor erchyll yn San Francisco y gauafau diweddaf, ag a welwyd erioed gan yr Yspaeniaid pan ddarganfuwyd America gyntaf.

Ni byddai yn anmhriodol yma, i ni gynnyg rhoddi awgrymiadau ar hanes naturiol y mŵn hwn, ar anhawsder oi gael. Mewn dau fath o le y ceir yr aur bob amser, naill ai mewn ffurf o wythenau, fel metteloedd eraill, neu mewn tomenydd gro a gwelyau afonydd. Y creigiau yn mha rai eu ceir a elwir y primary ar volcanic formations; y mettel eu hun yn gyffredin yn ymlyng wrth quartz; y gwythenau yn gyffredin yn hynod fychain ac afreolaidd. Hawdd deall fod y mŵn, o leoedd fel hyn, yn llai o werth, a bod y gwaith gydag ef iw gael yn llai ennillfawr. Y mae y creigiau gwreiddiol a llosgfaol yn galed anghyffredin; ac i wahanu yr aur oddiwrth y gareg, y mae rhaid pylori y graig yn mha un y byddo yr aur. Pan ystyriom mai

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6530) (tudalen 352)

y nesaf peth mewn caledwch ir adamant yw callestr, y mae yn hawdd dyfalu fod y draul yn fynych yn fwy na r elw. Drachefn, Nid aur yw pob peth dysglaer. Un or mwnau mwyaf cyffredin a geir lle y byddoi aur yw sulphurate of iron, neu iron pyrites. Y mae y mŵn hwn, yn ei ymddangosiad allanol, mor debyg ir mettel gwerthfawr fel y gall y mwyaf cyfarwydd gamgymeryd. Y mae pob dyn celfyddydol yn agored i gael galw arno gan ddynion anwybodus yn ei gymydogaeth i ddosranu y siampl y byddont hwy yn hyderus a raid fod yn aur or fath buraf; ac ni foddlonir mohonynt eu bod yn camgymeryd nes gweled y mŵn gwerthfawr yn eu golwg yn diflanu yn y tawddlestr, neu dan y chwithbib, gan adael dim ond tewion llwyd o rŵd haiarn, ac yn arogli yn gryf fel brwmstan. Y mae amgylchiad fel yna mor gyffredin fel y cafodd y mŵn hwn yr enwad mwy priodol na chyfrifol o aur ffyliaid.

O berthynas i wreiddiolaeth aur yn ngro afonydd, neu mewn tomenydd tywod, y mae hawer o ddadleu. Taera rhai mai pydriad creigiau ag oedd yn cynnwys aur ydyw, trwy gydweithrediad awyr a gwlybaniaeth; - yr aur yn dyfod i lawr gydar gro ar lifeiriant or mynyddoedd, ond yn ei adael yn ngwaelod yr afonydd. Y mae hyny yn dra thebygol, ond y mae dadl yn ei erbyn. Y mae y cyfryw yn gyfyngol i ryw leoedd neillduol, yr hyn y gellid tybio na allasai fod pe buasai y mettel yn dyfod i lawr gydar llifogydd. Ar y dyb yna, pa nesaf i lygad y ffynnon yr elid, mwyaf yn y byd a geid or aur.
Ond y mae prawfiadau wedi eu cael mae nid dyma fel y mae yn gyffredin. Gellir cael aur ar hyd gwely afon, o fewn rhyw derfynau penodol, tra yn ddisymwth, ychydig yn uwch i fyny, neu yn is i lawr, na cheid dim. Y mae y Mecsicoiaid yn galw y leoedd hyn yn placers, gair yn tarddu yn wreiddiol, tybiem, or Lladin placeo; a dyma y lleoedd y gellir tirio am aur i fantais. Ond y mae anhawsderau iw cyfarfod hyd yn nod yn y lleoedd hyn. Y mae llawer o siomedigaethau tebyg ir hyn a ddarluniwyd uchod, ac y mae y gwaith o olchi aur yn flinwaith ir eithaf; yn llafur anhyfryd, afiach, ac anghysurus. Pan chwanegom at hyn, gymeriad moesol isel iawn llawer or anturiaethwyr ir gloddfa aur, y rhai y byddai yn well ganddynt gael aur trwy dori gyddfau dynion nar ffordd araf o olchi gr, gwelir nad yw bywyd cloddiwr aur i genfigenu wrtho nai ddymuno.

Y mae yn briodol sylwi, fod yr hanes am gyfoeth a gafwyd yn y cloddfeydd aur, y rhan fynychaf, pa un ai yn fwriadol neu beidio, yn gyffredin yn rhy helaeth. Dylid cofio nad yw y rhai a anfonant hanesion anghyffredin o dda adref, ond rhan fychan o boblogrwydd yr ardaloedd mwnawl hyny. Mae y dyn deallus a diwyd yn myned rhag ei flaen ir placers, a chyda pheth deheurwydd yn ei waith, gall, fe allai, yn fuan wneyd ei hun i fyny. Y mae yn ebrwydd yn ysgrifenu adref ddarluniad llawn oi lwyddiant, ac felly yn cynhyrfu awydd cannoedd eraill, wedi clywed am ei ffawd dda ef, ond heb ddysgu yr achos neu yr achlysur or ffawd hno. Ar y llaw arall, y mae dyn o wybodaeth fach, yr hwn nad yw yn adnabod aur pan welo ef, yn aflwyddiannus yn ei gais, a theifl ei arfau gweithio lawr mewn digllonedd, ac yn barod i felldithio pawb a phob peth oi gwmpas, tra mai ar ei anwybodaeth ei hun y dylasai ei anathemau ddisgyn, ar ei anfeddylgarwch yn ymgymeryd gwaith nad oedd ganddo gydaddasrwydd iddo. Wrth reswm, nid yw efe yn ysgrifenu llythyrau adref; ar dosbarth hwn yw y llosocaf o lawer.

