kimkat3609k Llythyrau Wil
Cwmbychan. Rhondda Leader 1911-1912. Ma’ rhyw ysfa wedi dod droso i yn
ddiweddar am ga’l ’scrifenu i bapyr newydd.
08-01-2026, 03-12-2021
●
kimkat0001 Yr Hafan www.kimkat.org
●
● kimkat2001k Y Fynedfa Gymraeg www.kimkat.org/amryw/1_gwefan/gwefan_arweinlen_2001k.htm
● ● ● kimkat0960k Mynegai i’r testunau Cymraeg yn y wefan hon www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_mynegai_0960k.htm
●
● ● ● kimkat0219k Y tudalen hwn
|
|
Gwefan
Cymru-Catalonia |
|
Yn nhafodiaith ardal y Rhondda y mae
“Llythyrau Wil Cwmbychan” – mae sôn yn y testunau am Donypandy (gweler y map
isod). Yn y Rhondda y mae Tonypandy neur’ “Pandy”, a saif o fewn tiriogaeth y
Wenhwyseg. “Wil Cwmbychan” yw “wil o bentre Cwmbychan”, sef pentref Cwmafan yng
Nglyn Nedd, ger Port Talbot ac Abertawe.
...
(delwedd J6243)
28 Hydref 1911
04 Tachwedd 1911
11 Tachwedd 1911
25 Tachwedd 1911
02 Rhagfyr 1911
09 Rhagfyr 1911
30 Rhagfyr 1911
06 Ionawr 1912
27 Ionawr 1912
(delwedd
J6213)
|
|
|
|
(delwedd D7603) (28 Hydref 1911) |
Rhondda
Leader 28 Hydref 1911 Llythyrau
Wil Cwmbychan. At y
Golycydd. Syr, -
Ma’ rhyw ysfa wedi dod droso i yn ddiweddar am ga’l ’scrifenu i bapyr newydd.
Wn i ddim beth yn y byd mawr yw a, ond galla’ i ’we’d hyn, i fod a wedi
mhoeni i ys lawar dydd. Ma’ fa’n wath na diffyg traul, a wi’n teimlo os na
rho i fent iddo, byddai siwr o explodo. Mae a’n ’mhoeni i’n od yn y nos; wi’n
colli oria’ o gyscu o’i achos a, a ma’ Moli weitha yn neido lan yn frawychus
reit wrth yn ’glywed i’n ochan. “Be’ sy’
arnat ti, Wil bach?” gofyna. "Ga i mo’yn doctor atat ti?” Fe’i
clywas hi’n gwed wrth wraig drws nesa’ ddo. “Dear, dear, Mrs. Webster, I’m
sure I don’t know what is the matter with William, my husband. I be afraid
he’s in the middle of decline." “Dear me," eba honno’n ol, “he
looks very well, too. Have you asked the doctor to come an’ see him?"
"No," ateba Moli, "but I think I will." Druan o
Moli, o’dd hi ddim yn gwpod yn ’ghlefyd i, a ma’ hi’n ffaelu a deall beth
sydd matar arno i. "Ma rhwpeth od arnat ti, Wil," eba hi bore heddi
amser brecwast, “ ’rwyt ti’n ochn’ido ishta tarw yn y nos, a ’dyw a’n effecto
dim ar dy ’stymog di. Wyt ti’n byta mor hearty ag erio’d. Os rhwpath yn dy
flino di?” “Os,
Moli,” eba fi, “ma’ ’na ryw lwmpyn lawr ma yn y mrest i, a ma fa’n ’y mlino
i’n enbyd." “Diffyg
traul, Wil bach,” eba hi, "treia Quinine Bitters ato fa, os shifftiff rhwpath
a fe shifftiff wnw fa. Fuws Bet yn ’waer yn godda’n enbyd odd’wrtho am
flynydda, a mi wariws, do, scorodd o buna ato, ond fasa ’run man iddi towlu
nhw i’r afon. Da’th Doctor Jones i’r ty^ rhw ddiwrnod, a dyma fa’n gofyn i
Bet, beth odd matar arni. “Wyt ti’n dishgwl fel cilog twrci,’ eba fa, “a
dyw’r lliw coch ’na ddim yn liw iachus, ’byca i. Wyt ti’n godda oddwrth
diffyg traul, ferch?” ‘Otw, syr,’ eba Bet, ‘ma fa’n ’y mhoeni i’n enbyd,
syr.’ ‘Oh,’ eba’r hen ddoctor, ‘cymar botelad o Quinine Bitters; wnaiff a fwy
o les i ti na dim sy’ gen i yn y surgery.’ A mi wna’th, a buws hi ddim yr un
fenyw byth wetyn. Treia di fa, Wil, ma’ fa’n siwr o ’neyd lles i ti." “Thankiw
i ti am dy gounsel," eba fi, “ond nid diffyg traul sy’ arno i, a do’s
dim un sort o Quinine Bitters shifftiff hwn i fi. A gwed y gwir wrtho ti,
Moli, do’s dim doctor all wella hwn. Wel di, ma’ fa tu hwnt i’w gallu nhw er
mor glefar i nhw.” “Wil
bach," eba Moli a golwg frawychus arni, “ma’n rhaid dy fod ti’n dost
iawn; tyn dy ddillad a chera i’r gwely nawr ar dy gyfer. Mynai i wel’d Dr.
Jones nawr, gwel’d beth wetiff e am danat ti”: a off a hi i ercyd ’i bonnat a
chape. “Aros
dicyn bach," eba fi, “glywast ti ’riod am y clefyd ’scrifenu?” “Clefyd
’scrifenu?” eba hi yn syn reit, “naddo i’r dyn; glywas am y clefyd melyn,
clefyd y galon, a chlefytach fel ’na. Shwt glefyd yw y clefyd ’na, Wil?” “Wel,
ma’ fa’n anodd i fi esponio fa, ti’n gwel’d. Ma fa’ ishta ryw lwmpyn mawr ar
y mrest i, a ma fa mor ddrwg fel wi’n ca’l gwaith ca’l yn anal. Ma fa’n wath
y nos na’r dydd, wn i ddim pam, a’r hyn sy’n od o bwthti fa yw nag yw a’n
effecto dim ar y myta i. Peth od arall a bwthti fa yw ’i fod a yn ’ala i
smoco rhyw lot digynyg. Welast ti ddim dyn tost yn gallu smoco llawar ariod,
do fa? ond am hwn, mwya’ i gyd fydd a arnat ti mwya’ o faco sy’ isha ar y
gwalch.” "Wel,
am clywch y dyn, rhw glefyd od digynyg yw hwna. Os llawar yn marw o hono fa,
Wil?” "Na,
chlywas i ddim fod neb wedi marw o hono fa. Ond ma’r patient yn myn’d yn dost
digynyg ar brydia." “Os dim
moddion ar ’i gyfar a, Wil?" “Wel, os
ma moddion i’w ga’l, ond taw papyr i’w a.” “Papyr,
Wil, papyr? Chlywas i ddim shwt beth a ’nghlustia ariod. Papyr yn gwella
clefyd!” “Ma’ na
lawar o betha wyt ti ddim wedi clywad, Moli. Dim ond papyr sy’n gwella hwn, a
digon o bapyr. Mwya’ o bapyr gai di, gora’ i gyd. Glywast ti am y bardd mawr
’ny, Shakespeare? Wel, fe gath ’e trwch ofnadw o’r clefyd ’ma, a mi usws rhw
dorath o bapyr. Dyna Gwilym Hiraethog wetyn; ’ro’dd Gwilym yn bregethwr mawr,
bardd mawr, a ’scrifenwr mawr. Odd isha llond cart o bapyr arno fe." "Y
dyn, chlywas i ariod shwt nonsense. Llond cart o bapyr i wella tipyn o bo’n
yn y frest! Wyt ti’n dechra dyli, Wil? Sat ti’n gwe’d fod mwstard arno fa,
mi’th gredwn di.” “Wel, ma
am’all un o nhw’n rhoi tipyn o fwstard arno ’ed, a ma fa’n llosgi fel y
cythrwm. Ond nid mwstard melyn yw a, Moli, mwstard du." "Mwstard du, y dyn; pwy glywodd son am fwstard du? O’n nin’n [sic; = ni’n] gwed fod ti’n dechra dyli, Wil. Llond cart o bapyr, a mwstard du! Ma’n rhaid i fi ol doctor, nid at dy frest di ’nawr, ond at dy ben di." “Aros
’to dicyn bach, Moli. ’Rhyn o’n ni’n feddwl yw hyn. Rhw ysfa am ’scrifenu
yw’r po’n ’na, a’r peth gora i’r patient yw dicon o bapyr gwyn i ’scrifenu
arno. Wrth cwrs, ar ol ’scrifenu arno, rhaid ’i anfon a i’r papyr newydd a’i
brinto fa. Pan ddaw a mas miwn print ma’r clefyd yn gwella." "Ond
beth am y mwstard, Wil?” “Wel,
wylia yn ffigyrol o’n ni, ti’n gwel’d. Gwed ti ’mod i’n ’scrifenu rhwpath
saucy am ddyn, ma’ fa’n llosgi ticyn ar y dyn o’n ni’n ’scrifenu am dano.
