kimkat0269k Ffraethebion Y Glowr Cymreig. Y Ddau Gasgliad Cyd-Fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Treorci, 1928.

11-08-2017 16.39

● kimkat0001 Yr Hafan www.kimkat.org
● ● kimkat2001k Y Fynedfa Gymraeg www.kimkat.org/amryw/1_gwefan/gwefan_arweinlen_2001k.htm
● ● ●
kimkat0960k Mynegai ir testunau Cymraeg yn y wefan hon www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_mynegai_0960k.htm
● ● ● ● kimkat0225k Y tudalen hwn

0003_delw_baneri_cymru_catalonia_050111
..








Gwefan Cymru-Catalonia
La Web de Catalunya i Galles


Cywaith Sin Prys - Testunau Cymraeg ar y We

Ffraethebion Y Glowr Cymreig. Y Ddau Gasgliad Cyd-Fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Treorci, 1928.

(Cynhwysa ddarnau o dafodiaith Morgannwg a Gwent,
neur Wenhwyseg).






(delwedd 7282)

Y rhannau or testun wediu cywiro mewn llythrennau du. Heb eu cywiro hyd yn hyn llythrennau coch.

...

 

 



(delwedd B0283)

FFRAETHEBION Y GLOWR CYMREIG.

 

Y Ddau Gasgliad Cyd-Fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Treorci, 1928.

PRIS 1/6. CAERDYDD:

 

John Evans a'i Fab, Llyfrwerthwyr.

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0284)

FFRAETHEBION Y GLOWR CYMREIG.

 

Y DDAU GASGLIAD CYD-FUDDUGOL YN EISTEDDFOD GENEDLAETHOL TREORCI, 1928.



[COPYRIGHT.]

 

CAERDYDD:

 

JOHN EVANS AI FAB, WHARTON STREET

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0285)

CYNHWYSIAD. 
 
TUD[ALEN]. 
 
CASGLIAD CETYN LLATHID ...3 
 
CASGLIAD CARBON ...36 

 

 

xxx

 

 


(delwedd B0286)

CASGLIAD CETYN LLATHID.

Wit barod y glowr Cymreig sydd i gyfrif fynychaf am ei ffraethebion, ond mae ei ddiffyg yn Saesneg, ei ddiniweidrwydd, a'i ysbryd chwareus yn cyfrif am lawer o ddigrifwch y lofa, tra mae ei rigwm ar ddull y "talcen slip" yn arddangos ffraethineb arbennig.

Ceir yn y casgliad hwn esiamplau o bob un o honynt.

+++

Porter yw'r enw roddir ar bost yn un o ardaloedd Sir Forgannwg, ac yr oedd un o'r ardal honno yn gweithio gyda Rogers yng nglofa'r Glyn.

Tra yr oeddynt yn gweithio yn ddyfal yn y ffas un diwrnod, dyma'r dyn diarth yn symud yn sydyn, a meddai: " Alla i ddim gwitho rhagor heb borter," a dyma fe 'nol i'r hewl heb oedi. Edrychodd Rogers yn syn arno yn myned i gyfeiriad ei ddillad, a meddai wrtho'i hun mae dwr yn gorffod gwneud y tro i fi ta beth, ond os s ganddo ddiferyn o bortar, 'rwy'n ddigon boddlon mynd ar shr ag e', myn brain."

Ar hyn dyma'r dyn yn dychwelyd a phost ganddo, a deallodd Rogers ar unwaith beth oedd porter.

Wedi sefyll y porter, dyma'r dyn ati drachefn i weithio glo, ond yr oedd Rogers erbyn hyn yn anesmwyth, a dyma fe'n tasgu yn anarferol, nes i'r dyn ofyn eto, "Be' sy'n bod Rogers?" Be sy'n bod? O, dim neilltuol," meddai Rogers, ond fy mod i yn mynd i sefyll steishon-master nawr hyn.

+++

Yr oedd Owen Jones y goruchwyliwr yn credu na allai neb halio o dan ddaear heb ei fod yn rhegwr.