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6531) (tudalen 353)

O berthynas ir llawnder o aur a ddaeth yn ddisymwth o California, darfu i lawer anturio, ar y canlyniad, ar amgylchiadau masnachol ac arianol y byd. Taerodd rhai mai yr effaith a fyddai, tyng i lawr werth aur ac arian, fel ag i weithio hollol chwyldroad mewn masnach, nes cynhyrfur holl fyd. Addefwn nad oes genym ni y fath bryder ofnus. Y mae San Francisco yn debyg o fod yr ystorfa fasnachol fwyaf yn y byd. Nid yw masnach y Mr Tawelog ond yn ei mabandod eto; ac nid all yr oes hon ddyfalu beth a fydd ryw amser dyfodol. Bydd yr ymdrafod masnachol mawr hwn yn gofyn swm mawr o aur fel cynnrychiolydd symudol eiddo o fath arall; ac y mae rhagluniaeth Duw, yr hwn sydd yn cyfaddasu moddion amgylchiadau dynion, yn rhoddi trysorau, yn ol trefn pethau, yn gyffredin yn y lleoedd y byddo y rhan fwyaf o honynt yn anghenrheidiol. Treulir llawer o filiynau o honynt i adeiladu dinasoedd gwychion, y rhai a addurnant lanau y Mr Tawelog. Bydd eisieu adeiladu llawer Tyrus enwog yn y pen hwnw or byd.
Rhaid cael aur i gyfnewid am nwyddau gwerthfawr India a China. Bydd eisieu agor cysylltiad mordwyawl rhwng y Werydd ar Mr Tawelog. Bydd eisieu llawer o reilffyrdd ar hyd a thraws America, o ben bwygilydd. Rhaid i ni gofio hefyd am gynnydd anturiaethau, yr hyn a rydd ddigon o le i lyncu holl gyfoeth cloddfydd California, pe byddent yn gan miliwn o bunnau bob blwyddyn. Y fath gyfnewidiad sydd wedi cymeryd lle yn y byd yn ein cof ni, er nad ydym eto yn oedranus. Dyma America a Lloegr wedi dyfod yn gymydogion trwy gyflymder yr ager-longau; a thrwy gwefryddiaeth rhyfeddol, gall y naill ddinas, ar naill deyrnas, tu yma a tu draw i fr, gyfeillachu u gilydd bob awr or dydd. Nid yw yr amser ymhell pan y bydd pobl China yn gymydogion ir Americaniaid ac i ninnau. Beth fydd canlyniaf y cyfnewidiadau mawrion hyn - gwahanol genedloedd, oeddynt mor ddyeithr iw gilydd, yn dyfod i fyw megys i ddrysau eu gilydd? Cyfranogant naill ai o rinweddau neu ddrygau eu gilydd. Bydd y cadwynau hyn o amgylchiadau an dygant at ein gilydd, yn offerynol naill ai i ddiraddio neu i godi y natur ddynol. Y mae y canlyniad yn ymddibynu ar yr hyn a wna eglwys Crist - y dylanwad a all hi daflu ar amgylchiadau y byd. Os daw y byd yn ddoethach, heb ddyfod yn well - os cynnydda cenedloedd mewn cyfoeth, heb gynnyddu mewn rhinwedd yn gyfatebol - y mae pob rheswm a phrofiad yn dysgu i ni yn llawer gwaeth or cynnydd cyfoeth a gwybodaeth. Gellir galw Gwyddoniaeth yn ferch ieuangaf crefydd, a chyfoeth, yn ei ystyr helaethaf, yn blentyn gwyddoniaeth; a chysylltiad y tri a gyfansodda elfennau dedwyddwch y teulu dynol. Tlawd yw y trysor heb wybodaeth, a melldith yw gwybodaeth heb rinwedd. Y mae genym obaith cryf y gall, ac y bydd y cynnydd mawr y mae gwyddoniaeth a chyfoeth yn ei wneyd, o dan gyfarwyddyd yn eglwys Crist, yn foddion i ledanu sancteiddrwydd ysgrythyrol dros yr holl wledydd syn awr yn gorwedd mewn tywyllwch a chysgod angeu. Gwelir yr hwyl-long, yr agerlong, a chludai yr ymfudwyr, yn llwythog, nid yn unig o offer gweithio y mwnwr, ond hefyd o weinidogion Crist, ar Ysgyrythau sanctaidd. Y llong ardderchog a nofia dros dnau y Mr Tawelog, a ddwg yn ei mynwes, nid yn unig gyfoeth dysglaer y mŵngloddiau, ond hefyd drysorau amhrisadwy gwirionedd ac iachawdwriaeth. O! na ddeffroai yr eglwys i ystyriaeth oi chyfrifoldeb mawr a chynnyddol, ac i gyflawniad zelog or gwaith mawr sydd wedi cael ei benodi iddi.

Er i ni ddywedyd or blaen nad oes genym bryder y bydd i gyfoeth

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6532) (tudalen 354)