Dyna’r mwstard yw hwna. Ma’ pob dyn mawr wedi ca’l y po’n ma’n i frest, rhw
pryd, a dim ond papyr a phrint all i wella fa." “Wel,"
eba Moli a’i llygad yn fflachio, “wi’n gwpod o’r gora beth yw’r lwmpyn ’na.
Gwynt yw a i gyd, ’ngwas i, a myna ticyn o bills i warad a. Wnaiff mwy o
ddaioni i ti lawar na phrint." WIL. |
|
|
|
|
(delwedd D7607) (04 Tachwedd 1911) |
Rhondda
Leader. 4 Tachwedd 1911 Llythyrau
Wil Cwmbychan. At y
Golycydd. Diolch i
chi, syr, am g’oeddi y llythyr d’wetha alas i chi. ’Ro’dd a’n etrach yn biwr
miwn print, a phan gwelws Mali fa bu hi jest a cha’l fit. "Y
llepryn," eba hi, "os genti ddim dicon o waith heb ’scrifenu rhw
hen sothach fel ’na? Ma’ arna’ i gwiddyl meddwl fod ti’n wr i fi. Y clefyd
’scrifenu’n wir! Fysa’n well i ti lawar dori ticyn o go’d i fi erbyn bora
fory, ’n lle gneyd ffwl o d’hunan fel ’na. Wn i ddim beth wetiff ’newyrth
William pan glywiff a mod i wedi prioti un dicon dwl i ’scrifenu am ’i wraig
miwn papyr newydd. A beth gymrws afal arnat ti i ’ngalw i’n ‘Moli’? Mali w’
i, cofia di, a Mali fydda i er gwitha’r clefyd ’scrifenu na. "Meli
fach," eba fi pan ges i le i roi gair miwn ar ’i edge, “cymar bwyll. Nid
’y mai i odd a fod d’enw di wedi ’i droi yn Moli yn papar. ’Scrifenas i a’n
ddicon plaen, ond ma’ bechgyn y printars ’na, wel’ di, yn ca’l ’i blino’n arw
gan rhwpath ma’ nhw yn ’i alw yn ‘Printar’s Devil.’ W i ddim yn gwpod p’un a
oti nhw yn ca’l ’i blino gan rhacor o gythreuliaid na dynon cyffretin, ond
dyna weta nhw i gyd, os bydd bai yn rhwla, “Oh, that’s the ‘printar’s
devil.’” "Paid
a wlia am ‘brintar’s devil’ ”, eba Mali. “Ma’ mwy o gythral, mi wna’n llw, yn
yr un ’scrifenws y lol na’r printar ddotws a yn y papar. Wi’n ’napod rai o’r
bechgyn ’na sy n gwitho gyta Evans a Short, a wi’n gwpod taw bechgyn nêt i
nhw. Dyl’sa fod cwiddyl ar dy galon di wed shwt betha am ddynon
respectabl." “Wyt ti
ddim yn gwpod beth wi’n feddwl," eba fi. “O’n i’n gwed dim yn erbyn
caractor y printars, cofia. Ma’ nhw i gyd, mor bellad ag wi’n ’napod nhw, yn
fechgyn decha iawn. Ma’r boss, wel di, ’n flaenor gyta’r Baptis yn Jerusalem,
a ma’n rhaid i fod a’n fachan weddol upreit, ne fusa wedl ca’1 y kick-out o’
na slawar dydd. Ma’ bucal Jerusalem, wi’n clwyad, yn fachan od o strêt, ac os
yw popath ma’ nhw’n wêd yn wir am dano fa, ma’ fa’n batrwn i hanar pregthwrs
y Rhondda. Na, o’n ni’n gwêd dim byd yn erbyn caritor y printars, ond gwêd
o’n i fod ’na rhwpath - beth alla ’i alw fa? - institution, greta’ i - yn
myn’d wrth yr enw ‘printar’s devil,’ ac ar ’i ’sgwydda fe rhaid i ti rhoi y
bai fod d’enw di wedi newid o Mali i ‘Moli.’ " "Wel,"
eba Mali, “mi glywas ’rhen Shon Glangors yn son cetyn am roi chwara teg i’r
cythral, ond wyt ti’n addo ticyn bach at ’i gyfrifoldeb a, greta i. Chreta i
yn y myw fod ’na un cythral mwy yn shop y printars na sy’ yn shop Jones y
blaenor. Ond, gad y cythral ’na yn y man ’na, ’rhyn wi’n wed oti fod a’n
gwiddyl digynyg fod ti’n ’scrifenu shwd lol a ’na i r ‘Leader.’ O’n ni’n
arfadd meddwl yn uwch am y golycydd, a wi’n synu i fod a wedi condescendo i
brinto shwd stwff. Ma’n rhaid fod isha news yn ddigynyg arno cyn busa fa yn
gatal shwd fol-lal ddod allan yn i bapar." “Dyna
lle ’rwyt ti’n camsynad," eba fi. “Wyt ti’n mesur pawb wrth dy lathan dy
hunan. Ma’ llawer o dy sort ti i ga’l ar hyd a lled y Cwm ’ma, a gall’sa dyn
diarth gretu fod holl ddoethineb yr oesa wedi ’i grynhoi yn ych pena chi. Sa
ti’n gwpod y cyfan, ma’ ’na lawar o ddynon, a rhai lled brominent ’ed, wedi
clappo ’nghefan i am y llythyr ’na. Dyna ’rhen Ddavies, yr Hengwrt, i
ddechra, a ma’n rhaid i ti addaf fod e’n gwpod pwy ochor i’r bara ma’r menyn,
achos o’dd i’ dad a’n catw ysgol cyn i ti na fi wel’d gola dydd ariod. Wel,
fe dda’th yr hen Ddavies ata i y dydd o’r bla’n, ac eba fe, 'William, ma’n
rhaid i fi’ch congratulato chi ar yr ysgrif ddyddorol ymddangosws yn y papar
y dydd o r bla’n. Chi’n gwpod ffordd i ’scrifenu’n ddios. ’Ro’dd y situation
yn humorous dros ben, a’ch ffordd chi o’i drin a yn ddicon i ala dyn pren i
werthin." “Thankiw,
syr,’ eba fi, ’na’r tro cynta’ i fi ariod rhoi pen wrth bapar.’ “ ‘Mwy o
credit, i chi. William bach. Ma’n evident fod gyta chi a true sense of
humour, a gnewch ych gora i ddevelopo fa; ma’ fa’n rare treasure dyddia hyn,
cretwch chi fi.’ “Druan o
Davies," eba Mali, “o’n ni’n arfadd cretu fod ticyn o sens yn ’i glopa
fa, ond wi’n gwel’d taw’r un clai common yw e a ni. ‘Sense of humour,’ ’n
wir! Pan o’n i’n grotan ‘ffwlbri’ fydda nhad a mam yn galw shwt lol a hyna.