Un diwrnod dyma fachgen garw yr olwg ac yn dioddef oddiwrth atal-siarad ymlaen ato, gan ofyn "O--hs sh-sh-shawns am j-j-jobin 'alio 'ma?" Dwyt ti ddim yn gallu alio," meddai Mr. Jones. "N-n-na 'llai m-m-myn uff-ff-ff Dyna ddigon machgen i," meddai Mr. Jones, cera i'r offis i seino."

 

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0287)

4 CASGLIAD O FFRAETHEBION.

Hoi, Joe! meddai'r goruchwyliwr, wyddot ti bor bachan diarth yna yn llanw dwy a thair dram y dydd a thithau ddim ond yn llanw un? Mae e' wedi llanw dwy heddi, nawr buo i yn siarad ag e.

Wy'n falch ofnadw bo chi wedi bod yn wilia 'ta fa, wth wy' i wedi bod yn gweyd wrtho am hynny, ganodd o witha; ond para i lanw ma'r hen jacado o hyd; falla grindiff a arno chi nawr, syr.'

+++

Yr oedd hi'n amser bwyd, a'r hen Ddafydd, mab Sam, yn gofyn cwestiynau fel arfer, Shwd fara yw y 'college-bred ' yna, William Jones?" "Bara digon stl yw a, Dafydd," meddai William; mae a'n amal yn ddwy a phetar blwydd d." "Duw-di-shefo-ni!" meddai Dafydd, "s dim rhyfadd bo mab y manijar mor dena!"

+++

Nid oedd fawr croeso i wŷr y Glyn yng nglofa'r Allt, ac yr oedd Griff a'i bartner yn dioddef llawer o herwydd hynny.

Lladratwyd eu bwyell un noson, a thrannoeth dyma Griff yn ceisio benthyg un gan Dai Jim or Allt, yr hwn oedd yn gweithio yn agos mewn hedin croes.

Atebodd Dai i'r cais fel hyn: "Mae'n wir flin gen i, Griff, ein bod wedi gwneud penderfyniad yn yr hedin 'ma i beidio rhoi'r fwall mas or hedin, ond mae i chi berffaith roeso, cofiwch, dim ond i chi ddod a'ch post yma. Reit o," meddai Griff, gan ddychwelyd i' w dalcen ar y gwastad, lle nad oedd angen help i symud cerbydau.

Ymhen ychydig amser, dyma Dai Jim yn gwaeddi yng ngenau'r talcen "Hoi, bois! dewch a scwt fach os gwelwch yn dda. Mae'n wir flin gen i," meddai Griff, ein bod wedi gwneud penderfyniad yn y talcen hwn i beidio rhoi scwt mas or dalcen, ond mae croeso i chi er hynny i gael scwt, dim ond i chi ddod a'ch dram yma.

 

 



(delwedd B0288)