California ddyrysu amgylchiadau y byd, yr ydym yn ofni ei effeithiau mewn ffordd arall. Nid yw y gwaith o chwilio trysorau yn gweddu i anrhydedd y Brytaniaid. Nis gall yr Americaniaid lai na gweled y neillduedd cyfansoddol moesol syn gwahaniaethu y tair cenedl Ewropaidd, y rhai a boblogant y cyfandir a ddarganfyddwyd gan y morwr Genoesaidd. Yr oedd yr Yspaeniad breuddwydiol a dychymygol yn gweled yn y byd y newydd wiredd ei ddychymygion am ei Dorado. Tybiai yn flaenorol am hinsawdd mwy tymherus nag anwyl Andalusia ei wlad ei hun, cyfoeth tu hwnt drysorau Grenada, gwasanaethwyr mor ufudd a chaethweision gorthrymwr dwyreiniol, a benywod hawddgarach o bryd, a mwy swynol na rhai paradwys Mahomet. Yn y fath ddarluniau yr oedd dychmygion yr Yspaeniad yn nofio yn ddiattal; ac, i wireddu ei freuddwydion, efe a anturiai, gyda gwroldeb di-droi yn ol, i beryglon y cefnfo^r, ac i afiechyd heintus y goedwig boeth, gan ymladd ei ffordd r barbariaid oedd yn heidio ar ei lwybr, a dringo, gydag ymdrech diflin, y mynyddoedd oedd u cribau yn i, wrth waelod y rhai y gorweddai y dyffrynoedd a gynnwysent y trysorau ag oeddynt i wobrwyo ei ymdrechiadau, ar ffynnon risialaidd ag ydoedd i adnewyddu ei nerth diffygiol. Y Ffrencyn, ar y llaw arall, a chwiliai am olygfydd, lle y gallai, heb gael ei luddias gan gyfreithiau, nai lwytho gan gofalon teuluaidd, dreulio ei fywyd mewn gorwychder a digrifwch - ei glustiau yn cael eu cyfarch gan frefiadau praidd, dwndwr y rhaiadr, a sŵn soniarus ei anwyl grŵth. Ond hollol wahanol oedd ymgais a theimladau y Brython. Ail beth gydag ef oedd cyfoeth, ac yr oedd yn diystyru moethder doglyd, a gwag ddifyrwch. Ceisio noddfa rhag gorthrymder cyfreithiau yr oedd ef - cartref, lle y gallai fwynhau hawliau gwladol a chrefyddol, yr hyn a ommeddid iddo yn ei wlad ei hun. Nid ceisio rhyddid oddiwrth gyfraith yr oedd ef, ond oddiwrth orthrymder. Efe a ddygodd sefydliadau ei wlad trosodd gydag ef, gan fod yn awyddus iw diwygio - nid iw dinystrio. Yr oedd yn caru gwlad ei dadau yn wresog a diragrith; yr oedd cofio am ei bryniau ai dyffrynoedd yn felus ganddo; ac ni ddymunasai fyth gael ei wahanu oddiwrth ei hen wlad, oni buasai i orthrymder ei yru ymaith. Yr oedd ef yn ymostwng yn siriol ir farnedigaeth o weithio, ac nid oedd yn dymuno cael ei eithrio oddiwrth lafur a roddai iddo wobr cyfartal, gan ymfoddloni ar ennill araf a chodiad graddol. Y mae yn ymddangos i ni, mai ir ardymher foesol a gynnwysa y neullduolion yna, y mae y Brytaniaid yn ddyledus i raddau mawr, am eu rhagoriaeth ar bob cenedl arall ar wyneb yr holl ddaear. Er eu bod yn trigiannu gwlad tra anfanteisiol yn naturiol, gyda hinsawdd ddarebol o anhyfryd ac ansefydlog, darfu ir bobl wych a deallus hyn estyn eu terfynau i bob cwr, a phlanu eu sefydliadau ym mhob chwarter or byd. Goresgynodd yr Yspaeniaid daleithiau cyfoethog canolbarthig a deheuol America, a chan ddiystyru y cynnyrch tyfol r hwn yr oedd natur wedi gwastraffu ei haelioni yn helaeth tros yr holl diriogaethau teg hyny, hwy a ymroisaiat yn unig i chwilio am y trysorau mŵnawl oedd yn guddieddig yn mherfeddion y ddaear, ac yn ngr yr afonydd. Y Brython, yntau, wedi hwylio gyda y glnau, a gymerodd feddiant or tiriogaethau a ddiystyrwyd gan yr aur-heliwr, ac efe a wastadaedd y goedwig, a hauodd ŷd, a wnaeth y rhaiadr rhuadol yn wasanaethgar iw law-weithfydd, ac a sefydlodd longwriaeth, gan w`ynu pob porthfa i hwyliau; ac heblaw amgylchynu ei hun phob cysur a gysylltid r meddwl am gartref, anfonodd

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6533) (tudalen 355)

hefyd ei gynnyrchion ar led, gan ddwyn yn ol, mewn cyfnewid, yr aur am yr hwn y treuliodd yr Yspaeniad ei fywyd yn afonydd a mynyddoedd y deheu.

Boed i ni, am ychydig fynydau eto, ystyried beth a fu canlyniad naturiol yr ymchwilio hwn? - beth a fu yr effaith ar y cenedloedd a ymfeddwasant mewn dychymyg am ymgyfoethogi ar unwaith? Cymerwn Yspaen yn esiampl. Tuar pryd y darganfyddwyd yr America, ac am beth amser wedi hyny, yr oedd y wlad hno yn nghanol-ddydd ei gallu ai henwogrwydd. Yr oedd teyrnasiad cyfrwys Ferdinand ac Isabella wedi ei gwneyd gartref yr ardderchocaf o deyrnasoedd Ewrop, tra yr oedd ei threfedigaethau tramor yn cynnwys y parthau cyfoethocaf or ddaear. Ond, yn annedwydd iddi hi, bu ei chyfoeth yn offeryn ei dinystr. Yr oedd pob llestr fasnachol a ddeuai adref, yn llwythog o drysorau Mecsico a Periw, yn felldith ir fam-wlad. Dacw drigolion Cadiz yn diystyru gwaelder celfyddydau diwydrwydd, pan welsant y llwch aur yn dyfod iddynt or byd newydd; y crefftwr gonest yn anfoddloni ar ei lafur ai ennill bychan, pan oedd dysgleirdeb y mettel gwerthfawr yn tywyng ar ei olygon; y masnachwr cyffredin yn diystyru ei faelfa fechan, wedi bod yn rhoi tro i lawr ir porthladd, a gweled y llong Indiaidd ardderchog yn taflu ei hangor i lawr, ac yn chwydu cyfoeth oi choluddion, nes oedd ei ddychymyg yn ymddyrysu; ar llafurwr isel, yr hwn oedd or blaen yn foddlawn ar drin y tir fel ei deidiau oi flaen, a aeth i ddechreu melldithio yr hen dir diffrwyth, ac i chwennych croesi y cefnfor oedd yn cyfyngu rhyngddo a gwlad, yr hon yr oedd ei mynyddoedd yn arian, ai ffrydiau yn rhedeg dros raian o aur coeth, a cheryg ei hafonydd yn werthfawrocach na pherlau Golconda. Ni cheir yr eglwyswr yn breuddwydio am ddim ond Ophir, a dyddiau auraidd Solomon; ac y mae y gŵr boneddig o ddysg a moes yn goddef iw ddychymyg redeg yn orwyllt ar ol y cnu aur, ac afalau Hesperides. Yr afradlawn ofer, yr hwn a dreuliodd ei etifeddiaeth mewn bywyd moethus; yr uchelwr o waed, yr hwn yr oedd ei falchder, er heb ganddo ddim ar ei helw, yn ei rwystro i ymwneyd g unrhyw anturiaeth lafurus gartref; y milwr cyffredin, yr hwn a fu fyw fel pe buasai yn derbyn cyflog cadben, ac a drowyd ymaith i weithio, lladrata, neu newynu - maent oll yn ymwthio ir ei Dorado newydd - yn penderfynu gwneyd un ymdrech i ail feddiannu yr hyn a gollasant, a dychwelyd yn ol gyda digon o gyfoeth i herio Ardalydd Cadiz, Deu Ddue Madeira. Gellir yn hawdd weled canlyniad y fath sefyllfa. Darfu i amaethyddiaeth, gweithfyddiaeth, ar crefftau - yr elfenau mawrion hyny o gyfoeth gwladol - ddiflanu, trwy gael eu hesgeuluso. Cafodd moesau eu gwaethygu, masnach ei lladd, ar deyrnas ei handwyo, fel hyn, gan gyfoeth ag oedd yn ymdywallt arni; collodd y safon uchel ag oedd yn ei feddu ymhlith galluoedd Ewrop, a syrthiodd yn raddol i fod yn eithaf disylw a diddylanwad.