Ond ma’r o’s yma dicyn yn fwy polite nag o’dd ’rhen bobol slawar dydd. Caib
fydda nhw’n galw caib, ond erbyn hyn rhaid rhoi ticyn o bolish ar bopath rhag
ofan offendo rhw grachach o fobol. Sa ’rhen Ddavies yn gwêd ’i feddwl, fe
wetsa wrthot ti fel dyn taw ffolineb o’r sort dwla o’dd dy lythyr di, a taw
ffwl tost o’t ti am ’i ’scrifenu a. ‘Sense of humour yn rare treasure,’ wir!
Wn i am rwpath sy’n fwy rare o dicyn. Sens yw hwnw ’ed, ond taw common sens
yw a, a fasa’n fendith fawr i ti a’r giwad sy’n ciso dy wthi di’r lan i ga’l
ticyn bach o bono." “Wel,
ma’n rhaid i fi wêd dy fod yn encouragin’ iawn i ddyn acha dechra ’i yrfa
lenyddol, Mali. Ond, fel ’na ma’ i wedi bod, ac fel ’na bydd hi ’ed, ’bysa i,
hyd ddiwedd amser. Ma’ gan bob dyn mawr ’i ‘swmbwl yn y cnawd,’ ishta gwetws
yr Apostol. Fe gas Dickens, medda’r experts, wraig ddicon anghariadus, a
dicon helbulus o’dd ’i fywad a. Dyna Carlyle a Ruskin, wetyn, ’ro’dd yr harn
wedi llosgi’n ’i c’lonna nhw o achos ’i gwracadd. A fel ’na wi’n gwel’d hi ’n
mhob cylch." “William,
dyna ddicion ar ych ensyniadau chi." (Pan fydd mwnci Mali lan,
“William" a “chi" mae ’nghalw i bob amsar). “Phriotas i ddim o chi
i ga’l yn insulto fel hyn. Rw’ i wedi bod yn wraig dda i chi ’rhyd y
blynydda, ac o’dd popath yn myn'd yn weddol hyd nes i chi ga’l y clefyd
’scrifenu ’na. Os nag wi’n ych suito chi’n awr, mi ä i ’nol at ’y mham hyd
nes y b’och wedi gwella o’r clefyd. Ruskin a Carlyle, yn wir! Alla i enwi rai
myn’wod sy lawar rhy dda i’w gwyr, ond wi’n gobitho ’mod i wedi codi yn rhy
uchel i rhoi brath yn nghalon y dyn sy’n dad i ’mhlant i. Os nag ôs geni
lawar o sense of humour, falla fod geni ddicon o gommon sense i wpod pryd ma’
tewi ar bwnc fel yna." Ac off a
hi at ’i mam ar ’i chyfar. WIL. |
|
|
|
|
(delwedd D7605) (11 Tachwedd 1911) |
Rhondda
Leader. 11 Tachwedd 1911 Llythyrau
Wil Cwmbychan. At y
Golycydd. On i’n
dicwdd bod miwn cwrdd Proffesor Levi rw bythewnos nol yn Tonypandy, a ma’n
rhaid i fi wed fod y bachan bach wedi ’i gneyd hi’n biwr digynyg ’ed. Bachan
a future iddo fa yw Levi ys dywad y Sais, a dyw a ddim yn secrat yn y byd ’i
fod a a’i lycid ar Shir y Cardis fel membar o’ Parliament. Wi’n ’napod ’i dad
ys blynyddau; hen wr piwr digynyg yw ynta ’ed, a stim dowt i fod a wedi gneyd
gwasana’th mawr i Gymru a’i phlant wrth olycu y "Drysorfa Fach" mor
ragorol am shwt lot o flynydda. Pan o’n ni’n grwtyn, dim ond dou bapyr o’dd
yn arfadd dod i’n ty ni - y “Drysorfa Fach” a “Banar” Gee. O’dd nhad yn
arfadd gwed taw i ni’r plant o’dd a’n prynu’r “Drysorfa," ond chelsa neb
olwg arni nes ’ro’dd e’ wedi myn’d trwyddi o glawr i glawr, advertisements a
chwbl. Am y "Fanar," ’ro’dd hi’n hanar-cysegredig. Fe gym’ra nhad i
lw ar air ’rhen Domos Gee; ’ro’dd a’n cretu nag o’dd dim shwd ddyn yn y wlad
ag e’ - a wara teg iddo, ’ro’dd a ddim ’mhell o’i le ’ed. Ond am
Levi o’n ni’n w’lia. Chip o’r hen bloc yw e’, a ma fa’n siwr o neyd marc,
cretwch chi fi. O’dd ’i ara’th a ar ’rhyn ’ro’dd y Llywotrath bresenol wedi
’neyd yn werth myn’d spel o ffordd i’w chlywad. Dangosws yn ddicon plaen taw
y Liberals sy’n myn’d i wella cymdeithas, a’i bod nhw ishos yn gwitho tra’r
oedd y Soshaliad yn gwiddi. Ac os o’s rhwrai yn gallu gwiddi, y Soshaliad yw
rh’iny. Ma’ nhw’n byw ar widdi, ac os na fydd ’na ddim i widdi o bothti, wel,
fe wna’n rhwpath. ’Rhyn wi’n ffaelu deall yw hyn: ma’r Soshaliad yn gwed taw
’i petha nhw ma’r Librals yn paso yn y Senadd, ac eto i gyd, nhw yw ’rhai
sy’n screchan mwya’ am droi’r Llywotrath ’ma dros y drws. Ma’n rhaid i fi wed
nag wi’n deall argument fel ’na. Os taw mesura Soshalaidd ma’r Llywotrath ’ma
’n paso, pwy isha troi nhw mas sydd? Dyna’r very thing, greta i, ddyla’i
pleso nhw. Ond y gwir am dani, Mishtir Golycydd, oti fod y Librals yn tori’r
tir o dan trad y boys hyn, a dyna sy’n gneyd nhw mor gas, ma’ nhw wedi dod i
gretu taw gyda nhw ma’ monopoly diwyciad cymdeithas, ac os bydd rhwun yn
eisho gneyd ticyn yn y cyfeiriad ’ma ’blaw nhw look out yw hi. Dyna Keir
Hardie i chi. Dyn gas y cic out gan ’i genedl ’i hunan, ac o’s dim son i fod
a wedi cwni’i fys bach i helpu un dosbarth o withwrs, fe yw’r dyn sy’n mynd
ar hyd a lled y wlad ’ma i feirniatu popath ma’r Llywotrath ’ma ’n gisho
’neyd. Ma fa fel nobyn ymofyniad ar lwybr diwyciad, ac os gweliff a rhw fesur
yn dod o’r workshop Rhyddfrydig, ma’ fa ar flaena’n dra’d ar unwaith yn gofyn
yn scornllyd, “Pwy hawl o’dd gen’ ti, y labwst, i ddod ffordd ’ma cyn i fi
roi caniatad i ti?” Sa Hardie a’r giwad sy gyta fa ’n ca’l ’u ffordd, ddelsa
dim un math o wellianta i’r withwr hyd nes y bydda nhw yn y Cabinet. Ma ’ma
dicyn o wa’niath rhwng Soshalath a social reform, a fe aiff yr express
Rhyddfrydig yn ’i bla’n, cyfartha cwn Hardie faint a fyna nhw. Wel, i
newid ymatrodd dicyn, ys dywad Jones y pregethwr, beth i chi’n feddwl, dyn,
o’r glanastra ma’r Italiaid yn gneyd yn Tripoli ? Wi wedi darllan y papyra
dyddiol ’ma ’n fanwl, a ma’ rhaid i fi wed fod y’ngwa’d i’n berwi wrth ’i
ddarllan nhw. Meddylwch ’i bod nhw yn bwtchera’r dynon duon ’na wrth y milodd
heb un sort o escus. Nid rhyfal wi’n galw peth fel ’na, a wi’n synu fod y
gwletydd erill ’ma ’n gatal i’r macaroni pabyddol gario ’mla’n fel ma fa. Son
am Grist’nogath! ’Do’s dim mwy o Grist’nogath miwn peth fel ’na nag sy miwn
cwt ci Twm Deio. Stim dowt gen i fod ’r Italians wedi meddwl bod gyta nhw
soft job ar ’i dwylo, ond ma’ nhw wedi cym’ryd mwy o gnoad na allan nhw ’i
lyncu, a ma nhw’n dechra ffindio ’ny mas ’nawr. Ma hi just myn’d ’n drad moch
arni nhw cyn ’i bod nhw wedi lando bron, a’r nefodd sy’n gwpod shwt drefan
fydd arni nhw pan a’n nhw mas i’r wlad ticyn bach. Wi’n ofni bydd rhaid i nhw
’i roi lan yn bad job. Netho nhw fawr o beth a hi yn Abyssynia slawar dydd, a
stim gopath y gna nhw iotyn yn well yn Tripoli. Well i’r Italian fyn’d ’nol i
werthu ice-cream o lawar, ond wi wedi rybuddio Jane Ann nag yw hi ddim i
brynu werth dima gyta’r creduriaid digydwpod rhacor. - Ych ufudd was, WIL. O.Y. -