CASC,LIAD O FFRAETHEBION. 5 Hatch off' ywr term a ddefnyddir am symud y rhib neu'r ochr i gulhau neu i newid cyfeiriad y talcen glos Yr oedd NVtnftra yo gwcithio mewn ffordd aer bwysig, ac i gyfeiriad arbennig, a phan ddaeth y syrfeiar yno ar ei dro, darganfyddodd nad oedd \Vmffra yn cadw'r pwynt, ac mewn tvmer ddrwg meddai-" Look here, old man, you are defying my instructions, and I am going to report you; you are five degrees out of point already." faint NVedi iddo fyned, gofynnodd iVmffra i'w bartner, iYn i ddim,"meddai hwnnw"yn iawn, oedd ' degree '?" Wei, ond wy'n credu taw pymtheg milltir yw e ar y mot." mae'n ddecha ta," meddai \Vmfira, " fydd rhaid i mi fynd lawr i Llantwit Major i dorri hatch off nawr, gewch weld."
+++
Os shawns am waith 'ma," gofynnai Dai Cwrw i'r gore uchwyliwr, yr hwn oedd yn ei adnabod yn dda. " Nag oes yma," rneddai Mr. Hughes, " mae dy garitor di yma o dy flaen O l" meddai Dai, " dyma lle mae a efa, wy i wedi' di." golli a slawer dydd; ond pam i chi, Mr. Manijar, yn pido'i roi a nol iddi berchen. yn lle'i gatw fa i'ch hunan?" Lle ofnadwy am anwireddau oedd y ten, ac yr oedd yno son mawr am fargenion bob dydd. Yr oedd hwn a'r llall wedi prynu rhyw bethau am y peth nesaf i ddim, a gwraig y naill, a mam y llall wedi cael hanner eu harian yn ol, ac felly ymlaen. Yr oedd I)ic, druan, yn methu dyfalu beth oedd i gyfrif fod pawb yn dal bargenion, a Morfydd yn talu'r ddimai eithaf am bovgth. Cn prynhawn, wedi dychwelyd or gwaith ac wrth y bwrdd, meddai Morfudd wrtho, " Ma Jones y Rent wedi bod Ina heddi, J)ic." " O! talsoch chi a gofynnodd Dic. ' welt do, wrtb gwrs," atebodd hithau. Cesoch chi rwpath nol gyta fa gofynnodd Dic eto. "Naddo i, Wirt" meddai hithau. Wei, we)," gneddai I)ic, ma gen i wraig bert am fargan, ta beth " " O meddai ilitbau, " fe dreias ta beth, waith fe roias y rent iddo fat a fe ddangosais y babi." la, a dyna lle neth och chi gamsyniad," meddai Dict " fe ddylsach fod wedi rhoi y babi a dangos y rent." 80288

 

 



(delwedd B0289)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. CeEyl da oedd Sharper wedi bod, ond erbyn hyn wedi zvzd yo stiff rhyfeddol. Yr oedd un diwrnod wedi sefyll man cul iav,-n ar y fordd, ac er gwaethaf rhegfeydd a gsvaeddiadau Jim yr haliar, ni symudai gam. Yr oedd Jim y c: cerbyd ac yn methu pas10, y dyna lle 'roedd e' yn gwaeZdi ' 'Sharpar: Sharpar l" nerth ei geg, pan ddaeth yr ofarzzz _vrnlaez. " Gwaedda sharpach arno, bachan l" meddai " Yrn dyn ofnadw " meddai Jim, " beth gewch chi'n sharp.ach Sharpar Paid a siarad a fi fel hynna i" medd- air ofarzan, a gwaedda yn sharpach l" Cym razar, ta! cym razar 1" meddai Jim mewn llais gostyngedig. T qvm Shilots oedd yr enw gafodd Thomas Evans o her-;vydd iddo gael ei ddal gan blisman rhyw dro yn dod o ardd y Squire a shilots ganddo. Er hynny 'roedd Twmos yn ym- ddangos _yn ddyn gonest, ac yr oedd yn weithiwr da a chryno. Yr oedd ganddo ddau grwt yn gweithio gydag ef yn y bwgi, ac wedi ymadawiad un o honynt, dyma grwt dieithr yn dod yr: ei le NI allai Twmos annibendod, a chan nad oedd y crv.-t newydd yo ei ddeall yn cwyno a chwyno, fe ymadawodd yatau gan adael ar slat y tro yr ysgrifen hon 'r shalc:- Hen fabi mawr yw Twm shilots Yn nghhwmni dyn neu blisman, Ond pan yn gaffer acha crots Efe yw'r ei hunan. Cora hir a choesau byr oedd nodweddion arbennig Danie Price, er ei yn feddiancol ar ddawn siarad canmoladwy. Yr oedd yno gyfarfcd brwd iawn ar ben y pwll, ac ynghanol y dyrfa yr oedd llais Daniel i'w glywed yn pregethu bawliau y gTeithivr gydag nes yr oedd yno ddymuniad taer am weld y siaradwr. or diwedd, dyma rywun yn gwaeddi or tu ol i'r dyrfa " Ishta lawr, Dan, i ni gael dy weld di." o Trosedd fawr yw cysgu tan y ddaear yng ngofal lamp dn, a chynllun arferol y swyddog i brofi dalfa yw dwyn lamp B0289