Draw, ar lanau y Mr Tawelog, ar y tu deheu i linell y canol-ddydd, yr oedd pobl ddysyml a dedwydd yn byw, o dan deyrnasiad tadol plant yr haul. Y mae teithwyr, eto, yn edrych gyda syndod ar weddillion mawrion gwareiddiad yn Periw; ac y mae hanesion lawer yn darlunio gogoniant ac ardderchogrwydd yr hen Cuzco. Yr oedd deiliaid dirodres yr Incas yn byw mewn tangnefedd a dedwyddwch, gan drin eu meusydd, neu yn gwylio eu praidd llamas ar lethrau yr Andes. Ond Och! yr oedd aur yn ngr eu hafonydd, ac arian iw gael yn Potosi; a daeth allan or sefydliad

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6534) (tudalen 356)

Yspaenaidd, yn Panama, haid o anturiaethwyr i ddifrodi gwlad deg y deheu. O holl weithredoedd creulondeb a ddygodd ddianrhydedd ar ddynoliaeth erioed, ar y Periwiaid, druain, y cyflawnwyd y cyflafanau duaf. Lladdwyd y trigolion diniwed fel anifeiliaid ir farchnad; rhoddwyd yr Inca cysegredig i farwolaeth greulawn a gwarthus; a thrwy bob dychymyg drygioni y daeth Pizarro ai gymdeithion i feddiant or trysorau gwerthfawr oedd yn addurno teml yr haul. Ond dilynodd y felldith hwy. Wedi cael yr yspail, aethant, fel bwystfilod creulawn, i ymrafaelio, hyd at farwolaeth, wrth ei ddosbarthu. Llofruddiwyd Francisco Pizarro, ganol dydd, yn ei balas, yn nghanol ei gyfoeth annheilwng, gan ddilynwyr y gwych Almagro, un or rhai goreu or gorchfygwyr, yr hwn yr oedd ef wedi ei ysbeilio, ac wedyn ei ladd. Bu Fernando Pizarro yn ymboeni am yr ugain mlynedd goraf oi fywyd yn ngheudwll y Castile; a phan ddaeth allan, yr oedd wedi ei andwyo, ac yn ddiysbryd. Darfu Gonzalo Bizarro, ai gydymaith gwaedlyd Carbajal, gymeryd arfau yn erbyn eu brenin, a chawsant ddiwedd gwarthus bradwyr. A hwythau, y bobl mwy cyffredin, a gollasant eu trysorau au gwaed mewn ymrafaelion creulawn u penaethiad, neu a arweiniasant fywyd afradus ac annedwydd, yr hwn, yn fynych, oedd yn terfynu mewn angeu gwarthus. Hyd yn nod y rhai hyny a fuont mor ddoeth, neu ffodus, ag i allu gadael y byd newydd, gyda bwriad o dreulio gweddill eu dyddiau yn eu gwlad enedigol, oeddynt yn annedwydd, wrth feddwl am ddychrynfydd y fordaith, rhag iw trysorau fyned yn anrhaith ir mr-ladron gwaedlyd oedd yn heigio y Mr Caribbaidd ar Llynclyn.

Yn awr, y mae gofyniad yn cyfodi in sylw yma - sef, pa un a effeithiasai yr ymdrafod hwn r aur yr un fath ar ryw genedl arall a fuasai yn amgylchiadau yr Yspaeniaid? Yr ydym yn tueddu i roddi ateb cadarnhaol ir gofyniad. Y mae yn wir fod gan grefydd Eglwys Rhufain ei dylanwad, i ryw raddau, ar ddybenion a gweithredoedd yr Yspaeniaid; ond gellir rhoddi cyfrif boddhaol am ganlyniadau eu hymddygiadau ar wahan iw crefydd. Nid yw trachwant, fel y mae y gwaethaf, yn gyfyngedig i ryw genedl neillduol. Pan gaffo oruchafiaeth ar feddwl dyn, y mae yn dadguddio ei hun yr un fath ar y Sais ag yn yr Yspaeniad. Os darfu ir Cortes rostio ymherawdwr yr Azteciaid, darfu i Warren Hastings arteithio eunuchiaid y Munny Regum. Os lladdodd Pizarro y Periwiaid, am y rheswm, medd efe, o fod eu Inca yn dirmygu y Bibl, darfu ir llonglywydd Brutanaidd ryfela r Chinaid oblegid iw hymherawdwr nacu caniatu i opium ddyfod ir wlad. Yr oedd yr egwyddor yr un yn y ddau achos; ar egwyddor hno, beth bynag a addefid, oedd syched am elw. Gobeithiwn, gan hyny, na bydd i ni, Frytaniaid Lloegr nac America fyned fel yr Yspaen, i gymeryd ein llywodraethu gan chwant golud, rhga i ninnau gyfarfod r un gosb gyfiawn. Y mae yr un fath achosion yn cynnyrchu yr un fath effeithiau. Gwyliwn rhag ir cyfoeth a all lifeirio i ni o California, a gwledydd eraill, lygru ein moesau, dyrysu ein masnach, attal ein gweithfaoedd, a dystrywio ein hamaethyddiaeth.

Wrth daflu golwg ar sefyllfa bresennol pethau, y mae yn ddymunol iawn gwybod y llwybr goraf i California.
Y mae amryw ffyrdd wedi eu cymeryd, a dadleuir dros bob un o honynt. Y prif lwybrau a ddilynwyd eto, yw y rhai hyn: -

1. Yr hen ffordd, trwy y Bwlch Deheuol a Chaer Hall, ar y tu deheuol ir Llyn Halen.
2. Yr hen lwybr Yspaenaidd, trwy Santa F ac Abiquin.
3. Y llwybr a gymerwyd gan Is-gad. Emory.
4. Y ffordd trwy

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6535) (tudalen 357)

Sonora.
5. O Corpus Christi, trwy Saltillo.
6. Trwy Mecsico i Mazatlan.
7. Heibio i Cape Horn.
8. Panama.

