At y Werin Weithyddawl Gymreig. Emyr Llydaw. Erthygl o Seren Gomer, 1845

http://www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_001_at_y_werin_1059k.htm

0001 Y Tudalen Blaen Google: kimkat0001

..........2657k Y Porth Cymraeg Google: kimkat2657k

....................0009k Y Barthlen Google: kimkat0009k

..............................0960k Y Gyfeirddalen i Gywaith Sin Prys (testunau Cymraeg yn y wefan hon) Google: kimkat096k

 


..

 

 

 

 

 

 

Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Gal
les i Catalunya

Cywaith Sin Prys (Casgliad o Destunau yn Gymraeg)
El projecte Sin Prys (Col
lecci de textos en galls)

At y Werin Weithyddawl Gymreig
Emyr Llydaw.
Erthygl o Seren Gomer, 1845


Diweddariad diwethaf: 2005-02-19

(delwedd 7015)

Y llyfr ymwelwyr: 0860k, Google kimkat0860k

 

(ANGHYFLAWN - 2005-02-19) AR Y GWEILL GENNYM

 

Dim ond y tudalennau mewn coch wedi eu hychwanegu hyd yma.

107 107 108 108

109a109b 110 330a

330b 331a 331b 332

44 45a 45b 46

232a 232b 233a 233b

297a 297b 298a 298b

____________________________________________________________

 

1) Rhif y tudalen gwreiddiol felly: (x107)

2) Rhif yr adrannau felly (r1)

3) Ein sylwadau ni mewn oren (sic; = a)

3) Geiriau ansicr mewn gwyrdd (mae ein ffotgopi yn aneglur mewn ambell le) llas (?)

 

r1 Llythyr 1 Gymry, dyma effeithiau dysgu y Saesonaeg idd eich plant o flaen y Gymraeg; eu gwneyd yn anwybodusion... (x107)
r2 Llythyr 2 (heb ei gynnwys yn y tudalen hwn)
r3 Llythyr
3 A yw Gwerin Weithyddawl Cymru yn fwy anwybodus na Gwerin Weithyddawl Lloegr yn bresennol? (x330)
r4 Llythyr 4
Parhad or gofyniad, A ynt Gwerin Weithyddol Cymru yn fwy anwybodus ac anwaraidd na Gwerin Weithyddol Lloegr yn bresennol? (x44)
r5 Llythyr 5
r6 Llythyr 6
r7 Llythyr 7


____________________________________________________________

 

(x107)

AT Y WERIN WEITHYDDAWL GYMREIG

EMYR LLYDAW

 

r1 Llythyr 1

Seren Gomer Ebrill 1845

 

Os ymchwiliwn pwy ydynt elynion mwyaf yr iaith Gymraeg yn Nghymru, yn yr oes hon, a phaham ei difodir, ymddengys i ni mai y Cymry eu hunain ydynt yn gweithredu yn benaf yn erbyn ei llwyddiant, a'r ymarferiad o honi. Nid ydym am ymwrthod dysgu ieithoedd heblaw y Gymraeg; ond nid allwn lai na chollfarnu yr arferiad gwrthun ag sydd wedi cael ei fabwysiadu gan werin weithyddol y Cymry, sef, dysgu y Saesonaeg idd eu plant yn hyttrach n'u hiaith eu hunain. Pa mor atgas yw clywed Cymro a Chymraes, y rhai fyddant wedi dysgu o gylch hanner cant neu driugain o eiriau cyffredin Saesonaeg, gair yma a thraw, gan un ac arall, a braidd yn deall, pan ofynir iddynt y ffordd o un ty i'r llall gan y Sais uniaith, pa un a ddylent ateb - yes neu no; nac mewn un wedd yn medru rhoddi unrhyw ddesgrifiad, hyd yn nod o'r caeau, yr heol, y gamfa, neu'r glwyd, yn dysgu eu plant o'u mebyd i siarad Saesonaeg, meddynt hwy. Dyma athrawon a chyfoeth o wybodaeth ganddynt i addysgu eu planr i fod yn ddoethion ar ychydig o eiriau anneall iddynt eu hunain! Beth? Ceisio dysgu eu plant i ddeall ac ymarfer iaith ag y mae eu geiriau mor anwybodus ag y byddai y Chinaeg! Onid mwy rhesymol fyddai i chwi, deuluoedd Cymreig, ddysgu idd eich plant yr iaith ag y cawsoch eich haddysgu ynddi gyntaf? Mor amlwg ydyw, mai hono ydyw yr iaith hawddaf i chwi ei llefaru, a phA fainT gwell y deallech hi na rhyw lol fratiog, na wyddoch chi ddim yn y byd am dani? Nid yw hanner y werin Gymroaidd yn gwybod pa ydynt ystyron hanner y Saesonaeg a faldorddant wrth eu plant, o un wythnos i'r llall; pan, ar yr un pryd, y deallent yn drylwyr eu hen iaith hynaws a chynhenid gyda phob rhwyddineb. Yr ystorfa fechan yma o wybodaeth Seisonig a drosir i feddiant rhan ehelaeth o blant y Cymry, sydd yn eu gwneud yn ddyliaid yn ngwyneb gweddeidd-dra Cymruaidd. Nid ydynt yn gwybod y Gymraeg, a geill pob dyn a'u clyw, ac sydd yn meddu gwybodaeth o'r Saesonaeg, ganfod, nad ydynt yn gwybod dim ar yr aeg hono, oblegid nid oeddynt eu rhieni yn gwybod ond yn fynych, mal y nodwyd, lai na thriugain o eiriau, a'r canlyniad naturiol yw, pa wybodaeth a ddichon fod gan eu plant; pan, ar yr un pryd, pe cawant eu codi fyny, gan ddysgu iddynt iaith gynhenid eu rhieini, a allasaent fod yn enwogion mewn gwybodaeth erbyn cyrhaeddyd eu deunaw mlwydd oed, ond wrth geisio eu dwyn i fyny yn Saeson, beth yw y canlyniadau? Wel, eu gwneud yn amddifad o'r hyn a'u gwnaethai yn ddefnyddiol yn mysg eu cydwladwyr - eu gwneyd yn anwybodus am genedlgarwch eu hynafiaid - lladd yr ysbryd teilwng o gyfeillgarwch a hanfodai yn mysg eu cenedl, eu hestroneiddio, a'u gyru i feusydd na ddeuant yn eu hoes yn adnabyddus ynddynt n'au cynnyrch - gosod mur rhyngddynt a dyfod i feddiant o wybodaeth am geinion awenyddawl gwlad eu genedigaeth - eu gormeiliaw ag iaith na fedrant arni, a'u hamddifadu o wybodaeth a fuasai o wir lesiant iddynt - cauad eu llygaid ar gynnyrchion yr argraffwasg Gymreig; ac ni chant wybodaeth mwy am hanesyddiaeth eu gwlad a'u cenedl, eu defion a'u harferion, a cheuir eu clustiau am byth rhag cael y fraint o ddeall y Bardd pan yn traddoid ei gn arwrol, ei gainc fugeil-gerdd, ei englynion a'i gywyddau ar amryfrith destunau. Hefyd, gwthiwyd hwynt o gysegr-leoedd eu henafiaid, trwy annoethineb eu teidiau a'u mamau, i wrando yr hyn na ddeallant, pan y mae eraill o'u cydwladwyr ym meddu eu breinniau cynhenid, eu hiaith yn eiddo eu teuluoedd, a phregethiad efengyl hedd yn seinio yn eu clustiau o gleinfeydd eu gwlad, a'i pharchedigion yn gwenu yn siriol arnynt, ac yn ei hanerch 'r newyddion da o lawenydd mawr, yn eu clywedigaeth, pan mae'r Cymry Seisonig wedi eu hamddifadu o deimladau dynol tuag at eu hiaith, o herwydd mal y dengys yr hen ddiareb rhwng dwy gadair wedi syrthio idd y llawr, heb ddal yr un, nebu neb i drugarhau wrthynt; a hyny o achos ynfydrwydd, dallbleidiaeth, a balchder anwybodus ein rhieni. C, meddai ambell goegyn hunanfalch, onid oes digon i weinyddu mwy o fendithion iddynt nag sydd ar fwrdd llenyddawl, yn ngwahanol ieithoedd Cyfandir Ewrop, yn y pedwerydd canrif ar bymtheg? Efallai mai gwir hynya; ond i ba ddyben y gwrandawa y Cymro Seisonig, yr hwn a fydd wedi dysgu siarad y twang hir wrthun, ac ymarferawl, a daenir ar hyd y wlad; ac wrth lynu wrth hwna, a cholli y Gymraeg? e, pa fudd a geiff wrth wrandaw ar areithydd hyawdl a medrus yn traddodi darlith neu bregeth Seisnig weddol gyffredin? Byddai mor amddifad o'i deall phe y gwrandawai ar Gymro yn llefaru y Gymraeg. Gymry, dyma effeithiau dysgu y Saesonaeg idd eich plant o flaen y Gymraeg; eu gwneyd yn anwybodusion, ac yn sathrwyr llenyddiaeth eu gwlad enedigol yn gyffredinol. Nid oes un weithred yn ymddangos yn fwy annynol na gweled dynion na allant ddal i siarad pum mynyd yn Saesonaeg ag un dyn, pan, ar yr un pryd, y mae ganddynt eu haiaith eu hunain yn berffeithiach nag un iaith arall - yn wybodus o arferion eu gwlad, ac am ystwythder y Gymraeg,a 'i lliosogrwydd o eiriau, etto, dan rith a mwgwd yn ymarfer iaith na wyddant ddim am dani, - yn amcanu dwyn eu plant i fyny yn Saeson, er mwyn iddynt fod yn fwy boneddigaidd (x107) (meddant) nag y dichon fod, ac ymddangos, mewn gwe Gymroaidd. Pe y gofynem i lawer ag ydynt am alltudio eu haiaith o'r byd, rhag bod yn gyfrwng i drosglwyddo gwybodaeth deuluaidd yn y Dywysogaeth, a wyddant pa rai ynt ystyron y geiriau Seisnig cyffredin a ganln, y rhai a arferir eu clywed mor gyflawn gan blantos yr ysgolion: Noun, Adjective, Pronoun, Verb, Adverb, Article, Conjunction, Preposition, Interjection; hefyd, Addition, Multiplication, Reduction, &c.; e, nag am un o reolau rhifyddiaeth, a channoedd o eiriau cyffredin ac ymarferol gan y sawl a wyddant y ffordd i siarad y Saesonaeg yn weddaidd, pan nad allai y rhan fwyaf o'r werin wladaidd, a ddysgant y Saesonaeg i'w plant, roddi atebion na dychymygu pa beth i ddywedyd ydyw eu hystyron, a chan eu bod mor anhyddysg mewn geiriau mor gyffredin, pa faint eu hanaddasrwydd i ddwyn eu plant i wybodaeth o'r aeg Saesonig? Myn llawer o Gymry, na allant lunio gorchymyn idd eu plant mewn geiriau Saesonaeg, i anfon y gawrtheg o'r erfin, y ceffylau o'r maes, y defaid o'r egin, y moch o'r twmpath cloron, y ieir o'r gwenith, y gwyddau o'r cae ceirch, 'r hwyaid o'r ty, i ni gredu eu bod yn deall Saesneg yn ddigon da i addysgu eu plant i fod yn Saeson! Pa ryfedd fod ein cymmdogion yn chwerthin am ben y cyfryw! Nid yw y cyfan a ddysgant ond ffuantrwydd, oherwydd gwel pob dyn ag sydd wybodus, nad ynt yn addas at un gorchwyl, mwy n phe buasent heb ddysgu gair o un iaith o'r byd ond y Gymraeg. Y mae cyflawn gymmaint, os nad mwy, o drafferth i ddwyn y plant a ddygir ui fyny gan rieni hanner-Saesonaidd i adnabyddiaeth gywir a chymmedrol o'r aeg hono, a phe buasent wedi eu dwyn i fyny yn GYmry trwyadl, am hyny, Cymraeg a weddai i bawb o genedl y Cymry.