Da’th Mali ’n ol dranno’th wedi ’ngatal i - ffraews a’i mham, a ma hi’n awr
’n foddlon, eba hi, i roi lan ar clefyd ’scrifeni. |
|
|
|
|
(delwedd D7599) (25 Tachwedd 1911) |
25
Tachwedd 1911 Llythyrau
Wil Cwmbychan. At y
Golycydd. Ma’n
depyg bod amserodd anbydus o’n blan. ’Mhob twll a chornal dim ond son am
strike glywa i, a ma Mali just myn’d yn hippish wrth feddwl fel ma’ prish
petha’n cwni. ’Rhen Sochaliaid ’na sy’n ’i ’neyd a i gyd," eba hi,
"a wi’n stwmp fod Jane ’y ’wa’r wedi prioti un o nhw, a ma ’i chlywad
hi’n speecho fel y bydd petha o dan Llywotrath Sochaladd yn y ngyru i’n dost
reit." “Paid a
becso Mali fach,” eba finna’n ol, “stim o petha mor withad a ’na ’ed, ac am y
Llywotrath Sochaladd, stim isha i ti boeni dy ben ’nghylch ’wna.” Ond, yn
y ngwir i, golwg dicyn yn dywyll wela i ar betha. Un peth yw wlia am strike,
peth arall yw dod trwyddi yn weddol ddecha. Wi ddim wedi anghofio strike y
Cambrian eto, a os arna i ddim rhyw hirath mawr am un arall. Stim dowt fod
petha yn ddicon drwg; wn i am lawar yn gwitho’n ’run heading a ti nag os gyta
nhw ddim llawar yn spâr ’rol talu’n crots, a os bydd llwyth o lo ar y papyr
bach, wel, ma’r ticyn sy gyta nhw i fynd sha thre yn fach digynyg. Wi’n
cofio nhad ’slawar dydd yn dod sha thre a thri swllt yn ’i bocad wedi
gwitho’n galad trw’r bythewnos; ro’dd ’i grwtyn a wedi myn’d a’r rest. ’Ron
ni’n wech o deulu, a beth o’dd triswllt i brynu ticyn o fara a lluniath ar ’n
cyfar ni, ’blaw son am dalu wech swllt ’r wthnos o rent! Wi’n gallu gwe1’d
mam nawr yn ishta yn y cornal a’r triswllt yn un llaw, ac yn plethu ’i ffetog
a’r llaw arall wrth drio cysitro ffordd o’dd hi’n mynd i ga’l dou pen y
llinyn at ’i giddyl. Do, welas mwy; gwelas y dagra’n dod yn ffrwd o’i llycid,
a ro’n ina’n sefyll ac yn etrach arni, a ffili deall am beth o’dd hi’n
llefan. ’Ro’dd tri swllt y pryd ’ny yn ffortshwn bach i fi, ac ’ro’dd gwel’d
mam yn llefan a ffortshwn yn ’i llaw yn beth tu hwnt i’m meddwl fach i ’i
amgyffrad. Ond, dewch chi, ddeso i i wpod yn well, a ma’ dagra mam pryd ’ny
wedi llosgi’n eirias ar ’y nghalon i byth wed’yn. Ia, son
o’n ni am y strike, a i hyny daw hi os na ddangosif y mishtri a’r gwithwrs
dicyn bach mwy o ysbryd plycu. O’n in darllen llythyr Mabon yn y papar pwy
ddydd, a o’ni’n cretu fod ’rhen fellow yn i gwed hi’n od o sensible ’ed.
’Ro’dd a’n dangos fel o’dd dynon, gwracadd, a phlant yn gorfod godda ar amsar
strikes, a o’dd a’n gwed peth arall ’ed i ni’r gwithwrs ddim yn ’i gofio bob
amsar – ma’ ’na ddynon bach yn godda trw’r strikes nag os gyta nhw ddim llais
na shar yn ’n cwerylon ni. Peth dicon haws yw rytag lawr y shopwrs ’ma, a’u
galw yn llatron, rack-rentars a phetha fel ’na; ond ’wara teg i’r gwr
bonheddig ’ed, ma’n dda i ni lawar tro fod am’all i shopwr a dicon o galon
gyta fa i bido cau shop pan o ni mâs ar strike. Ma’ ’na rhai common yn ’i
plith nhw, stim dwywaith, ond stim o’i’n deg i libello class achos un neu
ddou. Ia, dyna
o’dd Mabon yn ’i wed, fod amsar plycu wedi dod, a os o’s arbad strike i fod,
wel, plycu bydd rhaid. Wi’n ddicon hen ’nawr i wpod fod isha dou i ’neyd
cweryl bob amsar, a wi wedi dyscu peth arall ’ed, fod isha dou i ’neyd
heddwch. Stim dishgwl settlo i fod os na fydd y ddwy ochor yn fo’lon rhoi
ffordd ticyn bach. (A o’s dim isha i fi wed rhwng cromfacha fel hyn taw’r
mishtri ddylsa roi fwya’ o ffordd). Ma’ gento ni i gwithwrs gase rhy dda i ni
’i spwylo fa wrth fehafio fel lot o blant, a ma dyletsw’dd ar y mishtri i’n
trin ni fel boda resymol, a nid fel lot o automatic machines. In short, ys
dywad Dai Sais, cwestiwn rheswm yw hwn, a stim ond rheswm a synwr cyffretin a
ddaw a chyfiawndar i’r ddwy ochor. O’s geni ddim r’w dwmpyn o ffydd yn y boys
’ma sy’n gwiddi am ’r whole hog bob amsar. Fel gwetws rh’wun dydd o’r bla’n,
“As a battlecry it is splendid, as a business proposition it is absurd."
Na, ma’r ddwy ochor yn gorfod ’lowo ticyn miwn bargan, a wi’n cretu, os
dangosif y mishtri a’r gwithwrs dicyn o ymdrach i ddod i gwrdd â’u giddyl, y
cawn ni enjoyo cino’r ’Dolig leni fel arfadd. Ys dywad Jones y pregethwr ar
ddiwadd ’i brecath, “Hyn fyddo’u ran.” – Ych ufydd was, WIL. |
|
|
|
|
(delwedd D7602) (02 Rhagfyr 1911) |
Rhondda
Leader. 2 Rhagfyr 1911. Llythyrau
Wil Cwmbychan At y
Golycydd. Ma’ hi
wedi bod yn helynt budr yn yr eclws wi’n belongad iddi. Stim bucal wedi bod
gyta ni ys blynydda, a o’dd rhai o’n pobol ifinc ni’n cretu ’i bod hi’n bryd
i ni symud ymla’n gyta’r amserodd. “Beth yw gwerth eclws heb fucal?” eba Dai
Shirgar. “Stim mwy o yni yn perthyn iddi nac sy miwn hoelan i gwni ’ddiar y
llawr. Camsynad mawr, greta i, yw bod eclws fel Moriah, a chymint o fobol
ifinc yn belongad iddi, heb ddyn cymhw’s idd ’u arwa’n ar hyd y porfeydd
gwelltog. ’R yn ni ishta corff heb un pen iddo fa. Bobol fach, ma’n bryd i ni
ddihuno o’n cyscadrwdd, ne fe gollwn y dô ifinc sy’n cwni mor wired a taw
Dafydd Jones yw f’enw i." ’Rodd
Dai yn gwed calon y gwir, greta i, a o’dd llawar yn cretu ’run fath a fa, ond
’i bod nhw’n of an gwed ’u meddylia. Y secrat am deni yw hyn. Ma gyta ni rhai
hen fossils o fla’noria’d a rywshap neu giddyl stim shwd beth a’u cyffro nhw
o’r manna lle ma’ nhw. Wi’n gwed dim yn ’i erbyn nhw fel dynon, cofiwch chwi:
wi’n cretu ’u bod nhw, a’u cym’ryd nhw through an’ through, yn ddynon decha
iawn i gyd, ond ’run pryd, wi’n cretu ’u bod nhw yn gneyd cam mawr a’r eclws
yn ’u anwyboda’th. Wi wedi clywad fod dou neu dri o nhw ddim yn mo’yn bucal o
gwbl yn cretu, stim dowt, y busa hyny yn lleihau dicyn ar ’u awdurdod nhw. Ta
beth, p’un ai gwir ne celwydd yw hwna - a bydda i ddim yn lico slandro dynon
gonast un amsar - ma’ hyn yn wir, beth bynag, fod y majority o’r eclws yn
dechra d’od i deimlo nag yw petha fel dyl’sa nhw tod. A fe dda’th petha i’r
pen ’rwthnos ’wetha. Galwd cwrdd y brotyr ar ol odfa’r bora, a Wm. Williams –
’run sy’n ca’l ’i suspecto nag yw ddim yn ffafrio bucal – fe o’dd yn y gatar.