Tybir mai y gyntaf or ffyrdd hyn fydd y fwyaf dewisedig am ryw hyd o amser gan deuluoedd mewn pedrolfenau. Hi yw yr un a adnabyddir oreu, gan ei bod wedi ei darlunio yn dda gan y rhai ai teithiodd. 0 Independence i Gaer Laramie - yr hyn sydd gryn lawer yn fwy nag un ran o bedair or daith - y mae y ffordd yn myned trwy y gwastadedd mawr, lle y mae digon o fwyd i anifeiliaid, a choed a dwfr ddigon i anghenrheidiau yr ymfudwyr. Y mae yn wir fod y ffordd yn arw iawn or Bwlch Deheuol, ond nid yn anhygyrch i bedrolfenau. Deallwn fod y llywodraeth ar sefydlu gorsaf filwraidd yn Nghaer Laramie, ac yn nghymydogaeth Caer Hall, heblaw y gaer sydd eisoes yn Ynys Grand, ar yr afon Platte. Gwna hyn y ffordd yn ddiogelach rhag anrheithiadau yr Indiaid, a cheir nodded i rai anghenus ac afiach, ac yn ngwyneb colli anifeiliaid, neu unrhyw anghenrhaid arall. Dymunir argymhell i sylw y rhai a ddewisant fyned trwy Santa F, y llwybr a gymerodd un Mr. Gregg, ac a ddarlunir mewn llyfr oi eiddo, a elwir, Commerce of the Prairies.
Dilynodd ef fforch ddeheuol yr afon Canadian, can belled i fyny ar Angosteiras. Gall y rhai a fynant gymeryd y llwybr yna, gychwyn yn Nghaer Smith, ar yr Arkensas, tuar dydd cyntaf o Ebrill; canys, tuar amser hwnw, bydd y tyfiant yn yr hydred hwnw can belled ymlaen ag y bydd yn Independence fis yn ddiweddarach. Gall ymfudwyr felly gyrhaedd Santa F mewn pryd manteisiol. Gallant gael amser i ddadebru eu hanifeiliaid blinedig, neu eu cyfnewid am eraill i deithio llethrau geirwon a gwastadoedd diffrwyth y Gila. Rhaid cofio fod y llwybr hwn yn anhygyrch i bedrolfenau; ond i gwmni o wŷr ar geffyllau (sic), fyddo yn meddu iechyd da a chyfansoddiad cryf, y mae yn cyflwyno llawer o fanteision. Ar hyd y ffordd hon, bydd raid ir teithydd, yn wir, fyned trwy wlad y Comanches ar Navajas; ond, fe allai na bydd iddo fwy o berygl oddiwrthynt hwy nag oddiwrth y Pawnees ar Sioux, ar y llwybr gogleddol. Y mae llawer yn siarad yn fwy ffafriol am y ffordd trwy y Bwlch Deheuol, neu Gila, nar un or ffyrdd trwy Mecsico, o barth i gynnildeb a dogelwch. Y mae teithio yn Mecsico yn ddrudfawr iawn, ar ffyrdd yn ddiarebol o beryglus. Os bydd y cwmpeini yn ddigon o rifedi i amddiffyn eu hunain rhag y ladrones, hyny yw, y lladron, y mae yn berygl cynhyrfu eiddigedd awdurdodau gwladol y lleoedd, a gall y teithwyr fod yn agored i lawer o fn flinderau. Heblaw hyny, bydd y rhai a nt ar hyd ffordd Mazatlan, neu San Blas, gan ymddibynu ar fyned yno ar hyd y mr, yn peryglu cael eu cadw yn hir mewn lle costus ac afiach. Tybir mai ychydig iawn a ddewisant y fordaith heibio i Benrhyn Horn. Ymddengys fod hno yn fwy anghysurus a pheryglus nag un or lleill, oddieithr y gellid ei gwneyd g agerlong. Yn bresennol, y mae y llwybr ar draws culdir Panama yn eithaf anghysurus: ond, am fyrdra y ffordd ar amser a dreulir yn y daith, y mae yn llawer mwy manteisiol nag un arall.

Er hyny, ni ddylid cadw or golwg y bydd i deithwyr i California gyfarfod llawer o galedi, pa un bynag a gymerir or ffyrdd a enwyd. Caiff y rhai a nt ar hyd y tir eu blino, fwy neu lai, gan ymosodiadau lladronllyd yr Indiaid, neu golli eu hanifeiliaid trwy grwydro neu flino. Ac yn sicr, anghysurus iawn gael eu gadael ar hanner y ffordd, rhwng Caer Laramie ac Independence, gyda phedrolfen ddrylliog, ac heb ganddynt

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6536) (tudalen 358)

nac ychain na mulod. Dau na ddylid gadael neb mewn anghen tra fyddo y cwmpeini ar y ffordd; eto, dylai pob dyn ofalu drosto ei hun, canys byddai llawer o oediad yn anghyflus iawn ir holl gymdeithion. Rhaid cofio hefyd, fod taith hir, flinderus, yn dadguddio teimladau gwaethaf y natur ddynol, yn gymysgedig llawer oi theimladau goreu, fel y gall pawb feddwl. Y mae hefyd lawer o drais a chreulonderau yn cael eu cyflawni yn flyneddol ymhlith yr ymfudwyr ar y gwastadoedd. Nid ydym wrth ddyweyd hyn yn golygu attal neb a glywo ar ei galon wneyd yr anturiaeth, ond rhoddi hysbysiad ffyddlawn or anhawsderau sydd iw dysgwyl gan yr ymfudwr. Y mae ysgrifenwyr yn rhy dueddol i dangos yr ochr oreu ir datlun, ac felly yn hudo llawer i gynnyg yr anturiaeth nad oes ganddynt alluoedd cyfartal ir fath orchwyl.

Wedi i ni ddilyn ein hawduron mor belled a hyn, byddai yn anmhriodol i ni derfynu yr erthygl euraidd hon heb daflu golwg ar y cyfnewidiadau sydd wedi cymeryd lle yn California. Y mae yno genedl - e, genedloedd wedi eu geni megys mewn un dydd. Y mae pob llythyr-long yn dwyn newyddion na chlywyd eu bath. Y mae chwedlau dychymygol yr Arabiaid yn ddichwaeth iw cyferbynu r mynegiadau gwirioneddol sydd yn ein cyrhaedd o California; - tywod a gr y Sacramento yn cael eu hysgwyd mewn cwpan bren, a dinasoedd a phentrefi yn codi i fyny mewn un-dydd un-nos. Ar y cyntaf, llwch ydoedd, yna gr; cynnyddodd y gr yn wnsau, ar wnsau yn bwysau; ac ni ryfeddem na fydd y pwysau yn dunelli cyn hir! Nid oes dim llai na chan myrdd o ddolerau wedi eu casglu eisoes, a dau fod tua dwy ran o dair or swm anferth uchod wedi ei wasgaru tros y moroedd oddiyno i wledydd, a chan genedloedd eraill, heblaw yr Americaniaid. Y mae y creigiau heb eu chwilio eto i wybod yn gywir beth sydd ynddynt.