 

Beth sydd yn fwy annynawl na gorfod gwrando ar ŵr a gwraig. na wyddant ddim am un iaith ond y Gymraeg, a phob peth o'u hachosion am y ffair, y farchnad, &c., yn trefnu eu gweithrediadau, a phob gair a siaredir ganddynt a rhyngddynt 'u gilydd n y ty; ac yn y maes, a fydd oll yn Gymraeg; a phan anerchant eu plant, rhyfedd y cyfnewidiad! pob gair fydd mewn rhywlun o Saesnonaeg, yr hyn sydd yn peri i ni feddwl am hen Gymro, o Flaenafon, yn myned buwch a llo i ffair y Fenni, er ys llawer o flyneddau. Wedi myned hwynt yno, Daeth rhyw ddyn at Shon, a gofynai bris y fuwch a'r llo, yn Saesonaeg; a chan na wyddai Shon ddim Saesonaeg, rhedai ymaith i edrych am un oi gymmydogion,sef, Harry o'r Coety; cafodd afael ynddo, gan ei anerch, Harry, dere gyda fi, i gael gwybod a wyt yn adnabod Saesonaeg. Wedi myned yn ol at y fuwch a'r llo, gofynai y boneddig, What is the price of the cow and the calf? e, (ebai Harry wrth Shon,) Saesonaeg yw ef, gan eu gadael yno, heb roddi ychwaneg o esboniad n hyny, ond yn unig annog y Sais i ddysgu Cymraeg cyn dyfod i brynu buwch a llo eilwaith. Ychydig o enghreifftiau o brawf mor ynfyd yw y rhai a gymmerant arnynt fod yn dysgu y Saesonaeg idd eu plant, pan yn gorfod arfer y cyfryw gymmysgfa a ganlyn, mal y clywsom lawer o'r cyffyleb: - Y fam yn anerch ei mab, - John, my dear, go yn gwmws to cwrs the sheep o'r kae dan yr hewl. Bill bach, yngwas i, go yn union to see where is Briwen a Nebwen, the cows, and shut them in the kae dan y graig. Harry, you must go to gweilod y wern and shut the bwlch n y wal, and agor y gwter, and see if the mamogion are in the redin {NODYN: ??Y gair olaf yma yn aneglur yn fy nhgopi i}. Evan, meddai un hen ŵr wrth y Bontnewydd, yn swydd Faesyfed, ag oedd yn tybied ei fod yn gryn dalp mewn gwybodaeth Seisnig., go, and fetch me the bar harn bach from the beudy. Daid, meddai y bachgenyn, which shall I bring from the beudy, the bar harn bach or the bar harn mawr? Onid ydynt y cyfrai faldorddion ag uchod yn ddigon i beri i Gymro wridaw gan gywilydd, am fod ei gydwladwyr yn ymddwyn mor anweddaidd tuag at eu plant, gan ei dysgu i fod yn ffyliaid, ac yn chwerthinfa gyffredin eu cymmdogion, am nad oes ganddynt eu hiaith gynhenid ac nad ynt alluog i siarad un o'r ddwy iaith, na rhoddi atebiaid i estron-ddyn o Sais na Chymro, mewn modd gweddaidd, yn yr iaith, (? - heb fod yn eglur yn fy nghopi i), meddynt, y cawsant eu haddysgu ynddi gan eu rhieni an wybodus a beilchion?

 