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0290)

CASC,LIAI) O FFRAETHEPION. 7 y cysgadur oddi wrtho, gan ci adael yn y tywyJJwch i ddihuno. Yr oedd yr hen Ddafydd Dafis, er gwaethaf y ddeddf, yn syrthio i gysgu am ychydig funudau yn fynych ar amser bwyd, ac nid oedd yr un swyddog yn gwadu iddo y mwyniant hwn, o herwydd ei fod yn hen ac yn onest. Er mwyn chwarae tric ag ef, ymguddiodd Ifan y swyddog gerllaw iddo pan yr oedd ar fwyd, a Chyn gynted a chauodd yr hen wr ei lygaid, dyma Ifan yn dwyn ei lamp, gan adael ei ffon yn ei yrnyl, ac ymguddiodd drachefn. Ymhen ychydig amser dihunodd yr hen wr, ac wedi cyff- wrdd 'r ffon yn y tywyllwch, meddai wrtho'i hun--" We], os taw fi WY' i, 'rwyf wedi colli lamp; os nace fi WY' i, 'rwyf wedi fflndo fion. Offeryn gwerthfawr iawn tan y ddaear yw y Sylvester's Prop Withdrawer i dynnu coed allan; a phan oedd y peth yn newydd, defnyddiwyd ef yn or-fynych gan riparwyr nos y Cwm, i godi coed mawr oedd wedi suddo yn isel i'r gwaelod soft. Yr oedd dram wedi mynd yn isel dros y rails yn ffas yr hedin, a Ropin yr haliar ynghyd a'r ffaiarman ac ereill wedi methu ei chodi, a meddai Ropin, " Fe finna i'r Bilingtyn ati hi nawr," ac i ffwrdd ag e, i ddychwelyd a'r offeryn ganddo. Ymhen ychydig funudau 'roedd y ddram ar y rails a Ropin yn canmol y Bilingtyn; a meddai'r ffaiarman " Pam wyt ti'n galw Bilingtyn ar yr offeryn yma?" " Fe weta wrth- och chi," meddai Ropin, " Pan bo fi'n dod mewn i'r hedin 'ma yn y bora, ma'r coed yna sydd yn hongad wrth y coleri nol yna yn ala dychryn arno i, waeth ma nw fel dynion wedi ei croci, a alla i byth a pido meddwl am Charles Peace a Crippen a rheina. Ta beth, dyma'r chap sydd yn i croci nw, a'r enw reit am crocwr yw Bilingtyn yndefa?" Billington ' oedd enw y prif grogwr ar yr adeg honno, a Billington ' yw'r enw sydd ar yr offeryn hwn hyd heddyw yng nghanolbarth Morgannwg. B0290

 

 



(delwedd B0291)