Bydd sefyllfa y rhai a nt yno o hyn allan yn llawer mwy cysurus nag y bu hyd yn hyn. Y mae cyfansoddiad llywodraethol gwladol wedi ei ffurfio ai fabwysiadu, ar dalaeth newydd wedi ei derbyn ir Undeb, a chaethwasanaeth a masnach ddynol wedi ei gwahardd byth. Y mae poblogaeth San Francisco tua deng mil a deugain, ai llongborth yn llawn o longau o bob parth or byd. Y mae deg o agerlongau yn mordwyo yn gyson rhwng Oregon a California, a thair ar y Sacramento a San Joaquin, a bwriedir sefydlu eraill i China, heibio i Ynysoedd Sandwich. Y peth anhawsaf eto iw sicrhau yn California yw teitl i dir. Y mae amaethyddiaeth yn awr yn dyfod yn ennillfawr, a llawer a aethant yno i gloddio aur a droisant i drin tir.

Fel y gellid tybio, y mae safon moesau yn isel iawn yn California, a throseddiadau dychrynllyd yn cael eu cyflawni, ac yn danc yn ddigosb. Y mae yno le i eglwys Crist weithio, i ledanu ei goleuni ysgrythyrol. Ac y mae yn dda genym allu dangos na bu yn segur chwaith. Dyry y New York Commercial Advertiser y mynegiad hwn allan or California Watchman, yr hwn sydd yn cael ei gyhoeddi yn San Francisco, o olygiaeth y Parch. Mr. Williams, gweinidog yr Eglwys Henaduriaethol gyntaf. Y mae yn llen fechan dlws, ac yn dyfod allan unwaith yn y mis hyd yn hyn; ond fel pob peth arall, yn California, yn anferth o ddrud - 50 cents, neu hanner dolar y rhifyn. Y mae y tudalen cyntaf or rhifyn cyntaf yn rhoddi rhestr or amrywiol eglwysi neu gynnulleidfaoedd yn San Francisco, au gweinidogion, fel y canlyn: -

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6537) (tudalen 359)

Eglwys gyntaf y Bedyddwyr, Parch. O. C. Wheeler.
Eglwys y Drindod, Parch. F. S. Mines.
Eglwys Gynnulleidfaol gyntaf, Parch. T. B. Hunt.
Eglwys Fethodistaidd (Wesleyaidd) Esgobawl, Parch. W. Taylor.
Eglwys Gatholig Rufeinig (Pabyddion). --
Capel Gras, Parch. P. L. Ver Mehr.
Eglwys Henadurol gyntaf, Parch. A. Williams.

Y mae gwasanaeth yn yr Eglwys Gatholic Rufeinig yn Yspaenaeg, Ffrancaeg, a Seisoneg. Y mae addoliad yn yr holl eglwysi eraill ar Suliau am un-ar-ddeg y boreu, a phedwar, a hanner awr wedi saith y prydnawn.

Yr ydym yn cael hefyd hysbysiadau am y sefydliadau canlynol: Cymdeithas Fiblaidd San Francisco, Cymdeithas Traethodau y Mr Tawelog, LIyfrfa Fasnachol Fethodistaidd (Wesleyaidd), Cymdeithas Biblau California (Bedyddwyr), Ysgol Rydd, Cymdeithas Cyfaill Dyeithriaid.

O dan y pen Eglwysi Protestanaidd yn California, y mae yr hysbysiad canlynol, yn ychwanegol at y rhai yn San Francisco:-

Yn Benicia, Eglwys Henadurol gyntaf, y Parch. S. Woodbridge.

Yn Montery, Eglwys Henadurol, yn cael ei gwasatiaethu gan y Parch. S. H. Willey, capelwr y wylfa filwraidd.

Yn San Jose, Eglwys Henadurol, Parch. J. W. Douglass; Eglwys Fedyddwyr, Parch. J. D. Briarly; Eglwys Fethodistaidd Esgobawl, yn cael ei gwasanaethu gan bregethwyr cynnorthwyol.

Yn Sacramento, Eglwys Esgobawl Fethodistaidd, Parch. Mr. Owen; Eglwys Gynulleidfaol, Parch. J. A. Benton; Eglwys Bedyddwyr, Parch. J. Cook.

Yn Stockton, Eglwys Henadurol, Parch. J. Wods; Methodistiaid Esgobawl, yn cael eu gwasanaethu gan bregethwyr cynnorthwyol.

Mewn chwanegiad ir mynegiadau uchod, y mae genym gyfle i roddi yr hysbysiad a ganlyn:- Mae Mr. Sarber, o Gynnadledd Fethodistaidd Esgobawl (Wesleyaidd) Pittsburgh, wedi ymuno chenadiaeth California, a llawer o bregethwyr cynnorthwyol yn llafurio, mwy neu lai, yn ngwaith y weinidogaeth, a bendith yn dilyn eu llafur i fesur helaeth.
Y mae yr holl achos o dan arolygiaeth y Parch. W. Roberts, arolygwr llafurus Cynnadledd Oregon, a Chenadiaeth California. Y mae yr achos wedi cynnyddu yn rhif ei lafurwyr o fewn cylch y gynnadledd, trwy anfon allan bump o genadau, tri o honynt yn meddu teuluoedd. Or rhai hyn, amfonwyd y Parch. F. S. Hoyt i Oregon, fel prifathraw Egwyddorfa Ddysgeidiol Oregon, yn ninas Salem; Parch. Edward Bannister i California, i sefydlu Egwyddorfa yn y dalaeth hono; ar Parchedigion S. Simonds, J. Flinn, a M. G. Briggs, i ymuno r Gynnadledd Genadol, ac i fyned ir gwaith rheolaidd fel gweinidogion. Bydd ir gweinidogion hyn chwanegu y llafurwyr, o fewn Cynnadledd Oregon a Chenadiaeth California, i ddeunaw o nifer, heblaw nifer o bregethwyr cynnorthwyol. Y mae Bwrdd y Trafnidwyr wedi annog arolygwr Cenadiaeth Dramor yr Eglwys i benodi tri chenadwr arall i lnau y Mr Tawelog mor gynted ag y gellir. Oddiwrth hyny y gwelwn, nad yw Methodistiaid Esgobawl, neu Wesleyaid America, yn segur na diffrwyth. Buasai yn ddymunol genym pe buasem yn meddu mynegiadau am weithrediadau cangenau eraill or Eglwys Gristionogol yn y wlad bell hono, y rhai, credwn, yn ol a welsom uchod, sydd hefyd yn weithgar ar y maes.