Gwladwyr hynawsion, peidiwch a chymmeryd eich twyllo gan y cyfrai a'ch annogant i beidio a dysgu eich hen iaith idd eich plant. Ymarferwch, bob amser, yn eich teuluoedd, yr iaith Gymraeg; darllenwch yr Ysgrythyr, a phob llyfr daionus ereill, yn eich iaith; ymarferwch hi yn y ffair a'r farchnad, bawb ag sydd yn wybodus ohoni; dysgwch eich plant i ddarllen eich iaith, mal y gwelont ei gwerth hyd oni fydd Porthmyn Lloegr yn gorfod dysgu y Gymraeg, mal yr ydych chwi wedi cael eich gorfodi i ddysgu eu Saesonaeg; ac na ofalwch am sarhad y gwy^r hyny, pan yn cablu eich Welsh gibbrage; oblegid yr ydym yn gwybod fod y rhan amlaf o naddynt hwy yn amddifad o wybodaeth yn, ac am, yr unig gibbrage ag y ceisiant osod allan eu meddyliau yn ddealladwy i ereill. Na thwyller chwi, fy nghenedl, nid ydych yn anwybodus o herwydd mai y Gymraeg ydyw eich iaith; nid ydych yn anwariaid o herwydd mai Cymry ydych; nid ydych yn wyr llyfriion am mai y Gymraeg yw eich mynegfys at wybodaeth. Na, na; meddant eich cyfeillion, y rhai ynt wedi sylwi ar ddullwedd gwerin-bobl Lloegr, a gwerin-bobl Cymru, ddyfod i'r maes yn dystion fod y Cymry wedi cadw eu hiaith yn llawer mwy moesgar dynion (sic) n y Lloegrwys; yn fwy gwybodus yn fwy gwybodus ac aiddgar dros lesoldeb, yn hawddach eu trin, ac yn tra-rhagori arnynt mewn rhinweddau crefyddol. Nid yw yr arferiad annuwiol ac {NODYN: ??adgas - ddim yn eglur} o gablu enw Duw, tyngu a rhegu, gyda phob giar a draethir, yn mysg y werin wladol Gymreig, mal y ffyna ar hyd a lled swyddi Lloegr; ac, ysywaeth, y mae y Cymry ag ydynt wedi colli eu Cymraeg, mal yn ymhyfrydu yn yr arferiad; ond y mae y Weinidogaeth Efengylaidd wedi cael effaith gref ar eich meddylion, trwy offeryngarwch Cenadon hedd; ac y mae rhyw rymusder wedi, ac yn parhau i gydfyned phregethiad y Gair yn y Gymraeg, yn mysg y genedl. Deliwch eich iaith; y mae yn deilwng o'i chadw, ei meithrin, a'i choleddu, tra y parhao enw Prudeiniaid i gael ei Gydnabod yn mysg gwahanol genedlaethau y byd, pa na fuasai un gymmeradwyaeth arall yn galw am eich parch ati. Rhaid fod rhyw ddylni, un angheredigrwydd mawr, wedi dal y Cymry, pan y gallant adael heibio eu hiaith orlawn o eiriau - iaith mor beraidd ac ystwyth ei (x109) chystrawen - iaith mor br ei chaniadau, mor felys ei pheroriaeth, mor gyfoethog o ddiarebion ein henafiaid medrusgall, eu trioedd, teilwng o'u cerfio ar fynor gwerthfawrocaf y byd; a channoedd o enwau mor naturiol ar gael, er enwi meibion merched y Cymry. Peth arall ag sydd wedi dod i arferiad yn mysg y Cymry, ag sydd yn gyfeuliornus, yw enwi eu plant ag enwau ysgrythyrol. Nid ydym, yn y mesur lleiaf, am ddiraddio enwau dynion yn yr ysgrythyr, - pell oddiwrthym yw hyny; ond pa gyssondeb sydd yn yr arferiad gwrthun o roddi yr enwau canlynol ar blant y Cymry; , na phlant y Saeson ychwaith, sef Adda, Abel, Noah, Lot, Abraham, Isaac, Jacob, Esau, Moses, Aaron, Josua, Elieser, Jephthah, Esaiah, Jeremiah, Ezeciel, Daniel, Hosea, Habaccuc, Joel, Zecharaiah, Malachi, Uriah, Nathaniel, Solomon, Gad, Manassaeh, Benjamin, Joseph, Eliseus, Elias, Mesaleel, Matthew, Marc, Luc, Ioan, Paul, Pedr, Timotheus, Iago, a channoedd ereill a allem nodi. Pe y gwybyddech ystyron yr enwau uchod, gwridiech yn ngwyneb eich anwybodaeth. Nid oes un odd eich plant yn teilyngu yr enwau uchod, nag yn ateb idd yr ystyron a gyflant; a pheth pe y cyfieithid y cyfryw enwau idd y Gymraeg, ac eich rhwymid idd eu hanerch felly, byddech yn rhwym o ganfod eich dylni. Etto, canfyddir yr un gwrthuni yn eich mympwyau yn rhoddi enwau merched, mal Efa, Sarah, Rebecca, Rachel, Naomi, Esther, Abigail, Elizabeth, Selina, Martha, Sophia, Eunice, Priscilla, Kesia, Jemimah, Lydia, &c.; a chynddryced eilwaith ynt y rhai canlynol: - Penelope, Charlotte, Eleanor, Frances, Leah, &c., ac ugeiniau o enwau anhyall i chwi eich hunain, y rhai ynt yn swnio mor amhuraidd yn nghlustiau y rhai a wyddant eu hiawn ystyr. Beth, fy nhydwladwyr, a ydych chwi wedi meddwi ar afresymoldeb? A ydych chi wedi penderfynu gwneyd pob peth yn groes i anianawd eich hynafiaid, yn mysg pa rai, hyd y canrifau diweddaf, a gadwasant eu hen enwau cywir, addas, a phriodol, ar eu plant heb eu llygru, trwy ystod eu darostyngiad dan iau y Rhufeiniaid, eu gormesiaid gan y Saxoniaid, cd-ruthriadau y Daniaid, ac yspeiliadau a thraws-oresgyniad y Normaniaid? Etto, eu henwau a gadwyd mewn ymarferiad hyd oes y Diwygiad, gan y gwrth-ddiwygiwyd yn hyn, er anghlod i genedl y Cymry, gan roddi heibio yr hen enwau, ac y dygwyd i arferiad enwau ammhriodol idd eu rhoddi ar eu meibion ac ar eu merched. Oni byddai rhai o'r enwau canlynol yn fwy priodol i'w rhoddi ar blant y Cymry, n'r rhai ynt mewn bodoliaeth yn bresennol:- Aneurin, Taliesin, Llywarch, Meugan, Brn, Llyr, Myrddin, Emrys, Einion, Eidiol, Cenau, Coel, Caswallon, Maelgwn, Tudur, Catwg, Gwinlliw, Glywys, Dewi, Goronwy, Rhys, Cynhaiarn, Hu, Ifor, Iolo, Cawrdaf, ynghyd lluoedd reill a ellid eu henwi, ond digon hyn. Y cyfrai ddylent fod enwau plant y Cymry, ac nid rhai dyeithr, mal George, Charles, Edward, Thomas, Richard, Benjamin, James, Francis, Joseph, Henry, Philip, William, Walter, Albert, Alfred, Robert, Lewis, Horatio, Nelson, Edmund, Frederick, Ralph, &c., enwau nad ydynt berthynol idd y Cymry. Darfydded y cyfrai ymarferion gwrthun, a bydded i ni y Cymry adferyd llawer o'r hen enwau gynt, trwy eu gosod ar ein meibion ac ar ein merched. Beth am enwau ein merched yn y dyddiau presennol? Y rhai a roddir arnynt ynt mor ammhriodol ag y dichon i hyny fod, oblegid y maent yn cael enwau mor rhyfedd gan y Cymry, fel y mae arnom gywilydd idd eu crybwyll, heblaw yr enwau ysgrythyrol, mal Charlotte, Caroline, Jane, Prudence; a digrif yw clywed y canlynolion, Mary, Ann, Betto, Shwgi, Emma, Peggi, Flora, Harrieta, Paulina, Margareta, Luoisa, Pamela, ac ugeiniau ereill o enwau anaddas ar ferched y Cymry. Nid yndym yn gweled un anghyssondeb yn yr enwau uchod i fod ar ferched y Saeson, ar Gyfandir y rhai y mae eu hustyron yn adnabyddus iddynt; ac nid ar ferched y Dywysogaeth, iaith pa ryw yw y Gymraeg, ac yn ol yr hyn sydd resymol dylent gael enwau Cymreig. Onid oes enwau mwy Cymruaidd ar gael? Oes; ond y mae rhyw falchder wedi meddiannu y werin Gymraidd,a lle bynag y byddo balchder yn cael groesawiad, mor sic hyny y bydd anwybodaeth yn ei ganlyn; ac felly maent y Cymry, fel na fynant fod unrhyw beth yn iawn, oni fydd yn toncian mewn rhyw swn Seisonig. Oni byddai yr enwau canlynol yn llawer gwell a mwy priodol: - Gwawr, Goleuddydd, Angharad, Gwladus, Nest, Elen, Mair, Tegwedd, Arianrod, Ceinwen, Morfydd, Dyddgu, Cenedlon, Eleri, Tywynwedd, Arddun, Dolgar, Non, Gwenfaen, Tegiwg, Madrun, Derwela, Maches, Gwenafwy, Peillan, Peithien, Cain, Cwyllog, Llechid, Gwenhwyfar, Gwenonwy, Bronwen, Mechell, Arianwen, Tanglwst, Nefedd, Gwrgon, Lleian, Rheingar, Gwenddydd, Tydfil, Elened, Gwen, Cymhorth, Clydai, Mwynen, Gwenau, Canna, Sanna, Melangell, Gwenlliw, Dwynwen, Enfail, Tybie, Ystrafael, Ethni, Tonwy, ac ugeiniau ereill, rhy aml idd eu crybwyll yma. Pe byddai idd y Cymry enwi eu plant, deuai hyny mwy o ysbryd ymchwil idd eu mysg, a rhaid cydnabod pa mor fawr y siomiant y mae llawer estronddyn wedi ei gyfarfod, pan wedi dyfod gannoedd o filltiroedd oi wlad, yn unig er cael gweled trigolion Cymry, clywed eu hiaith, ac hen enwau y preswelwyr; ond ow! nid oes yn swnio yn ei glyw enwau yr hen Gymry, ond digon o Dwmiaid, Johniaid, Dickiaid, Jamesiaid, Georgiaid, Charliaid, a Harriaid. Cymry, oni ddiwygiwch, ac ymdrechu mwy dros gadwedigaeth eich iaith, eich hen enwau, eich breinniau, ach defodau, buan y cleddir y cyfan och eiddo mewn mr o anghof tragwyddol canys, os sylwn, dyma yw amcan y Senedd Saesonaidd yn barhaus; ac os edrychir yn ol ar weithrediadau Seneddol Prydain o gyfnod llas (?) y Tywysog Llywelyn gan y barbarydd gwaedlyd a annynol Edward y cyntaf hyd yr oes hon, amlwg i bob dyn yw fod eu hergydion yn barhaus er difreiniaw y Yry ou hiaith eu llenyddiaeth au cenedlgarwch gan hyny, ymwrolwn, a dangoswn fod ein hiaith an llenyddiath mor anwyl genym ag yw ein bywydau. Deuluoedd Cymraidd y Dywysogaeth, dysgwch y Gymraeg idd eich plant o flaen un iaith arall or byd; rhoddwch enwau Cymreig ar eich meibion ac ar eich merched. Ysgolion Sabbathol y Dywysogaeth, dysgwch y Gymraeg yn yr eglwysi ar addoldai yn flaenaf o un aeg arall; onite pa fodd y gwirir geiriau y Derwydd Taliesin? Eu Nr a (x110) a folant, eu hiaith a gadwant. At eich dyledswyddau Pa chwi, holl offeiriai a phregethwyr, o bob enwad yng Nghymru: onite bydd rhaid eich claddu cyn eich amser, i barchedigion Saesonig i ddod i bregethu eu haeg yn eich areithfanau. O! fy nghenedl, diwygiwch yn hyn; deuwch mal un gwr i weithredu, ac yna ni bydd achos galaru mewn oesoedd dyfodol o gladdu yn Gymraeg, mal y cwynant llawer o wyr Cernyw heddyw, am ynfydrwydd eu henafiaid yn colli y Gymraeg.