Wel, fe
dda’th y cwestiwn mawr ymla’n, a o’dd hi’n ddicon hawdd gwel’d fod rhai o’r
bla’noria’d yn ddicon anghyfforddus ’ed. ’Ro’n nhw’n ishta fel pe busa nhw ar
lwyn o ddrain, a phan busa rhw’un yn carthu ’i wddwg, ne’n peswch yn weddol
uchal, o’ch chi’n ’i gwel’d nhw’n nido fel sa nhw wedi ca’l start anbydus. Fel
gwetas i o’r bla’n, Wm. Williams o’dd yn y gatar, a dyma fa’n gosod y matar
ger bron y cwrdd. Wedi "golchi ’i ddwylo" - dylswn fod wedi gwed
taw draper yw Wm. Williams, a ma "golchi ’i ddwylo" yn naturiol i
ddraper - dyma fel y gwetws a - verbatim et litteratim report! Stim isha
fi’ch hysbysu chi, frotyr, beth yw amcan y cwrdd ’ma. ’Rych chi’n gwpod i
gyd, ’ddiar pan ymadaws Mr. Davies, ein diweddar winidog, y’n bod ni wedi
ymlwybro ’mla’n heb gymhorth bucal. Ma’ rhai blynydda bellach wedi paso er
pan ymadaws Mr. Davies a ni, ond trwy diriondeb y Brenin Mawr, ’ryn ni wedi
llwyddo i gatw’r achos yn fyw, gatw a yn weddol anrhydeddus ’ed. Collad fawr,
stim dowt, yw colli bucal da a ffyddlon, ond, er taw fi sy’n ’i wed a, dyw’r
gollad yn ’n hachos ni ddim cymint a fasa fa, falla, miwn llawar man. ’Ryn
ni, ariod, wedi ca’l y gair ’n bod ni’n eclws heddychol. ac yn eclws withgar,
ac er ’n fod ni wedi ca’l ein difeddianu o wasana’th bucal, ’ryn ni wedi para
’mla’n ar y llinellau hyn, a’r tebygolrwydd yw y galla ni fyn’d ymla’n am
flynydda yto. Ond, ma’n depyg fod ’ma rhai yn teimlo fod isha ticyn o
newidiath. Wi’n clywad fod y bobol ifinc ’ma yn dychra achwyn fod isha bucal
arnom, ac os na wnawn gydsynid a’u dymuniad, y bydda nhw’n mwrw ’u coelbrena
gyta rhai o’r capelydd erill yn ’r ardal ’ma. Fe glywas ddô fod rhai o nhw’n
ca’l ’i trwblu gan amheuon, a ’do’dd neb yn y set fawr, medda nhw, all’sa
rhoi ticyn o oleuni i nhw. Wel, frotyr, ’rw’ i wedi bod yn athraw yn yr Ysgol
Sul am ddeugan mlynedd, a wi’n cretu y galla ’i wed mod i wedi bod o
wasana’th i ddega o fechgyn ifinc yn y cyfeiriad hwn, a falla gallwn fod o
ryw help bach i’r byddigion hyn ’ed, pe basa nhw yn gwed hanar gair wrtho i.
Ond ma’n depyg taw symud ymla’n ma’r o’s, a rhaid paso’r set fawr, y dyddia
rhain, i’r pwlpit, os bydd ’na rhyw gwestiyna athrawiaethol dyrus yn cwni.
Otw i ddim am wed dim yn gas yn erbyn y bobol ifinc; ma’ rhaid i ni wrthy’
nhw, stim dowt, a ma’ rhaid i ni sy’n myn’d ’mla’n miwn ticyn o oedran gofio
taw nhw fydd yn cynal yr achos ma’s o law, a doethineb ar ’n rhan ni fydda
rhoi cyfleustra i nhw wed ’u barn ar y cwestiwn sy o fla’n y cwrdd. Wi’n awr
yn rhoi y cwrdd yn agored i bawb wed ’i feddwl ar y mater hwn.” Cyn bod
y cadirydd wedi ca’l amsar i ishta, dyma hanar-dwsin yn cwni ar ’u tra’d ’run
pryd, a phob un yn gwrthod roi ffordd i’r llall. I lan a’r cadirydd ar ’i
dra’d yto, gan anog y brodyr i gofio taw nid meetin’ clwb o’dd a, ac i
ymddwyn yn deilwng o’r ty^. O’r diwadd ma’r majority yn isthadd [sic; ishtadd]
lawr ac yn gatal i Dafydd Edmwnt ga’l
hewl rydd. Siaratws Dafydd yn gall dros ben ar yr angen o fucal, a dilynwd a
gan Job Matthews, bachan a gwallt coch, a thempar yn gochach na ’ny. Gwetws
Job rhai petha hallt am y set fawr, ond galwd a i order, am taw dewish bucal
o’dd matar y cwrdd, nid bychanu y "big guns." Fel fflachiad o
ddryll dyma’r hen Domos Thomas y Felin lan ar ’i dra’d, a fe’i gwetws hi yn
ffyrnig digynyg am y bobol ifinc sy am rytag y shows i gyd," ys dywad a.
O’dd hi’n ddicon plaem nag o’dd Tomos ddim yn myn’d i blycu i’r storm, a fe
dalws ’i dir fel derwen. “ ’Rych chi’n son am ych pobol ifinc," eba fa,
"welas i lawar o ddaioni ar law ’n pobol ifinc ni ariod, a sa’r lot yn
cwni ’u llythyra, wi ddim yn cretu y cawsa ni dwmpyn o gollad." ’Ro’dd y
gath ma’s o’r cwtyn, a fire an’ tongs y buws hi wetyn am sha hanar awr. Welas
i ddim shwd rally slawar dydd: wlia am gwrdd clwb! All’sa hwnw ddim dal
canw’ll ’n ymyl cwrdd brotir Moriah. O’r
diwadd fe ga’th Wm. Williams rhw cymint o gontrol ar y cwrdd, a wedi i bob un
wed ’i getyn, ro’wd y matar i vote. Cariws y “for” o ddicon, a phendrafynwyd
dd’od a’r cwestiwn o fla’n ’r eclws noswath ’ny. Cewch
hanas y cwrdd ’ny tro nesa. - Ych ufudd was, WIL. |
|
|
|
|
(delwedd D7606) (09 Rhagfyr 1911) |
Rhondda
Leader. 9 Rhagfyr 1911. Llythyrau
Wil Cwmbychan. At y
Golycydd. ‘Ddiar
pan scrifenas i’r llythyr diwetha wi wedi bod mwn dwr po’th. Clywws rai o’r
bla’noriaid ’mod i wedi scrifenu ticyn o hanas cwrdd y brotyr i’r papar
’rwthnos wetha, a d’ethpwd a’r peth o’u bla’n nhw bora Sul. Ma’n depig fod
dou ne dri o henyn nhw yn i gwêd hi’n hallt digynyg am
ych ufudd was, a fe glywas fod Wm. Williams yn ddicon cas i nghroci i heb
unrhyw sort o drial. O’n ni wedi bod yn cwrdd y bora, ac o’n ni’n myn’d i
ishta lawr i ga’l ticyn o gino gita Mali a Jane Ann pan da’th cnoc dicyn yn
sharp ar ddrws y ffrynt. “Pos’man!"
eba Jane Ann. “Pwy
pos’man wyt ti’n wlia, ferch, amsar cino dydd Sul? Dyn y lla’th greta
i," eba Mali, a off a hi a’r jwg i’r drws. “Shwd
i’ch chi bora ’ma?” eba’r llais wrth y drws. "Oti William gartra?” "O!
chi sy’ ’na," eba Mali, gan stwffo’r jwg dan ’i ffetog. “Dewch miwn, ma
William yn y gecin ganol ’n myn d i ga’1 tamad i fita." Buo i
just a chwmpo’r gyllath a’r fforc i’r llawr! Pwy o’dd a ond Wm. Williams.