Cyn y rhoddem ein hysgrif heibio, goddefer i ni roddi yma lythyr a ddaeth yn ddiweddar iawn odduyno; a chan ei fod oddiwrth ddyn o ddysg, y mae yn werth sylw. Y mae oddiwrth y Proffeswr Forrest Shepherd, o

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6538) (tudalen 360)

Goleg yr Adgadwraeth (Reserve) Orllewinol, yn awr yn California. Ni ai cymerasom, meddai y New York Observer, or Ohio Observer. Ymddengys ei fod wedi cael ei anfon at gyfaill cyfrinachol. Yr ydym yn adnabod Proffeswr Shepherd yn bersonol, ac arferem ei ystyried yn un or dyngarwyr goreu a adwaenem. Pa faint bynag o gyfoeth a all ef gael yn ngwlad yr aur ar anturiaeth, y mae genym hyder y ceir ef yn onest, ac y defnyddir ef yn haelionus.

DINAS SACRAMENTO, Mawrth 25ain, 1850.
Y mae blwyddyn wedi danc fel niwl, ac yr wyf finnau eto ar dir California, yr hwn y mae ei dlysni ai degwch y tymmor hwn y fath na all celfyddyd ei ddesgrifio. Y mae gwyneb amrywiol y wlad yn annarluniadwy. Y mae rhai coed a llwyni yn eu blodau, tra y mae holl wyneb y tir wedi ei orchuddio gwyrddlesni prydferth, yn gymysgedig g erwau ar erwau o flodau cochi gwynion, a melynion. Ymhell draw y mae y mynyddoedd mawreddig o eira tragywyddol yn dyrchafu eu cribau.

Y mae golwg arall ar California nad yw mor hyfryd. Y dyoddefiadau ar trallodion a welir yn feunyddiol - yr afiachus, ac heb neb i weini iddynt y meirw, ac heb neb iw claddu; drygau o bob math yn ymsymud, gan gludo gyda hwy drueni fel grym corwynt. Os f ir mŵnglawdd i gloddio, bydd cannoedd, os nad miloedd, yn fy amgylchynu mewn ychydig dyddiau, fel y rhaid ymryson hyd yn nod am y tir y safwyf arno. Os enciliaf ymaith yn ddirgel, ac wrthyf fy hun, byddaf yn fuan wedi fy amgylchynu gan yr Indiaid; a chydag anhawsder y dengais unwaith neu ddwy. Yn ystod y rhyfel Indiaidd, y flwyddyn ddiweddaf, pan nad oedd yn ddogel i yr un dyn gwyn fod wrtho ei hun, a phan oedd ceffylau a mulod yn cael eu lladrata yn ddiwahaniaeth, mi a brynais wedd o bedwar ych ieuainc, am y swm gwylaidd o 1,130 o ddolerau, a theithiais drwy y tir aur gydam gwely am hymborth, a chenyf weithiau ymfudwr iw amddifyn, a llwyth i fasnachu. Mi a ennillais ddigon i dalu am fy ngwedd, a phrynu amrai ddosranau yn y ddinas hon, y rhai, yn ol y prisiau presennol, a gyfrifir, o leiaf, yn werth pymtheg neu ugain mil o ddolerau. A beidia y ddinas fod fel cicaion Jonah, sydd iw weled eto.

Arferai masnachwyr yn Boston bob amser ryfeddu fod Proffeswr Shepherd yn ymostwng i waith mor isel a gyru gwedd! Y cwbl sydd genyf fi iw ddyweyd yw, fod y dengwriad (corporal) i fenyg am ei ddwylaw yn amser y chwyldroad Americanaidd, yn rhyfeddu yr un cymaint ddarfod ir Cadfridog Washington ddyfod oddiar ei geffyl, a chynnorthwyo i droi coeden i fyny i wneyd caer. Wrth roddi yr esiampl hwn o hunanymdrech a diwydrwydd, taflodd cannoedd o ddynnion ieuainc eu balchder ymaith, gan ymosod ar waith defnyddiol, llawer o ba rai heb hyny a ddigalonasent.

Wedi cyrhaedd gwybodaeth am diroedd yr aur, haiarn, ar arian byw, mi ardrethais fy ngwedd allan ar gyfranau ir naill ddyn ieuanc ar ol y llall; ac yn y ffordd hno mi a gychwynais lawer masnachwr glew yn ninas Sacramento. Yn Gorphenaf, daeth lluoedd o ddynion ieuainc i mewn, llawer o ba rai a safent fel colofn halen, heb wybod pa beth iw wneyd. Ymddangosai eu bod oll yn fy ystyried i fel eu cyfaill, a chan hyny deuent ataf fi am waith. Mi a roddais rai i drin gwair, eraill i borthi, rhai i adeiladu, eraill i bympio, puro, a gwerthu dwfr, rhai i adeiladu melin lifio, ac eraill i wneyd ffyrdd a phorthgludo. Ac fel hyn, mewn amryw ffyrdd, mi a roddais waith i agos ddwy fil o ddynion na wyddent pa beth iw wneyd. Mi a adeiladais yr ysgoldy cyntaf yn nyffryn Sacremento, ac felly roi gwaith i raddoliaid Coleg Yale fel athrawon. Cynnaliwyd llawer cyfarfod gweddi gwerthfawr yn yr ysgoldy hwn, corfforwyd llawer eglwys ar Ysgol Sabbothol gyntaf, ar unig un (a gasglwyd genyf fi fy hun) yn y parth hwn o California. Y mae genyf yn awr bump o ieuenctyd Chinaidd o dan fy ngofal, yn dysgu Seisneg yn gyflym, ar rhai a fyddant cyn bo hir yn barod i fyned adref, a thaenu yr efengyl ymhlith eu cydwladwyr. Hwy a gloddiant ddigon o aur i gynnal eu hunain, a thalu ychydig i minnau hefyd. Nid wyf yn nyled neb