Rhag i neb feddwl mai rhyw fympwy sydd genym am alareb y Cernywiaid ar ol eu hen iaith, gosodwn yma yr eglurhad a ganlyn: -Arferai Thomas Tregorah, Cernywiad, ymholi ni, a mynych ofyn ystyron ugeiniau o enwau Cymreig ar lefydd yng Nghernyw, a mynych y llwyddem i ddesgrifiaw pa fath oedd yr ardal, neu y cylchon, mal y synai ein bod yn alluog i ddangos ansawdd a golygiad y llefydd, ac heb fod erioed o fewn yr wlad; ac y mae yn rhaid fod yr aiith Gymraeg yn gynnwysfawr cyn y gellid arddangos llefydd mor eglur. Dywedai yn aml, fod y Cernywiaid wedi cadw eu breinniau au hiawnderau gwladol a dinasyddol, ond collasant eu hiaith, pan y collodd y Cymry ei breinniau, ond cadwasant eu hiaith, au llenoriaeth. Yr oedd, meddai, cadwedigaeth breinniau gwladol yn brawf o wroldeb, a llygad manwl; ond yr oedd yn rhaid fod y llygad arall yn dywyll, cyn y goddefasant golli eu haiaith; oblegid gwell yn y pen draw y golled gyntaf nr ail. O! meddai, na fyddwn alluog ac yn wybodus yn y Gymraeg; mi a awn adref er adferyd eu cyniaith i fy nghydwladwyr; a gwn na fyddai fy ngwasanaeth yn annerbyniol. Yn mhellach, dywedai, gyda galar, Y mae yr enwau Prydeinig ar gael a chadw ar y llefydd, mal yr wyf yn aml yn gorfod ochain wrthyf fy hun, a dywedyd, yr enwau Cymraidd hyn ydynt bob tro eu crybwyllir, mal yn dannod idd ein henafiaid am ei hynfydrwydd, ac, mewn ystyr, yn cyhoeddi, Yr ydym ni yn dl y Gymraeg i fyny, er na feddwn dafodau i lefaru, na gallu i synied, tra yr oedd gan henafion yr oes hon bob un or ddau, er gweithredu i gadw eu hiaith heb ei difodi, cofiwch mai yr un cwyniad fydd gan rai och chil ar eich hol chwithau, os goddefwch idd y Gymraeg gael ei chladdu. Os collwch eich iaith, cofiwch y collir eich enwau o lechres gwahanol genedlaethau y ddaear, ac ni bydd sn am Gymry, Cymro, a Chymraeg, gan eich gorfodegwyr byth mwy. EIN HIAITH! EIN HIAITH! fy nghenedl; na adewch iddi gael darfod, oblegid na chewch chwi na neb och olion ddiolch gan estroniaid am ei rhoddi heibio, ond eich gwarthruddo. Gwiriwn ddymuniad melysber y bardd, -

Cymraeg ymdaeno, ac enw Cymro a baro tra bo byd.
EMYR LLYDAW..

 

________________________________________________________

 

r2 Llythyr 2 ( ?? ddim yn y ffotogopi sydd gennyf)

 

________________________________________________________

 

(x330)

r3 Llythyr 3

Seren Gomer 1845

 

A yw Gwerin Weithyddawl Cymru yn fwy anwybodus na Gwerin Weithyddawl Lloegr yn bresennol?

 

OLYGYDD HYNAWS,- Fod y Cymry yn fwy anwybodus ac anwaraidd nr Lloegriaid, sydd yn ddiareb gan lawer o gorcymiaid (? heb fod yn eglur yn fy nghopi i) Cymreig, y rhai ydynt wedi dysgu ychydig o iaith yr olaf, a disytyru eu heiddo cynhenid eu hunain, er boddio eu mwympwyon gan-dybiawl. Efallai nad yw hyny wedi ei brofi, na digon o sylw wedi ei dalu gan bawb hyd yma ag ydynt yn adnabyddus theithi a chyfiawnder yr anwybodaeth a hanfoda rhwng y ddwy genedl, ond fod haeriadau yn cael eu derbyn o flaen profion, ar werin Gymreig yn gadael i hyny gymeryd lle heb un gwrthbrawf Gan fy mod wedi cael cyfle i sylwi ar anwybodaeth y ddwy genedl, yn neillduol yn ardaloedd y gweithiau haiarn, yn Lloegr a Chymru, anturiaf i wneyd rhai nodiadau, er cael gweled pa un a ydyw yr haeriadau uchod am fy nghenedl yn rhai a ddaliant yn wyneb anwybodaeth ac anwareidd-deb y Cymry ar Lloegriaid. Cyn yr awn at ein prif ddyben, iawn yw myned i ganfod beth sydd ar gael ar faesydd hanesyddiaeth am y ddwy genedl. Ymddengys fod y Prydeiniaid yn genedl gref, medrus, a rhyfelgar, dan wahanol benaethiaid, tywysogion a breninoedd, yn mhell cyn i Rufain godi idd ei mawredd, a chyn idd ei llywodraethwyr, trwy eu rhwysg, gwareidd-dra, a nerth arfau, ddyfod yn feddianwyr a phenaethiaid y byd adnabyddus, er ys mwy na dwy fil o flynyddau yn ol, pan nad oeddynt yr hen Gothiaid ond agos yn anhysbys a dienw am ddl rhan o awenau a llywodraeth y byd yn mysg gwahanol genedloedd y ddaear y pryd hyny; ac am oesau canlynol, ni feddiannai eu hiliogaeth enw nac adnabyddiaeth amgenach nag yspeilwyr morawl; a thra y bu awdurdod Rhufain ar ynys Prydain, nid hawdd oedd iddynt wneyd llawer o ddrygau idd y Prydeiniaid. Wedi ymadawiad y Rhufeiniaid, gorfu ar y Cymry ymosod er trefnu gwleidyddiaeth,a hyny, maen debyg, gyda llawer o ddiwygiad at yr hyn oedd ganddynt yn flaenorol, wedi derbyn o honynt wareidd-deb Rhnfeinig, dros y tymmor hirfaith o 400 mlynedd, cyfreithiau Dyfnwal Moel Mud, ac ereill oi rag-flaenoriaid, yn cael eu dwyn ar adfer, yn gymmysgedig ag eiddo y rhai Rhufeinig, a Christionogaeth yn ymledaenu yn eu mysg. Ond o herwydd ymosodiadau gwahanol genedloedd arnynt yn barhaus, au hawydd am gael meddiant ou gwlad, ar holl ynys wedi ei difodi or ieuenctyd, y rhai a allent ddwyn arian i faes y gwaed, gan yr awdurdodau Rhufeinig cyn iddynt dynnu eu hiau oddiar yddfau y Cymry, mal y gorfu ar ein henafiaid alw lluoedd estronawl cyflogedig idd eu cynnorthwyo, er amddiffyn eu gwlad, pa rai a gymmerasant yr arfod o wendid ar eu cymmwynaswyr, gan droi eu gelynion penaf yn hytrach na bod yn weision ffyddlawn. Ymddengys fod y cyfrai y pryd hyny yn isel mewn sefyylfa o anwareidd-deb, ac fod eu plant yn cael eu gwerthu mal anifeiliaid yn Rhufain, tra yr oedd y Cymry yn dl i fyny wladyddiaeth yr ynys, ac mor wareiddgar, gwybodus a chrefyddol ag y gellid dysgwyl idd yr oesau hyny fod. Prawf, mewn oesau canlynol, o anwareidd-deb olion yr hen Gothiaid, trwy yr afoddlonrwydd a ddangosent y Prydeiniaid i addysgu y Sacsoniaid, a phregethu iddynt yr efengyl, yn unol gorchymyn y Pen Cristionogol yn Rhufain, ac anfoniad Awstin Fynach i bregethu iddynt. Y creulonderau mawrion a orfu ein henafiaid eu derbyn y tywallt gwaed a gymmerodd le rhyngddynt, ac yn y diwedd eu difeddianu ou gwlad, a cholli breisdiroedd Lloegr, gan ỳru eu gweddillion i gonglau diffrwyth yr ynys, a ddengys afresymoldeb, anwybodaeth, angharedigrwydd, ac anwareidd-deb y cyfrai a allasent weithredu mor fradychaidd. Wedi iddynt feddiannu Lloegr, a gwneud y saith deyrn ynny yn un, a sefydlu eu gwroniaid yn deyrnolion ar wahanol ranau or wlad, nid oedd eu gwybodaethau yn cynnyddu ond ychydig, mal y dengys fod y penaethiaid hyny yn ryfela ca yn mynych dynu y tyrch u gilydd , yn y gystadleuaeth am uno maes wrth faes, tra yr oeddynt y Prydeiniaid wedi gorfod ffoi, mal y nodwyd, a gadael eu heglwysi au sefydliadau llenyddawl, a llawer ou cynnyrchyn ysglyfaeth i gynddaredd a llidiogrwydd eu gelynion i sathru arnynt, a hyn oll tra yr oedd y Cymry yn, ac wedi, adeiladu abad-dai, esgobaethau, a gwybodaeth Gristionogol yn llwyddo yn eu plith, oddiyno i wared hyd goroniad Arthur Ymerawdyr, yn Nghaerlleon-ar-wysg, yr hyn a wnaed chymmaint ddeheurwydd Cristionogol ag y coronwyd Buddug, brenines Prydain, yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mal yr ymddengys yn ol yr hanes, fod yr ymgynnulliad hwnw yn hynod, a Dyfrig yn gosod y goron ar ben Arthur, a Gwenhwyfar, ei gynghorion pwysig, ei araeth hyawdl, ei enwogrwydd , ai brysurdeb ar yr achlysur. Yr ydym yn canfod cymmaint o olion ac arferiadau y dyddiau hyny ar ddull presennol coroniad. Penaduriaid Prydain, yr hyn sydd yn dangos nad yw cyn-ddull ein hynafiaid wedi ei ebargofi; er fod ein hiaith wedi ei chau or llys, etto, mor amlygwel y syniadau uchod, pan nad. oes dullwedd ac arferion Sacsonaidd y dyddiau hyny yn hanfodi mae yn wybodus yn bresennol, er yr holl anweddeidd-dra, yr anwybodaeth, ar tywyllwch, yr ymdrant y Cymry ynddynt yn awr. Or dyddiau hyny hyd amser Alfred Fawr, ni feddianent trigolion Lloegr ar wybodaeth na gwareidd-dra, tra yr oeddynt y Cymry yn genedl wrteithiedig niewn gwybodaeth, a chanddynt enwogion mewn dysg, ac athrofeydd llenyddol. Prawf eglur nad oedd ond ychydig wybodaeth yn hanfodi yn mysg y werin na (x331) bonedd y Lloegrwys y pryd hyny, au bod yn anwaraidd trwyadl, ac nad oedd ond nifer bychan (os dim) ou hathrawon yn medru ar lythrenau ac o ganlyniad yn analluog i weinyddu yn nghygfraniad cyfryngau gwybodaeth eglwysig; pan yr oeddynt offeiriaid a swyddogion yr eglwys yn Nghymrn wedi cadw dysgeidiaeth yn eu gafaelion, mal yr ymddengys eu bod yn oraf eu gwybodau am ddull, trefn, a dygiad yn mlaen achosion y grefydd Gristionogol. A pha ryfedd idd yr eglwys gan y Cymry gael ei chadw yn fwy pur na chan y Lloegrwys, er yr holl gri ym mharth anwybodaeth y Cymry?