8 CASGLIAD O FFRAETHEBION, Yr oedd recwyn Evans wedi bod yn darlithio yn Soar ar lyfr Jonah, ac wedi dweyd mai alegori ydoedd. Bore drannoeth yr oedd George Bennet mewn brys i gael ei gydweithe wyr ynghyd i'r spel, i gael dweyd yr helynt, a meddai Fechgyn! fe glywas beth neithwr na chlywas i ariod or bln. 'Rodd Tecwyn Evans yn darlithio yn Soar ar lyfr Jonah, a wyddoch chwi beth wetws ataw aligetar Odd wedi llyncu Jonah, tawn i byth or fan ma. Ystn din wedi rhydu oedd y llestr a ddefnyddiwyd flyn yddoedd yn ol i gario powdwr i'r gwaith. Yr oedd hi wedi mynd yn stop cwrw ar Charles y drifftwr yn y Crown, ac yntau wedi rhoi ei hunan i lawr am y noson yn ei ddillad gwaith a'i stn bowdwr. Fel 'roedd yr amser yn mynd ymlaen, yr oedd syched Charles yn cynhyddu, a dyma fe'n codi ac yn rhoi'r ystn bowdwr ar y tn, ond yr oedd yn eithaf gwag. " Beth sydd gyda chi yn y stn 'na, Charles," gofynnodd un or cvvmni. Atebodd Charles yn hollol hamddenol't 'Rwy'n dishgwyl y cewch chl gyd wybod nawr mewn eiliad ne ddwy." Ar hyn dyma ruthr, a phawb yn ben-dram-bwnigl trwy'r drws i'r hewl, gan adael y t' yn wg i Charles. Yna, wedi disychedu ei hunan yn dda or llestri oedd ar y bwrdd, dynia Charles allan drwy'r drws at y cwmni, a meddai drachefn, Rwy'n disgwyl y cewch chi gyd wybod mewn eiliad ne ddwy-wy i oft nawrso long." How is the supply of timber here," gofynnai'r Inspector i'r goruchwyliwr, pan yn neshau at y gweithleoedd. Plenty, plenty," atebai Mr. Griffiths. Ar fyr, dyma'r Archwiliwr yn mynd i enau talcen ac yn gwaeddi nerth ei geg yn Gymraeg, Dera menthyg post i fl. Shoni I" Post," meddai Shoni or pellter, " dw i ddim wedi gweld post ers bythownos." we'll go up here," meddai'r Archwiliwr, ac i fyny i'r {Tas neth Y ddau, a phan welodd Shoni taw y Manijar air Inspectar oedd yno, fe gafodd shoc. Pam wyt ti yn gweithio am bythefnos heb goed, John? a Pham rydych chwi yo caniatau iddo, Mr Griffiths?" meddai'r Archwiliwr mewn geiriau llym. Esgus Ble odwch fi, syr," meddai Shoni, heddi startas i yma. B0291

 

 



(delwedd B0292)

CASGLIAD O FFRAETUEBION. 9 welais di bost bymthefnos yo ol ynte gofynnai'r Archwiliwr. O! fe weta wrtho chi, syr," tneddai Shoni. Odd i'n ddi wrnod golchi yn ts ni bythownos i ddo, a gorfod i fi fynd ms i'r ardd wrth yng ngolar gyta'r wejan co, a dyna lle 'rodd y lein ar y llawr, air ddilad i gyd yn y baw. ' Edrycha ar hwnna tnedda Jennet, dyna dy bost di ar y llawr!' ac yr wy i'n i weld a nawr yn gorwadd o flaen yin llygad." Amser y rhyfel oedd hi, a'r cwrw yn brin iawn ac yn ansefydlog ei bris; er hynny, 'roedd Shanco yn llwyddo i gael llawn ei fol bob nos. Yn y stabal un bore, er mwyn tynnu coes Shanco, medd- ai'r gaffer haliars, " Boys! mae wedi dod yn ddecha arno ni nawr; fe glywas i'r bora 'ma, ac o fan reit hefyd, fod y cwrw yn mynd i gwnnu eto i swllt y peint." Beth l" meddai Shanco, 'c swllt y peint?" la," meddai'r gaffer. Wei, gwetwch chi beth fynnoch chi," tneddai Shanco, mae a werth 'ny hefyd." GIO stiff iawn oedd i gyfrif am enw glofa Gibraltar, ac yr oedd Rogers wedi mynd yno i symud y graig. NVedi gweithio yno am ran o ddau ddtwrnod, ac heb symud y graig, pender fynodd Rogers ymadael, ac anfonodd y crwt am y ffaiarman. Pan ddaeth hwnnw, yr oedd Rogers wedi gwisgo ei ddillad ac wedi gosod ei dwls yn y dram gyda chynnyrch glo y ddau ddiwrnod, NVedi ysgwyd llaw, a dangos gwn serchus i'r swyddog, meddai" XVy wedi clywad llawer o son am ddala llygotan a'i byta'i, ond yma ma rhaid byta llygotan a'i dala'i wetin. So long nawr, 'tua fl'n mynd." Spwnjars yw'r enw a roddir ar weithwyr prynhawn a nos, sydd yn gweithio ar y glo yng ngweithleoedd gwSr dydd, ac er mor onest bynnag y byddant, achwynir yn fawr arnynt. Y n fynych iawn gwneir yr achwyniadau hyn shalc ar y rhaw, ynghyd a llawer o orchymynion. Yr oedd Wil NV il yn credu mown pennill fel cyfrwng i cosbi'r spwnjars, ac ysgrifennodd ar y rhaw fel hyn B0292