"Cera o dan dra’d," eba fi, yn rhoi cic i’r gath gath fel sort o
escus i ga’1 roi vent i nheimlata. “Dewch ’mla’n man hyn, Wm. Williams, i’r
gatar fawr. Ma’ hi dicyn yn o’r heddy’?” eba fi i ddechra’r sgwrs. “Oti,
ma’ hi dicyn yn o’r wir,” eba’r hen fellow ’n swrth reit; "ond fe ddeso
i o le weddol twym." “O,"
eba fi - o’n i’n diall beth o’dd ’rhen chap yn drifo ato, ond fe gymra’n llw
mod i’n etrach mor ddiniwad a babi - “i chi wedi ca’l cino, fe wela, a stim
yn well i dwmo dyn ar dywydd o’r na phryd da o gino. Clywas nadcu yn gwêd
scorodd o witha taw’r peth gora i ddyn a ticyn o anw’d arno i’w pitcho miwn i
fita gymint a gall a." “Dyn
call o’dd ’rhen Domos Jones," eba William, "a ma’n depig i fod a’n
diall y clefytach ’ma gystal a neb. Ond a gwêd y gwir i ti, nawr detho i o’r
capal.” "O,"
eba fi, i ch’n ’weddar heddy’; mae’n rhaid fod
gita chi fusnes dicyn yn bwysig o fla’n y cwrdd?” “Pwysig
iawn," eba ’rhen foy, gan gwnnu’i lycid lan i’r ciling. “
’Falla’n wir," eba finau; o’n ni’n gwpod ’i fod a’n d’od nes i dre. “Y gwir
am deni," eba fa, “chi, Wm. Jones, o’dd matar y cwrdd bora heddy’.” “Falla’n
wir," eba fina ’to, “ma’n dicyn o gredit i fachan fel fi ga’l bod yn
destyn cwrdd bla’noriaid witha. Fel glywas fod cwrdd y brotyr wedi pendrafynu
roi cwestiwn y bucal o fla’n ’r eclws, ond stim o chi’n meddwl roi galwad i
fi, oti chi, Wm. Williams?” “Wil!”
eba Mali, "paid a wlia mor yscon am betha crefydd. Nid matar o sport
i’w dewish gwinitog ar eclws fel Moriah, cofia di. Ma’ isha do’thinab a
phwyll wrth waith fel ’na." “O’s,
man depig,” eba fi, “ma’n heclws ni wedi arfadd dicon o bwyll ar y cwestiwn
hyn; ma’ nhw wedi bod ’n pwyllo am dros saith mlynedd, a i fi wlia’n
Scrythyrol, saith mlynadd o newyn y’n nhw wedi bod ’ed. Ma’n enid i just a
starvo ar y petha wi’n ga’l yn y cyrdda wthnosol, a onibae am am’all i
brecath ar y Sul wi’n cretu y byswn i wedi llwcu slawar blwyddyn. Ac am y
do’thinab ’na ot ti’n gwêd am dano, ’r unig ddo’thinab wi wedi gwel’d yn
Moriah yw’r do’thinab sy gan y bla’noriaid i gatw’r awdurdod yn i llaw ’u
hunen." "Ma’n
depic ych bod chi, Wm. Jones, ’run fath a llawar erill yn ’r eclws, yn cretu
fod ’r amsar wedi dod i ni ga’l gwinitog," eba ’rhen William. “Wi ’n i
gretu a ys blynydda," eba fi, “a sa chi’r bla’noriaid ’na sy’n ishta mor
sanctidd ych gwynepa yn y’set fawr yn cisho meddwl dicyn bach am les yr
eclws, bysach chitha yn i gretu a ’ed." “Wel, ar
y cwestiwn ’na wi wedi d’od i wlia a chi," eba Wm. Williams, ’n golchi
’i ddwylo. "Falla,"
eba fi; "nawr just gwetsoch chi taw fi o’dd matar cwrdd y bla’noriaid
bora heddy’, a dyma chi’n awr yn gwêd ych bod chi wedi d’od i wlia sha fi ar
gwestiwn y bucal. Ma’n rhaid i fi gretu fel ’na ych bod chi yn meddwl roi
galwad i fi." “Pidwch
cellwar, y dyn," eba’r hen fellow yn wyllt. “ ’Rhyn o’n ni’n feddwl pan
wetas i taw chi o’dd matar y cwrdd bora heddy’ o’dd bod ych gwaith chi’n
scrifenu hanas cwrdd y brotyr i’r papar newydd wedi bod dan ’styria’th y
bla’noriaid, a ma nhw wedi gofyn i fi wlia a chi ’nghylch y peth." "O,"
eba fina, "dyna chi’n d’od nes i dre dicyn ’nawr. ’Nawr. gwetwch wrtho i
beth yw barn y bla’noriaid. Otw i’n myn’d i ga’l y chuck-out, ne otich chi’n
meddwl rhoi i dan ddiscyblath? “Wel,"
eba fa, yn etrach i’r tân, “ma hwna yn gorffws lawar arnoch chi. Ma’n rhaid i
fi wêd wrtho chi’n blaem nag i ni’r bla’noriaid ddim yn cym’radwyo scrifenu
hanas cwrdda’r eclws i’r papyra, a ma’ rhaid i chitha addo na ’newch chi ddim
racor o hono fa. ’Dyn ni ddim yn gwpod ’n iawn ffordd i withretu ’n ych achos
chi pan dynwd y rheola ma’s o’dd yn tada ni ddim yn meddwl am reportars, a
’do’s dim darpariath ar gyfar ’i achos nhw. ’Nawr, wi am wêd hyn wrthoch chi
os ’newch chi addo pido scrifenu racor, ’newn i fadda i chi, ond os ’newch
chi, bydd rhaid i ni fyn’d a’ch achos chi i’r Cwrdd Cwartar. Chi gewch o hyn
i’r Sul nesa’ i ’styriad y matar." Dyna
ddiwadd ’i brecath a: fe gymrws ’i lid a ma’s a fe, dan slamo’r drws.