Ni ellir gwadu nad oedd ganddynt eu sefydliadau Cristionogol, wedi eu dechreu yn gynnar ar ol dychweliad Brn ab Llyr o Rufain chenadon i bregrethu yr efengyl idd y Cymry. Oddiyno hyd amser Lles ap Coel (Lleufer Mawr), ni ellir barnu idd y cynnydd fod yn fawr; er i Dyfan, Ffagan, ac Arwystli Hen (od yn pregethu yn ddiwyd, etto, y cyfryw oedd glyniad y Prydeiniaid wrth yr hen grefydd Dderwyddol, mal yr aeth 150 o flynyddoedd heibio cyn i un o freninoedd, tywysogion, na phenaeth o enwogrwydd, dderbyn a phroffesu yn gyhoeddus y grefydd Gristionogol. Y mae lle i feddwl fod tiriogaethau Brn ai ganlyddion yn Morganwg a Gwent, ac o barch at y cyfrai yr adeiladwyd yr eglwys henaf yn Mhrydain, sef Llandaf, or cyfnod yna. Ymddengys idd y cynnydd gymmeryd lle wedi i Lleufer dderbyn y grefydd Gristionogol, a myned yn mlaen yn hwylus; ac, er mai Derwyddon oeddynt y pryd hyny, yn fwyaf lliosog, etto, pan sylwom, ni a ganfyddwn fod Derwyddiaeth yn lleihau, a Christionogaeth, yn ymhelaethau ei therfynau, ac erbyn diwedd y bedwaredd ganrif, a dechre y bummed, yr oedd plant ac ŵyren Brychan Bn-chsiniog wedi cael eu dwyn i fyny oll yn y wybodaeth or ffydd sydd yn Nghrist, ac ni bu un teulu yn fwy rhagorol, gwareiddgar. a duwiol nag oeddynt, yn eu hoes; ar rhan fwyaf o honynt a oddefasant ferthyrdod o dan ddwylaw Paganaidd, anwaraidd, ac anwybodus y Sacsoniaid. Onid oedd cryn wahaniaeth rhwng y ddwy genedl yn y cyfnod o dan sylw? Ai gan y Lloegrwys y mae yr anrhydedd o feddiant ar Dri theulu Santaidd Ynys Prydain? Na; genom ni, y Cymry, y mae yr anrhydedd hwn. Erbyn hyn, yr oedd Caerlleon-ar-wysg wedi dyfod i anrhydedd ac enw mawr, - y drydedd ddinas o ran urddas yn Mhrydain; ei hesgobaeth yr un modd - yr oedd Dyfrig a Dewi Sant yn hynod am eu gwybodaethau, eu diwydrwydd, au duwioldeb. Ond nid felly yr oeddynt y Lloegrwys y pryd hyny, ond yr oeddynt fil o flynyddau ar l y dysgedigion Cymreig yn y cyfnod a nodwyd.Yr oedd hyd yn od yn y Deheubarth leoedd enwog am feitthrin dysgeidiaeth, mal Llanfeithin, a Llanilltyd. Yn yr olaf y codwyd Padarn (Patrig), apostol Cristionogol yn Iwerddon; ac yn y blaenaf yr oedd Catwg Ddoeth, yn athraw ar wybodau yno; ac yn ei nawdd ef y buont Aneurin, Taliesin Benbeirdd, Llywarch Hen, &c., yn cael eu noddi, pan yr oedd eu tiriogaethau yn Llwyfau Argoed, ar Gogledd wedi eu dwyn oddiarnynt gan farbariaid, y rhai nad oedd ond tywallt gwaed au boddlonai.

Y cyfryw oedd ansawdd a sefyllfa y ddwy genedl yn y cyfnod uchod, - un yn llwyr anwaraidd, ar llall yn feddiannol ar wybodau, a dysedigion o enwogrwydd yn eu blaenori, - cyfreithiau gwladwriaethol, cynnal gwleidyddiaeth, a gwareidd-dra yn ysgrifenedig are eu gweithrediadau; ac, ar yr un pryd, yn gorfod rhuthro i faes y gwaed er amddiffyn a chadw meddiant ou gwlad. Amlwg yw fod gwybodaeth a gwareidd-deb yn anwybodus i drigolion Lloegr yn amser y dyngarwr rhagorol Alfred, a llnyddiaeth yn ahnyall iddynt; canys dywedir iddo orfod cael rhai o ddysgedigion y Cymry er ei gynnorthwyo i drefnu cyfreithiau a sefydlu gwladyddiaeth yn mysg ei genedl, mal Asser o Dy-ddewi, yr hwn oedd y cyntaf a ddechreuodd ddysgu yr ieuenctyd yn Rhydychain.Os mae fel yna yr oedd pethau yn bod, ymddengys fod y Cymry ym mhell o flaen y Lloegrwys mewn gwareidd-deb.

Pan y syllom ar hen gyfreithiau ein cenedl or cyfnod boreuaf ag sydd ar gael mewn hanesyddiaeth i waered jyd amser Hywel Dda, canfyddir, pan aeth Hywel ynghyd gosod trefn a chyfiawnder i weithredu yn mysg ei gydwladwyr, mai nid ffurfio a chynllunio cyfreithiau newyddion oi wneuthuriad ei hun a wnaeth, ond casglu ynghyd hen gyfreithiau ei genedl oedd y gorchwyl, er gwneyd Cymru ai thrigolion yn well, a byw yn garedig a chyfiawn, tra nad oedd yn holl Loegr ond yr anhrefnusrwydd, cigweinio a thywallt gwaed, ar hyn a derfynodd yn eu darostyngiad o dan iau a gormes y Daniaid au brenin; a gwaeth fyth oedd yn rhaid fod eu cyflwr pan orfnasant ymostwng o dan faner Gwilym o Normandi, yr hwn a estynodd allan ei deyrnwialen i lywodraethu Lloegr ai thrigolion anwybodus, anwaraidd, ac anwrtheithiawl. Ymddengys fod y Cymry wedi parhau i gadw y flaenoriaeth mewn gwybodaeth ar drigolion Lloegr; oblegid nid oes un darn ar gael o lnyddraeth y genedl hono idd ei gymharu ag eiddo y Cymry, mal gweithiau y ddau Fyrddin, Aneurin,Taliesin, a Llywarch Hen, a brofiant hyny, heblaw y Trioedd, y Diarebion, &c; a phe y cadwresid yr oll ou heiddo mal cenedl, tebyg y buasem heddyw yn alluog i gystadlu r goreuon o lwythau Ewrop mewn hanesyddaieth, am eu holl orthrymderau ar anghyfiawnder a dderbyniasant oddiar ddwylaw eu gelynion, hyd amser a therfyniad eu hanymddibyniaeth gan Edward y cyntaf, ar cyfnod y gwelir fod y Cymry ymhell o flaen trigolion Lloegr mewn gwareidd-dra a gwybodaeth.