 

 

________________________________

Free Image Hosting at www.ImageShack.us
(delw 6539) (tudalen 361)

yn California, ac yr wyf mewn llawer o drafferth i gasglu yr arian a echwynais. Yn wir, pe gallwn eu casglu, gallwn ar unwaith anfon mil o ddolerau neu fwy i chwi. Mi a gyfrenais meddyginiaeth ir claf am ddim, a gwneuthum fy ysgoldŷ gwledig yn elusendŷ hefyd, hyd nes wyf heb le fy hun i roddi fy mhen i lawr. Heblaw yr ysgoldŷ, mi a adeiladais bobtŷ, a dau ystordŷ, y rhai yr wyf yn eu gosod am fil o ddolerau bob un yn y flwyddyn; ond yn nhymmor y gauaf y mae y llifogydd yn dyfod dros y dre, dair neu bedair troedfedd at eu gilydd. Wrth reswm, y mae hyny yn rhoddi attalfa i fasnach ac ardreth. Pan oeddwn i yn adeiladu yr oedd hen goed yn saith gant a deg a deugain (750) o ddolerau am fil o droedfeddi; yn awr can dolar ydynt. Ni chymerwyd y fath anturiaeth ofnadwy mewn unrhyw wlad or blaen. Nid yw yn beth rhyfedd weled y coeliwr yn dilyn y dyledwr gyda nodyn yn un llaw, a chŵyn cyfraith ar y llaw arall.

Mi a ddarganfuais wely o gareg galch ger dinas Sacremento. Yr oedd yr holl galch cyn hyn yn cael ei gyrchu o Ynysoedd Sandwich, a Thalaeth Maine, am ddeunaw neu bump ar hugain dolar y barilad. Mi a gefais hefyd orweddfa gyfoethog o fŵn chrome, yr hwn a fydd yn werthfawr iw anfon i Lundain, hefyd ffynnonau mŵnawl, &c. Fel yna mi a roddais i chwi hanes om hamser am gwaith ar hyd y flwyddyn. Aeth fy nghostau tua thri dolar y dydd at eu gilydd, heblaw golchi, yr hyn yw dim llai na chwe dolar y dwsin. Y mae y diriogaeth aur hon yn arlun or holl diriogaethau aur eraill, gyda hyn o wahaniaeth fod llifogydd y mynyddoedd wedi gwneyd gwaith myrddiynau o ddynion, trwy dori nentydd, rhai ddwy fil o droedfeddi o ddyfnder, a chasglu yr aur i waelod y pyllau ar rhigolydd dwr. Y mae y gwythenau yn berffaith reolaidd, a gellir eu dilyn yn eithaf cywir ar draws y nentydd. Yn gymwysedig r aur mi a gefais platinum, ac alloy of osmium brodorol, ac irridium, yr hwn sydd mor werthfawr i flaenllymu ysgrifbinau aur. Y mae y nesaf mewn caledwch ir damwnd, ac fe allai y ceir damwnd.

Wrth ddybenu, mi a ddymunwn ddyweyd ychydig eiriau o berthynas i ymdrechiadau Cristionogol, a sefydliadau dysgeidiol a chrefyddol yn California. Nid yn unig y mae y corff mawr o baganiaid yn ddwy fil ar bymtheg (17,000) o filltiroedd yn nes atom nag or blaen, ond y mae cannoedd o honynt yn dyfod yma o eithaf y ddaear, ac felly yn uniongyrchol tan ddylanwad Americanaidd. Bydd y ffaith fawr hon yn werth miloedd i fasnach America.
Y mae yn wlad rhyddid, lle y c y caethwas nodded, a lle y mae cystal ai feistr. Ni welais i wlad erioed mor wirioneddol gydraddol. Rhaid i bob dyn, gwyn a du, gymeryd ei dro yn y llythyr-swyddfa, er gwaethaf ei urddas ai sefyllfa. Y mae yn wir y daw rhigolion y teulu dynol yma, guda syched anniwall am aur, ond bydd iddynt yn fuan gilio or ffordd, fel y darfu iddynt yn Botany Bay, a gadael y lle yn rhydd i ymdrechiadau a dylanwad y Gymdeithas Genadol Gartrefol. Y mae yma yn sicr ddrws agored, na ddylai y gymdeithas uchod, na Chymdeithas y Traethodau Americanaidd golli golwg arno. Dylent dywallt eu cyd-ddylanwad i California, ac Americeiddio a Christoneiddio, os yw yn bosibl, y lluoedd o baganiaid sydd yn dyfod yma. Y mae y Chinaid yn casu y Seison, ond yn caru yr Americaniaid, ac yn ewyllysgar i gael eu dysgu ganddynt. Mi a adawaf y pwnc i chwi iw roddi ger bron bwrdd cenadol cartrefol, ac wyf,


Yr eiddoch yn barchusaf a diffuant,


FORREST SHEPHERD.

Fel yna y darfu i ni daflu golwg frysiog ar y pethau pwysicaf cysylltiedig Chalifornia. Buasai manylwch llawn yn ein gyru tros y terfynau bwriadol ymhell. Yr ydys, gan hyny, yn terfyngu, mewn gobaith y bydd ir dernyn hwn dueddu, i fesur, i greu yn mynwesau ein darllenwyr ddyddordeb yn yr hyn sydd debyg o fod yn un or amgylchiadau hynotaf yn hanes y byd ar eglwys, masnach a Christionogaeth, cyn pen nemawr o amser.


DIWEDD _______________________________



DOLENNAU AR GYFER GWEDDILL Y GWEFAN HWN

0043c
Yr iaith Gymraeg

0005k
Mynegai yn nhrefn y wyddor ir hyn a geir yn y gwefan

1051e
testunau Cymraeg throsiad Saesneg yn y gwefan hwn

.....
1343k
Y Cymry yn Amrica


Adolygiadau diweddaraf: 02 07 2000

Sumbolau arbennig ŷ ŵ


Bler wyf i?
Yr ych chin ymwld ag un o dudalennaur Gwefan CYMRU-CATALONIA
On sc? Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
We(r) m ai? Yu a(r) vzting peij frm dh CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katluni) Wb-sait
Where am I?
You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website

CYMRU-CATALONIA

 

 

 

 

 

Edrychwch ar fy Ystadegau / Mireu les estadstiques / View My Stats