Anghofiws wêd “Bora da" wrth ’matal. “Na ti
wedi gneyd hi o’r diwadd," eba Mali; “o’n ni’n gwpod shwt bysa hi gyta’r
hen glefid scrifenu ’na.” “Paid a
becso, Mali fach,” eba fi; "wi’n hito dim blewyn am denyn nhw. Cera nhw
a’r peth i’r Cwrdd Cwartar os lica nhw; all hwnw ddim rhoi jail i fi ta beth
ddaw o hono fa. Cwn dicyn o’r tatws ’na i fi." O’n ni
wedi addo rhoi ticyn o hanas y cwrdd eclws i chi ’rwthnos hyn, ond o’dd rhaid
i fi wêd am visit yr Escob. - Ych ufudd was. WIL. |
|
|
|
|
(delwedd D7601) (30 Rhagfyr 1911) |
Rhondda
Leader. 30 Rhagfyr 1911. Llythyrau
Wil Cwmbychan. At y
Golycydd. Oti chi
ddim yn meddwl, syr, fod hi’n bryd i ni ddoti stop ar y fuss ’ma amsar
’Dolig? O’n ni’n arfadd cretu fod y byd yn dychra d’od
yn gallach, ond ma’ rhaid i fi wêd fod y greto ’na wedi ca’l ’i shiglo yn
enbyd y bythewnos wetha ’ma. Stim i glywad yn y
stryt wi’n byw ynddi ond swn myn’wod yn clocsan hi sha’r
bakhws a llon’d ’u bricha nhw o dishena. Gwynt tishan sy ’mhobman; ar y
llofft, ar y llawr, mas ar ’r hewl; wi wedi bod yn byw am fythewnos cyfan mwn
atmosphere o dishan, a wi just yn cretu ’mod i ar y ffordd i droi yn dorth o
dishan gurrans ’m hunan. O’n ni’n wlia a’r wraig sy’n catw’r bakhws pw’
ddwarnod ’ma, a o’dd hi’n gwêd wrtho i fod amall i deulu yn hala cymint a
phymtheg torth o dishan i bopi, a ma’ gita’r teuluodd tlota o’dd y dishan
fwya’ rich. ’Rarswd fawr, meddylwch am ’na. Pymtheg torth o dishan Ma’n rhaid
fod gita’r dynon bach ’na stymoca ishta lletar. Fusa un torth o dishan ’Dolig
yn y mowlo i mas right-away. Pymtheg torth o dishan heb gownto’r twrcis? y
pwdins, a rhyw lot o gonsarn erill. Otw i’n wir yn cretu ’i bod hi’n bryd i
ni alw stop ar shwd fratadd. Gwyl fawr y bola yw’r ’Dolig ’nawr’ a’r twrci
yw’r aberth ar yr allor. Ma’r bwtchwr ’n fwy ’i barch ’r atag hyn o’r
flwyddyn na’r person, a ma’r geni ’n Methlehem yn ca’l ’i anghofio ’n swn
claddu’r cino ’Dolig. O ia,
busnes od o bwysig yw par’toi ar gyfar yr wyl fawr. Pidwch wlia am ddim os na
fydd yn bearo ar gysegredicrwdd hon. Beth yw Bil yn y Senadd i’w gydmaru a
cha’l y suet mwn pryd! Pwy ots faint yw’r trethi os bydd y sultanas yn
ddima’r pound ’n chepach yn shop Pegler na ’n shop y Co-operative! Consols yn
cwmpo, wetsoch chi? Beth yw ’ny’r dyn geso ni’n twrci swllt yn chepach na’r
dynon drws nesa’. Ma’ pelan fawr y greadicath yn toddi ’n ddim ’n ymyl
pledran o lard. Na, pidwch wlia am ddim ar y ddaear na than y ddaear, mwn
politics na chrefydd, ma busnes ffest y ’Dolig yn llawar rhy ddifrifol i
bethach fel ’na ga’l sylw’r dyddia hyn! I chi ’n
gas y dyn, meddwch. Nagw i’n wir; ond alla i lai na thimlo mor wamal yw dynon
wedi’r cwbl. Dyna Mali ’r wraig. Wetwn i ddim gair yn ’i herbyn am lawar; ma’
hi gystal gwraig a allsa dyn ga’l mwn dwarnod o gerddad, on’ ma’ hi ’run fath
a’r rest yn y peth hwn. A i fi wed y gwir, ma’ byw gita hi wedi bod yn
brofedicath i fi ’r bythewnos wetha ’ma. Wi ddim wedi gallu cyscu’r nos fel
dylswn ni; pan fydda i’n dychra cau’n llycid, fi jwmpiff Mali lan ar i
ishtadd, yn wyllt reit wrth feddwl am y pwdin ar y tan. "O
William," eba hi, “oti chi’n meddwl fod y sospan ’na’n berwi’n sych?”
Mwn cwartar awr bydd ar i ishtadd ’to. “Dyna hen shimpil ath John ych brawd
na fusa fa’n hala twrci i ni leni fel arfadd." Allsa petha ddim myn’d
’mla’n fel ’un [sic; ’yn < hyn], a fe wetas wrthi dwarnod ne ddou cyn
Dolig, "Dishgwl ’ma, Mali, stim isha i ti ’neyd y fuss fawr ’na o’m rhan
i wi ddim yn meddwl bita dim o’th dwrci na dy bwdin di." “Dyn
dishefo i’n brudd," eba hi, “wyt ti’n dychra scawni yn d’ben William?
Taw a dy lol; os na fiti di ’rhyn rho i ti, chai di ddim arall." "O
aros di," eba fi, “gewn ni wel’d." "Be’
sy’ matar arnat ti, William?” eba hi. “Wyt ti’n arfadd bita’n hearty reit o
nghino i bob Dydd ’Dolig, a pam wyt ti’n gwêd na fiti di ddim leni?” “Wi
ddim yn ’i moyn a," eba fi. Ar ol ’n
holl drwbwl i i gyd," eba hi, "dyna’r diolch wi’n gal gen ti am
aros lawr spoi hanar nos i lanha’r currans a’r resins, a wilo pob shop yn y
Pandy am nutmeg." “Wel,
ofynws neb i ti," eba fi. “Na, on’
sa ni heb ’neyd ’ny fusa dicon o fwstwr ’da ti, a busa dicon o hen gloch gen
ti." A dyma hi’n dechra ’i gollwng hi. Os ôs
rhwpath yn gasach na’i giddyl gen i, gwel’d menyw ’n llefan yw ’ny. Allswn i
ddim o’i ddal a, a eba fi, “Wel, Mali fach, drea i fita tamad o dy bwdin di,
on’ chymra i ddim o’r twrci." "Ffordd
’ny?" eba hi, ’n tynu ’i llaw dros ’i llycid. "Wyt ti’n ots nag
arfadd. Ot ti’n arfadd gwêd fod ti’n lico cig twrci achos fod llai o frasdar
ynddo na chig gwydd." “Wel,
ia," eba fi, "ma’ wna’n reit ’i wala; ond fusa’n well gen i ga’l
ticyn o borc. Stim o twrci yn cytuno a fi ’nawr.” “Porc!"
medda hi; "fuws dim porc o fiwn i’n ty^ ni acha
Dydd ’Dolig ariod." "Paid
hito," eba fi, "ti gai di’r twrci, a dera ticyn o borc i fi."
Fel ’na buws hi. A’th Mali mas nos Satwrn a phrynws pishyn bach o borc i fi. Bora
’Dolig, wedi i fi dd’od sha thre o’r cwrdd, da’th Mali fiwn i’r parlwr ato i.