Or amser y collasant y Prydeiniaid Loegr, a thra y dalient i fyny eu hurddasder tywysogawl yn Nghymru, gwnaed llawer o gyfreithiau gormeilus yn eu herbyn, er amcanu eu difodi oddi ar y ddaear; mal, llosgi eu llyfrau, anhreithio eu hathrofydd, eu heglwysi, au Mynachlogydd, a dileu gwybodaeth ou mysg, au gwneyd yn anwariaid a chaethion yn eu gwlad eu hunain, hefyd gwahardd iddynt brynu tiroedd, au hattal i fod yn galfyddydwyr, na chynnal gwladyddiaetb, gwahardd iddynt gadw eu beirdd eu cau y tu arall i glawdd Offa marwolaeth yn dynged idd y sawl a osodai droed y tu allan iddo, a sefydlu statutiau Rhuddlan, &c., ac na chaent ryddid ond mal serfs anwrteithiawg i gynddaredd barbariaid. Colledion llnyddawl y Cymry, pwy au rifant? Coelcerth yr anfad-ddyn Yscolan, pwy a ddarlunia y golled? Y dinystr ar weithiau y beirdd, wrth (x332) orchymyn yr anwariad Edward y cyntaf, cynyrchion toreithiawg eu habad-dai, &c., gan Harri yr wythfed, pwy a w^yr y golled ou difodiad? ac oddiyno i waered at goelcerth llyfrfa Rhaglan, yn Ngwent, gan greuloniaid Cromwell, - pwy a ddarlunia y gyflafan a wnaed o oes i oes ar lnyddiaeth y Cymry? Ni soniwn yma am goelcerthi, ar dinystr a wnaed ar lyfyau llnyddawl yn yr Iwerddon; etto trwy ystod oesau barbaraidd amryw o freninoedd Lloegr, parhausant y Cymry i gadw y flaenoriaeth mewn gwybodaeth ar drigolion Lloegr, canys nid oedd ym mryd y rhai hyny ond rhyfela. Amlwg yw fod y Cymry yn dl i fyny ei beirdd au llnyddiaeth hyd oes yr olaf ou tywysogion, cyfansoddiadau y rhai a dra ragorent ar eiddo y Lloegrwys, i waered hyd oes Glyndwr, ai fardd Iolo Goch, a Dafydd ap Gwilym yn llys Ifor Hael, cyfansoddiadau pa rai ydynt mor dwymfryd a dealladwy heddyw, hyd y nod ymysg y werin weithyddawl Gymreig, r dyddiau a hanfodai y beirdd, tra nad oes enw bardd ou medrusrwydd am rai oesau i ganlyn, ai enw ar gael, yn mysg y Lloegrwys, yr hyn a ddengys wareidd-deb ac anianawd llnyddawl ein cenedl, tra yr oeddynt y Lloegrwys yn ordadwy gan anwybodaeth anwareiddiwch.


Or cyfnod y blodeuai Glyndwr ai wrolion hyd ddydd genedigaeth yr argraffwasg, nid oedd mwy o wybodaeth gan y Lloegrwys nag oedd gan y Cymy; ac oddiyno hyd amser Charles yr ail, gellir ystyried y ddwy genedl ar yr un grisiau; ond gydag arferiad pa un y dechreuodd masgnach gynyddu yn mysg y Lloegrwys, ac ar rymusder, anturiaethau mawrion o ryfel, meddiannu y ddwy India, a llawer o wledydd eraill, tywallt gwaed brodorion duon yno, a pheri afonydd ou gwaed i lifo dros diroedd cynhenid eu hynafiaid, dwyn en gwledydd au meddiannau gwerthfawr er cyfoethogieu hunain, sefydlu trafnidaeth, agoryd y Gyfnewidfa (Exchange), adeiladu llongau, aredig tnau mawrion gwahanol foroedd y byd, a throsi celfau i ymarferiad, a ddygasant y Lloegrwys i fwy o wybodaeth n chenedl y Cymry yn y canrifoedd diweddaf; hyny yw, daethant yn fwy adnabyddus thrafnidiaeth y byd, - eu manteision au diwydrwydd diweddar au dygodd i sylw rhan helaeth oi breswylwyr, tra yr oedd y rhan fwyaf or Cymry ya syrthio i ddifaterwch am drafnidaeth, a dim ond amaethyddiaeth mewn bri ganddynt; ond y mae etto idd ei brofi, neu nad yw, os ynt y Cymry yn fwy anwaraidd ac anwybodus nar Lloegrwys yn bresennol.
................................................................................EMYR LLYDAW

(x44)

r4 Llythyr 4

Seren Gomer 1846

Parhad or gofyniad, A ynt Gwerin Weithyddol Cymru yn fwy anwybodus ac anwaraidd na Gwerin Weithyddol Lloegr yn bresennol?

__________


Wedi ohonom sylwi ar ansawdd ac anianawd y Cymry ar Lloegrwys dros wahanol oesoedd a aethant heibio, a dangos ychydig o lawer or caddugwch dudew a orchuddiodd y ddwy genedl hyd yn bresennol, deuwn yn awr i edrych arnynt, er cael gweld pa un a ydyw yn haeriad yn wirionedd, ac wedi ei seiliaw ar brofion anwadadwy, fod Cenedl y Cymry yn bresennol yn fwy anwaraidd ac anwybodus na gwerin isel-radd lloegr. Cenedl y Cymry yn bresennol ydynt yn sefyll o dan anfanteision mwy nar Lloegriaid, gyda golwg ar drafnidiaeth a chelfyddydau, er fod amryw o honynt gyda blaenoriaid meib y celfyddydau yn Lloegr. Gwir fod y Cymry yn cael eu cyfrif yn genedl grefyddawl, au cymmeryd yn gyffredinol, ac y maent yn ddynion sydd yn talu parch a sylw i bethau crefyddol, a hyny yn fynych gyda mwy o aidd nag o wybodaeth am gredoau gwahanol sectau, cyn y cymmerant amser i ymchwiliaw a barnu; ac, o ganlyniad, yn anhaeddiannol or cymmeriad a roddir iddynt; sef, anwariaid ac anwybodusion. Os gofynwn pa le y cynlluniwyd mesurau a phob drygnaws er gwrthwynebu y sefydliadau gwladwriaethol, y gwrteithiwyd cynhyrfion, y codwyd arfau er dymchwelyd cyfreithiau Seneddawl Prydain Fawr, yn ysdawd y tri chan mlynedd ddiweddaf a aethant heibio? Gellir ateb yn gadarnhaol, taw nid gan y Cymry. Nid Cymro oedd yr adyn Guy Fawkes, yr hwn a roddodd ei fryd, ei lafur, ai ymdrech, yn nghyd ai ganlynwyr, ar chwythu i fyny y Senedd ddiwygiadol a phrotestannaidd, ai holl aelodau ar darawiad amrant i fyd yr ysbrydoedd. Rhag myned o afael y werin weithyddawl, nid aroswn i sylwi ar amryw ereill a allem eu crybwyll; ond deuwn o fewn cylch cofion yr oes hon, er dangos nad ydynt fy nghenedl yn teilyngu y cyfenwad a roddir iddynt gan rai o blant rhyfyg, diystyrwch, ac anwybodaeth. Nid Cymro oedd Thomas Pain, ei Oes Reswm, ai Sathr Lithiau, ai Arnodian ar y gyfrol gyssegredig. Nid Cymry oeddynt Thistlewood, ai gydfradwyr, pa rai a gyd-gyssylltiasant er dinistriaw eu gwlad, an ba un eu crogwyd. Nid yn Nghymru, na chan Gymro ychwaith, y cynlluniwyd Breinlen Siartiaeth, yr hon a gynhyrfodd yr anwybodus a drigolion gweithyddawl gogledd Lloegr, nes meddwl mae hwy au Breinlen oedd ben y byd; ac yn nghanol y rhyfyg ynfydwyllt hwnw, rhai ohonynt a laddwyd, ereill a alltudiwyd, a channoedd a garcharwyd, er boddiaw mympwy carwyr arian ar gefn anwybodaeth. Nid Cymro oedd Lovet, nar hen dylluan annoeth a chynhyrfus Fergus O Connor, trwy ba rai y twyllwyd John Frost, Williams, ar ynfyd-ddyn Jones, i fyned ag anwybodusion gweithiau haiarn Mynwy i ryfel y Casnewydd-ar-wysg; na, gwyr cynhenllyd gweithfeydd gogledd Lloegr sydd wedi cynlluniaw pob tynged anffodus yn y dyddiau diweddaf arnynt eu hunain, ac am bob ymgegfa wrthryfelgar ag sydd wedi bod yn mysg y Cymry yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Gan y rhai hyn y codwyd muriau o gasineb rhwng trigolion Cymru au meistriaid, pa rai ni ddilenir am dymmor hir. Gan y gwyr hyn y cynlluniwyd pob twyll a hoced er dwyn y werin weithyddol i gyssylltiad ag arfau y llywodraeth.

Pwy a gafodd yr elw oddiwrth pob undeb a sefydlasant? Peth hyfryd iawn gan wyr fel hyna yw cynhyrfu y bobl o dwyll a chelwydd, gan sefydlu trysorfeydd, meddant, er dwyn achosion eu hiawnderau i ateb dybenion gogoneddus rhyddid! Dwy neu dair ceiniog yn wythnosol oddiwrth bob aelod a gysylltid r hymbugiaeth, ac o chwe cheiniog i dri swllt a chwe cheiniog am y daflen freiniedig er eu gwneyd yn ddreliaid, ar cri mawr yn cael eu hau yn mysg y bobl; ac o herwydd eu hanwybodaeth y gwelir y miloedd o anwariaid yn [?YSTODYRU aneglur] idd eu hunebau, er eu diogelwch rhag trais, mal y deallant; ac wedi y gyront y [?SATURIAID aneglur] a nodwyd, y werin wirion-ffol i dri cyfreithiau eu gwlad, a bod yn agored i nerth a gallu y pylor ar plwm, y bidog ar magnal, y maent hwy yn cymmeryd gofal i fod yn (x45) ddiogel; ac yn y cyfryw amser, y mae holl arian y werin anwybodus yn cael eu dwyn ymaith, au cadw yn meddiant y cyfrai ffieiddiaid twyllodrus. Ai llesiant eu cydwladwyr oedd yn ngolwg Fergus OConnor, &c., pan yn ymbleidiaw Siartiaeth? Nage, ond cadw i fyny y cynhyrfiad oedd y nod, am y gwelasant fod y werin weithyddawl wedi eu meddwi ar gyffeiriau breinlen rhyddid, au llygai yn nghau, au meddyliau yn rhy gaethion am fynydyn i feirniadau rhwng yr hyn oedd dda ar hyn oedd ddrwg; a lle da iddynt i werthu eu blagardiaeth yn y Northern Star, eu Traethodau cynhyrfgar, eu hareithiau celwyddog a thwyllodrus, mal eiddo Vincent, &c., yn nghyd u cardiau dimai y dwsin am dri a chwech yr un, ar lleiaf a naddynt am chwe cheiniog.

Dyma y gwir sydd wedi tyna anair ar y Cyrmry am fod mor ynfydaidd au gwrandaw, ac ymuno hwynt. Nid Cymro oedd
Twist, cynhyrfydd a sylfaenydd yr undeb hwnw a fu yn achos o dywallt gwaed yn Merthyr Tydfil gynt, yr hwn a gasglodd yn nghyd drysorfa fawr o arian er gwrthwynebu perchenogion y gweithia haiarn mawrion yn Neheubarth Cymru, a galluogi (meddai ef) y gweithiwr i fod yn gyfartal i feistr, ai rwymo i roddi y prisoedd a welai y gweithiwr yn addas am ei weithiau, yr hon drefn, pe daethai i ben, a wnaethai y gweithiwr yn feistr, ar meistr yn gaeth; ac wedi diysbyddi holl drigolion y gweithiau, o Bontypwl i Abertawy, ou harian, y rhai oeddynt mor anwyliadwrus, efe a gododd ei gw^d, ac ymaith yr aeth, gan adael ei gyfrifon yn anneallus, a blychau yr arian yn weigion! Dyna fel y gwaaeth yr adyn hwnw r Cymry.

 

Y werin weithyddawl, na fydded i chwi wrando ar y cyfrai ddhyhirod, - nac ymrafaelwch boneddigion y gweithiau; ond ymdrechwch ch holl egni i gadw heddwch phawb, gan gymeryd rheswm yn reol, ac nid afreolaeth a drygnwydau. Ewch law yn llaw r rhai y gwasanaethwch iddynt,- hon yw y ffordd i iawn weithredu, a dyfod i feddiant o barch a nodde. Cofiwch mae hil y genedl ddewr ydych, ac na fydded i chwi fyned yn nod i saethau gelynion, er sarhd eich hunain, ac anair ar eich iaith. Rhyfedd y rhedeg a fu am ychydig amser ar ol y dylni a nodwyd, a mawr y cyfar- fodydd a gadwyd yr areithio a fu y depots a seilwyd y trampo a fu gan luoedd o scamps y bara a chaws a fwytawyd - y cwrw a yfwyd y cenadon a etholwyd - y coacho ar ysbardyno a f u gan blant yr hymbygiaith.

 

Fy ngenedl, goddefwch i mi wneyd y syniad canlynol; Pe buasech yn gosod yr holl arian a dalasoch o bryd i bryd i undebau cyngyrfgar gwyr Gogledd Lloegr, yn un drysorfa er cynnull yn nghyd lyfrgell, a chyhoeddi gweithiau awduron a llenorion Cymtu, gallasech heddyw ymffrostiaw mewn defnyddiau gwybodaeth, gydag amryw o gymdeithasau gwyddorawl, mal y Mechanic Institute, &c.; ond yn lle hyny, nid oes genych ond achos galaru am bob undeb o natur lywiadol ag y buont eich dwylaw yn nglyn hwynt. O hyn allan, byddwch yn wyliadwrus; cefnogwch addysg, coleddwch eich iaith, dygwch i fyny eich plant i fod yn gampus ac yn garyddion llenyddiaeth eu gwlad, yn flaenaf ar bob gwybodau; ac ewyllyswyr da eu cenedl, eu hiaith, au defion. Hefyd, nid ydych mor bell yn ol mewn gwybodaeth ag yr haerant eich gelynion. Nid yn Nghymru, na chan ei thrigolion, y cofleidiwyd daliadau Joanah Southcot, y cafodd dderbyniad idd ei thwyll ai rhagrith; na, hon a hudodd ei phleidwyr Lloegraidd i ganlyn ei hudoliaeth, neu eu gyru i wallgofrwydd a dylni, pan y gallasent gofleidio y cyfrai dybiau, a seiliaw eu serchiadau ar wegi, ar hyn nad allasai byth ddyfod i hanfodiaeth, tra yr oeddynt preswylyddion y Dywyspgaeth, er eu holl anwareidd-deb, yn diystyru y y fath hygoeledd, ac yn chwerthin am benau lloerigion anwybodus Lloegr yn caniatau idd yr ellylles i wneyd ynfydion o honynt, yr hyn a ddengys eu hanwybodaeth, ar sefyllfa o anwareidd-dra, yn mha un yr oeddynt yn ymdroi ynddi, gan y ffug dduwies hudolawg hno. Nid Cymro, na brodor o Gymru ychwaith, oedd yr anffyddiwr Carlile, yr hwn a lygad-dynodd gannoedd o breswylwyr Lloegr i ganlyn ei ol, a derbyn ei ffuantaeth. Nid Cymro oedd y dyhiryn John Thom, yr hwn a gyfenwai ei hun yn Syr W. Courtenay, yn ngymmydogaeth Caergrawnt, yr hwn a dynodd idd ei ganlyn lawer o breswylwyr yr ardal hono, tra na fuasai un o feibion Cyrmu mor wallgof a rhoddi coel iddo am eiliad. Hwn a gafodd ganlynwyr iddo mewn gwlad y dywedir fod ei thrigolion yn wybodus a gwareiddgar. Hwn a gymerai arno mai efe oedd y Messaia addewedig! Dyma yr ynfyd-ddyn y dylinwyd el ol, y derbyniwyd ei gredo, y codwyd arfau rhyfel yn erbyn y llywodraeth er ei amddiffyn, am eu haeriadau celwyddog ac afresymawl. Heresi hwn a gofleidiwyd gan ddynion a gyfenwent eu hunain yn bobl wareiddgar; ac yn yr ymgyrch idd ei ddl y collodd y Cadben Benett ei fywyd, am yr hyn ynfydrwydd y dedfrydwyd un i farw, amryw a alltudiwyd, a lliaws a garcharwyd. Cenedl y Cymry, pwy a welodd argraffedig ar dudalenau hanesyddiaeth ein gwlad hudoliaethau mor ffuantus a gweithrediadau mor anghydweddol ag anianawd rhwsymeg, am neb o honnoch chwi? Anwybodus! e, meddai rhai: ond pwy, oddiwrth yr amodion gan anwasiaid, a ddichon eich cyhuddaw o ddim cyffyelyb idd yr hyn a grybyllwyd? Neb. Ai gyda ni yn Nghymru, a chan ei brodorion, y cafodd athrawiaeth halogedig Sosialaidd Robert Owen dderbyniad? Ai yr anwariaid Cymroaidd a fuont yr ynfydion hyny a roddasant goel idd y cyfrai afresymoldeb? Y Cymry, credwch fy ngeiriau, yr ydych wedi dangos a phrofi fod genych fwy o wybodaeth, wedi cael amgen gwareiddiad, ac yn fwy cedyrn ac anhawdd idd eich cyfnewid, a derbyn cyfeiliornadau, na y werin weithyddawl yn Lloegr; inal y canfyddir yn amlwg nad oes un hudoliaeth, pa mor afiresymol y dichon iddi fod, na cheir dynion yn barod idd ei derbynyn llawen yn mysg y Lloergriaid; a a pha fwyaf y twyll, lliosocaf y canlynwyr, pan y gyrid y cyfryw allan o Gymru nerth rhesymeg. Nid Cymro oedd yr anghenfil melldithiawl Joe Smith, prophwyd haerllug Mormoniaeth, a thad Seintiau cythreulig y dyddiau diwethaf, yr hwn a sefydlodd ei dwyll, a gadwodd i fyny ei hud yn America , a drosodd ei freuddwydion gw^ylliawg i Frydain, y rhai a gawsant y rhai a gawsant dderbyniad groesawus gan y Lloegriaid, ac ar rai o gyffiniau y Dywysogaeth , yn neillduol yn y lleoedd nad yw y Gymraeg yn wybodus; neu lle y maer Cymry wedi colli eu hiaith. Athrawiaeth y twyllwr hwnw a dderbyniwyd ac a gofleidiwyd yn fawr gan rai o drigolion yr Alban, a pharha mewn parch a bri yno hyd yn bresennol, pan yr ydych chwi, y Cymry, yn ac wedi ymwrthod r cyfryw sothach yn hytrach na derbyn niwl pob awel , yr hyn a wiria ein syniadau euch bod yn fwy gwybodus a gwareiddgar nac ydynt hanner y werin weithyddawl yn Lloegr. Gan hyny, deliwch eich iaith; hon ydyw yr un sydd wedi dangos i chwi synion amgenach nag ymddyried i bobl gwegi a thwyll - sefydlwch ysgolddai, a dysgwch eich plant i ddarllen y Gymraeg. Cablir llawer ar y Cymry, ac ar eu hiaith, a rhoddi iddynt y cyfenwad o "anweiriaid anwybodus," onite nad arferent eu hiaith, pa pa un, meddir sydd mor anhawdd ei dysgu ai deall. Ai gwir hyny? Ni ddywedir felly gan y Lloegriaid ag ydynt wedi dysgu darllen a deall y Gymraeg, oblegid y mae genyf gyfaddefiad amryw a naddynt ag y bm yn ychydig gynnorthwy idd eu dysgu, ar rhyfeddod mwyaf ganddynt yw, wedi y dysgasent lythyrenau yr egwyddor, y gallant gyda rhwyddineb sillebu a darllen gyda y fath gywirdeb. Dywedai un boneddig, "Rhaid fod y dyn nad allai ddysgu yr iaith Gymraeg yn llwyr amddifad o archwaeth, teimlad, ac amgyffred; oblegid (meddai) pa iaith or byd yn bresennol sydd yn cadw sain a gallu ei llythyrenanu mor rhagorol, mal nad oes un o honynt yn gorwedd yn fudion i dafod y llefarydd i
gamu trostynt, mal y mae miloedd o eiriau yn yr iaith Saesonaeg, y Ffrancaeg, yr Yspaenaeg,
&c. Digoned y rhai canlynol y waith hon, rough, laugh, though, thoughts, &c.