"Tasta hwn," eba hi, "wyt ti’n clywad rhw flas od ar y porc
’ma?” Tastas y tamad cig. "Nag wi," eba fi, "cig splendad yw
a." Mwn rhw gwartar awr dyma ni’n ishtadd lawr i ga’l cino. O’dd y
cino’n myn’d yn first class, ond o’n ni’n ffili deall beth o’dd y winco ar
Jane Ann a’i mham. Wedi i ni fita’r pwdin, gofynws Mali: “Beth
o’t ti’n feddwl am y cino, Wil?” "Cino
splendid o’dd a," eba fi. “Licas
ti’r porc?” eba hi. “Fitas i
ddim gwell tamad bach o gig ariod," eba fi. “Ha,
ha," eba hi, “o’n ni’n gwpod y licsat ti’n nghino i: wi wedi catw’r porc
spoi fory, a o’n ni’n falch dy glywad di’n gwêd i ti enjoyo’r twrci." Oti,
syr, wi’n cretu ’i bod hi’n bryd i roi stop ar y fuss a’r ffesto ’ma amsar
’Dolig. - Ych ufudd was, Wil. |
|
|
|
|
(delwedd D7600) (06 Ionawr 1912) |
Rhondda
Leader 6 Ionawr
1912 Llythyrau
Wil Cwmbychan. At y
Golycydd. Blwyddyn
Newydd Dda i chi, syr; sgwlwch yn dda ga i g’lenig? Ia, dyma flwyddyn arall
wedi myn’d ’to at yr hen gownt. Dear me! fel ma’ amsar yn myn’d h’ibo. ’Dyw
hi ddim on’ ishta ddo ’ddiar pan o’n ni’n cro’sawu’r flwyddyn newydd wetha, a
dyma hi’n awr wedi’n gatal. Faint o betha sy’ wedi dicwdd ’ddiar hyny? I ni
wedi cael y Coroniad, streic y relwes, yr Urdd-wisgiad, riots, a phetha mawr
erill, rhai o henyn nhw nag o’n ni’n breuddwyto dim am i gwel’d nhw. Faint
o’n hen gyfeillion sy’ wedi ’matal a’r fuchadd hon? Faint sy’ wedi troi ’u
cefna arnom ni am wletydd erill? Faint sy’ wedi prioti, a faint sy’ wedi ’u
geni? Rhw whirligig ryfedd yw amsar wedi’r cyfan, a ma’ fa yn ’n lando ni
witha mwn lleodd od. Ia, dyma ni ar ddechra blwyddyn newydd ’to, a’r cwestiwn
i ni ’nawr yw pwy bendrafyniata i ni meddwl nuthur y tro ’ma, a faint o henyn
nhw oti ni’n meddwl ’u catw? Ryw idea od yw gnuthur pendrafyniad ar ddechra
blwyddyn, serch hyny. Ma’ fa’n rhyw sort o addefiad nag i ni ddim wedi
gnuthur ’rhyn ddylsa ni ar hyd y flwyddyn sy’ wedi paso. Fydda i’n dishgwl ar
flwyddyn ishta rhyw summary bach o fywyd dyn yn y byd ’ma. Chi’n gwpod pan
fydd dyn yn tynu tua cwt ’i fywyd, un o’r petha mwya’ am’al sy’n d’od dros ’i
wefusa fa oti ryw frawddeg fel hyn: "O na chelswn ni ail-ddechra ’mywyd
unwaith ’to!” Wel, just fel ’na ma’ hi ar ddiwadd blwyddyn. Wrth ddishgwl
’nol ar y dalenna i ni wedi ’u troi drosodd am byth, ryw feddwl fel hyn sy’n
cym’ryd meddiant o hono ni: “Na biti na allsan ni rhwbbo’r stain ’na off o’r
ddalan wen ’na, a rhoi rhwpath yn well yn ’i le." Ond chewn ni byth
’neyd ’na. Pwy sy’n gwed - ’rhen Omar Khayyam, greta i - “The
moving finger having writ, moves on, Nor all
thy piety nor wit, nor all thy tears Can
erase one word of it." Wi ddim
siwr ’mod i wedi dyfynu’n reit, ond rhwpath fel ’na ma’ fa’n wed, a ma’ byd o
wir ynddo ed. Ia, amsar i gym’ryd stoc yw hi ar ddiwadd blwyddyn, a pan b’o
ni’n myn’d o bothti hi, rhyfadd mor fach yw’n stoc ni wedi’r cwbl. Ne’r hyn
ddylswn wêd oti, mor lleiad yw’r stoc o betha da sy gita ni. Ma gita ni lot o
bethach fusa’n well i ni fod hepddyn’ nhw o lawar; rhyw lot o’r us a ’chytig
iawn o’r gwenith. Wel, beth i ni’n myn’d i ’nuthur yn y flwyddyn newydd?
Fyddwn ni ryw dicyn nes ’mla’n ar ’i diwadd hi nag o’n ni ar ’i dechra hi?
Ma’ amsar y pendrafyniata wedi d’od. Pwy bendrafyniad newydd i chi wedi ’i
’nuthur? Peth dicon hawdd yw gnuthur pendrafyniad, ond peth arall yw ’i gatw
a. Wi’n cofio dechra’r flwyddyn wetha, gnetho i bendrafyniad i bido smoco dim
owns o facco byth on’ ny’. Gatwas i’r pendrafyniad? Do. Am dri dwarnod solit
o’dd bacco, pib, a matches yn ’y mocad i. Pan b’o i’n gnuthur pendrafyniad i
bido smoco, wi’n gofalu fod dicon o’r "twls" bob amsar yn ’y mocad
i. Ma’n hawsach i gatw o lawar pan i chi’n gwpod fod gita chi’r wherewithal,
ys dywad Dai Sais, i dori a pryd mynoch chi. Wel, fel ’ny ’r o’dd hi
ddechra’r flwyddyn ddiwetha pan netho i’n meddwl lan i bido smoco raoor. Fel
gwetas i, ’r o’dd y bacco a’r matches yn ’y mocad i, a o’dd popath yn myn’d
’mla’n yn ddecha digynyg. O’dd dim mwy o isha mwcyn arna i nag o’dd ar yr hen
gath sy’ gita Motryb Jane. A gwêd y gwir i chi,
o’n ni’n dechra safio arian, a o’dd Mali’n gwêd ’mod i’n dishgwl lawar yn
well ’ddiar pan o’n ni wedi towlu’r bacco lan. Ond druan o hono i, ’mhen rhyw
dri ne’ bedwar dwarnod mi etho i i dy ffrynd i fi i wel’d oil paintin’ o’i
dad. Pan etho’i ’no’r o’dd Twm Berdar a Dai Shirgar ’no o mla’n i, a o nhw’n
tynu arni fel par o steam ingins. ’R o’dd y ty yn llawn mwg, a allsa ni ddim
gwel’d gwymeta’n giddyl just. “Cymar
gatar," eba Jacy ’y martnar wrtho i, "a dera ’mla’n man hyn."
“Le ma’r paintin’?” eba fi. “Aros dicyn bach," eba Jack, “ti gai di
wel’d a heb fod ’n hir." Ishteddas
lawr, on’ os o’dd na bitchwr, o’n ni’n ffili’n deg a’i wel’d a; fusa ’n llawr
mor rhwydded i drio gwel’d yr haul yn Llundan pan ma’r fog lawr. "Beth
wyt ti’n dishgwl ar y wal ’na mor seriws?" gofynai Jack. “Wel, wi
isha gwel’d pictshwr dy dad," eba fi. A dyma’r
tri yn dychra werthin fel lot o ffwliaid. "Be’
sy’ matar? eba fi. “Wel,
ti’n gwel’d," eba Jack, “ti yw’r pictshwr. O’n ni wedi clywad d’ fod ti
wedi towlu’r bacco lan, a o’n ni am wel’d shwt busa ti’n enjoyo gwel’d erill
yn smoco. A ma’n rhaid i fi wêd i ti ’nuthur pictshwr nêt ed wrth dy stumia
di. ’Nawr, dyma bib a bacco i ti, light up, ’ngwas i." A “light
up” buws hi ed. Netho ’run pendrafyniad i bido smoco wetyn. - Ych ufydd was,
WIL. |
|
|
|
|
(delwedd D7604) (26 Ionawr 1912) |
Rhondda Leader |
------------------------------------------------------------------------------
Sumbolau: ā ǣ ē ī ō ū / ˡ ɑ æ ɛ
ɪ ɔ ʊ ə ɑˑ eˑ iˑ oˑ uˑ ɑː
æː eː iː oː uː / ɥ / ð ɬ ŋ ʃ ʧ
θ ʒ ʤ / aɪ ɔɪ əɪ ɪʊ aʊ ɛʊ
əʊ / ә ʌ ŵ ŷ ẃ ẁ
---------------------------------------
Y TUDALEN HWN: www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_227_llythyrau-wil-cwmbychan_1911_3609k.htm
---------------------------------------
Creuwyd: 02-07-2017
Adolygiad diweddaraf: 02-07-2017
Delweddau:
Ffynhonnell: Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Papurau Newydd Arlein.
---------------------------------------
Ble’r wyf i? Yr ych chi’n ymwéld ag
un o dudalennau’r Wefan CYMRU-CATALONIA
On sóc? Esteu wsitant una pàgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Gal·les-Catalunya)
Where am I? You are wsiting a page from the CYMRU-CATALONIA (=
Wales-Catalonia) Website
Weə-r äm ai? Yüu äa-r víziting ə peij fröm dhə CYMRU-CATALONIA
(= Wellz-Katəlóuniə) Wébsait
Adran y
Wenhwyseg / Secció del dialecte de Gwent / Gwentian Welsh
Edrychiadau ar y tudalennau / Vistes de les pàgines /
Page Views
Edrychwch ar ein
Hystadegau / Mireu les nostres Estadístiques / View Our Stats
…..