Dywedai un arall nad oedd yn canfod ond dwy o lythyrenau y Gymraeg ag oeddynt o ymddangosiad mal un yn dwyn lle y llall, sef, y ar u, pan oedd y fath gymmysgedd afreolaidd yn hanfodi o amrywiaeth seiniau yn perthyn idd yr un llythyrenau yn y Saesonaeg, ac fod seiniau yn cael en harferyd ynddi nad oedd llun na llythyrenau am danynt, ac mae da idd y Lloegriaid fod yr iaith Gymraeg ai llythyrenau yn hanfodi. Er engraifft, (meddai,) pa le yn yr iaith Saesonaeg y ceir y seiniau canlynol: England, anguish, hanging, angling, &c; sef, yr ng, th, ac dd? Pa le yn nhaflen yr egwyddor Saesonaeg y ceir sain th? etto, gwelir y llythyren hon ai sain Gymreig yn y geiriau canlynol - fel think, thin, through, thought, think, thorough, &c. Hefyd, fal yr dd Gymraeg yn y geiriau (x46) canlynol, - this, that, than, they, there, then, &c. Y llythyren c, druan, a gyfnewidir yn rhyfedd, mal sain s yn cement, circumsise [sic = circumcise], circumflex, ceremonies, &c.; a phrydiau ereill yn sain k, neu c Gymreig, mal comment, commit, commotion, concile, cunning, calling, conqueror, comfort, concordance, curious, chemistry, &c., yn nghyd channoedd o enghreiftiau a allem nodi, pan nad oes y cyfryw ddyryswch ac anghyssondeb yn hanfodi yn yr iaith Gymraeg? Yn olaf, dywedai un arall ei fod yn medru darllen yr iaith Gymraeg mor rhwydd ar aeg Saesonig, ar unig ddyryswch a gyfarfyddodd oedd, fod yr f ar m yn cymmeryd swydd y b, mal bara, ei fara, fy marn, &c.; ond mor fuan ag y gwelais a gallu synied pa fodd yr oedd hyn yn bodoli, adnabum fy nghamsynied am ystwythder y Gymraeg, a barwyf y geill gystadlu ag un o gyn-ieithoedd y byd am ei llyfndra, mwyneidd-dra, ac ystwythder; a pha faint mwy y rhagora yn Hyn ar neb o ieithoedd cymmysglyd diweddar Ewrop? Y Gymraeg i Gymry, fy nghenedl, - parch a bri iddi tra byd.

.................................................EMYR LLYDAW.

 

(x232)

Llythyr 5

Seren Gomer 1846

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

yr G Gymraeg yn give gone gun guilt gold guess grove griff grass green goose garden gower governor, &c

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................ ........................................................................

........................................................................

sef, Essex, Caerloyw, Hants, Henffordd, Hertford, Huntingdon, Kent, Middlesex, Leicester, a Lincoln. Os yr amrywion yma ynt harddwch yr iaith Saesonaeg, wfft! y cruglwyth pentyrawl o ebychion ansoniarus yn cael eu hymarfer mewn iaith y dywedir nad oes ei chyfartal yn mysg teulu dyn!

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

(x232) gaddug o anwybodaeth sydd yn dadwy uwch benau gwerin weithyddawl Lloegr. Rhyfedd y sarhad a wneir ar y Cymry

...............................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

.......................................................................

.Throo Barinsla, Ganber, tOwd Taan Doddath, an uther plaices, can be convayd ta lanes an uther foaks cluises; az can allso weyvers spare weft tut warehouses, we greater dispatch then onny either line. (x233) Fy nghenedl y Cymry

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

.......................................................................

 

(x297)

Llythyr 6

Seren Gomer 1846

GYDWLADWYR HYNAWSION, - Gan i mi, yn fy llythyrau

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

 

nid oes un dyn a ddichon gyfrif y gwrhydri y mae pawb wedi ei wneyd,a phob un yn seiniaw ei gorn buganu ei hun; pawb yn siarad ar unwaith, a neb yn gwrandaw; y gyrdd, y mandrelau, y pigau, y llafnau, y rhawiau, y teryd, y geingion, y rammers, y rables, y troliau, yr olwynion, yr ermigau, ar peiriannau, mewn cyffro gwyllt. Ned y Cottrel, Harryr Lispin, Jack y Wheel, Dic y Saim, Phill y pwynt, Wat y Catris, Mathor Bwli, Mocyn yr Hunan, Shams y Coedwr, Dair Jigwr, Lelo y Stepwr, Gittor Plockyn, Shonir Bys Pwt, Will y ci Brith, Shancor hen Ganwyll, a Nick y Celwydd, oll at unwaith yn brablan am eu henwogrwydd eu hunain pethau na fuont, gwrhydri na fodola, a gorchestion nad allent yn eu hoes eu cyflawni. Rhyfedd y swn mawr a glywir yn mysg y glowyr glo teg, garw, brau, a chaled rhai yn trin corpws y Gaffer, ereill yn rhegi y pwyswr, dramaid neat a lenwais i, dim ond tunell y {sic; = a} bwysws; mi wn ei bod yn siwr o fod yn dunell a chwech cant, pe cawsai gyfiawnder; a chyda hynny dyma yr halier yn cael ei feio y dram yn cael ei chythreuleiddio, y Machine yn cael ei yru i fflamiau y Vesuvius, ar pwyswr yn derbyn y ddedfryd oi grogi - ai enaid, druan, yn cael ei offrymu i ufel yr Etna! Yn nghanol y ffwdan hyn, neidiai Iantor Plisgyn i fyny, gan haeru mai efe ydyw y gweithiwr goreu yn y lle, a thorais (meddai) hyn a hyn o dunelli o lo y mis or blaen. Hawdd y gallaset (meddai Belcher Bach), talcen neat oedd genyt, wasi, e, a scip hefyd hanner y mis. Dyn anwyl, y fath banu sydd ar y gwythieni mwn a gl am ysbaid y criws ar ffetching yr holo, y cyttio, y saethu, y llanw, ar hela sydd yn bod. Ben or Bannau, Rosser y Cribwr, Shancor Carn, Will Wyllt, Dair Neidiwr, Twm yr hen Venter, Shon y Trwyn, Harryr {?Bacana anodd iw ddarllen}, Will y Trwmp, Shoni Pegi, Dai Lawen, Lewsyn y Gybildi, Twm y Bwlch, Dic or Scybor, Hwlcyn yr En, Sam y Swrn, Nedws y Galchen, Wat y Biben, a Rawlir hen Heliwr, oll mewn ffwdan yn gwaeddi nerth eu cegau am gael gosteg, i glywed Cn Cwn Llanbradach gan Iantor Forge.

.......................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

.......................................................................

(x298) bonglerwyr anfedrus?

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

.......................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

.......................................................................

Pegor Scwint, Leah Las Fach, Shini Shone, Fyr, Yr hen Sten, Yr hen Facsi, Yr hen Gwta, Yr hen Floneg, Yr hen Wydd, Yr hen Lyswen, Lucir Gengel, Yr hen Lili, Yr hen Hwyad, Shygir Bais Fr, Nelir Gwn brith, Ffanir trwyn flat, &c., &c. Feibion a merched Cymru, trowch eich gwynebau oddiwrth arferion mor llygredig

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

.......................................................................

pan yn gwrando arnoch chwi, y Werin Weithyddol, yn clebran disynwyrdeb pan wedi meddwi; un yn siarad am bethau crefyddol, arall yn syfrdanu am ei waith, y nesaf yn canmawl rhyw hen ganiad mwyaf lolaidd a fu erioed, crygyn arall yn gwrandaw ar hanes brwydrau y cwn, y ceiliogod, a daear-foch. Ereill mewn gyffro rhyfeddawl

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

.......................................................................

Terfynaf y waith hon; a buan y byddaf etto ger eich bron, os caniat y Golygydd i mi gyfran or SEREN.

 

EMYR LLYDAW

 

Llythyr 7

 

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

........................................................................

 

{diwedd y gyfres hon o lythyrau}



 

1059k Gwefan Cymru-Catalonia. Testunau yn Gymraeg. Erthyglau o'r bedwerydd ganrif ar ddeg gan amlaf. Enghreifftiau: (1) At y Werin Weithyddawl Gymreig, Seren Gomer Ebrill 1845. Dolennau ar gyfer trosiadau Saesneg a Chataloneg mewn rhannau eraill o'n gwefan.

Ffynhonnell: Nodlyr Rhif N90. Ffeil werin090503. Sumbolau arbennig: ŷŵ

Adolygiad diweddaraf 2009-12-02, 08 11 2002

Sumbolau arbennig: ŷ ŵ ə

Fformat 100 chwith, 200 de

 

Bler wyf i? Yr ych chin ymwld ag un o dudalennaur Gwefan CYMRU-CATALONIA
On sc? Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
Weə(r) m ai? Yu a(r) vzting ə peij frm dhə CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katəluniə) Wb-sait
Where am I?
You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website

CYMRU-CATALONIA


Edrychwch ar fy Ystadegau / Mireu les estadstiques / View My Stats