 

 



(delwedd B0293)

10 CASGLIAD O FFRAETHEBION.

Y chi sydd yma'n spwnjan,
Nawr! llanwch lo eich hunan,
A pidwch snwbo'r ffas mor grop,
Neu fe gewch stop yn fuan.

Bore drannoeth yr oedd y pennill hwn yn croesawu Wii Wil.

Beth gythral y'ch chi'n boddran
I ni sy'n gweithio'n glodan;
A pidwch bod shwd flwmin ffwl,
Ag iwswch dw^ls eich hunan.

+++

Dyn hunanol iawn oedd is-oruchwyliwr glofa'r Wern, ac yr oedd arno lawer fTug-enw heb yn wybod iddo.


Yr oedd Jack James wedi cael rhybudd gan y crwt fod yr is-oruwchwyliwr ar ei daith trwy'r hedin. Ymhen ychydig amser pan welodd Jack oleuni yn y ffas tu flaen iddo, dyma fe'n gwaeddi Ohoi! Jim! ma'r hen ddl ar yr hedin, watch dy hunan." Pwy?" gofynnai'r llais. " Fe, yr hen ddl," atebai Jack. " Dera ma," meddai'r llais, ' i fi gael wilia ta ti!" a dyna Jack yn araf trwy'r ffas ato, i ddarganfod yr yndar yn syllu arno fel Pharoh. O! chi sy yma efa Mr. Jones," meddai Jack, "shwd i chi?" Wy' cystal a gall hen ddl fod," atebai yntau yn ddrwg iawn ei dymer. O!" meddai Jack gan ddychwelyd "mae'n dda gen i glywad bo chi'n well."

+++


Adeg rhyfel Deheudir Aflrig oedd hi, a phryder mawr yn y wlad hon parthed diogelwch Baden Powell a'i fyddin yn Mafeking. Yr oedd gwr y Bwsh wedi dweyd fel hyn, "Os digwyddiff Baden-Powell ddala mas nes bo fa'n cael relyff, fydda i yn rhoi casgen fach yn rhydd y noswath honno."


Yr oedd gwyjr nos y Bwli-bach wedi dod ynghyd i ben y gwaith fel arfer, tua saith or gloch, a dyma rywun yn dweyd Glywsoch chi am Relief of Mafeking' boys?"


Aeth geiriau gwr y Bwsh yn union i galon John Powell, a meddai Dewch i ni gael cyrnhoi at ein giddyl, boys, i fwrw'r draul, mar peth hyn yn bwysig iawn i ni."

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0294)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 11

Cynhaliwyd cyfarfod, a bu yno lawer o dadleu, ond dyma John Powell ar ei draed, a meddai "Mr. Cadeirydd, a chyd-withwrs, ofar yw dadla fel hyn am ein tyrn bach o waith; oti ni'n gwitho ne nagyn ni, dyna'r cwestiwn, a dewch i ni gal neud ac nid gweyd. Nawr, wy i'n cynnig bo ni'n towlu'r garrag lan." I beth?" gofynnai rhywun. I beth! meddai John, " ond i benderfynu'r matar, de fa ddim?" Towlu carrag lan, ac os na ddaw hi lawr, fe awn ni lawr - os na ddaw hi lawr yw hwnna - ond os daw hi lawr, fe awn ninnau sha thre arn heno." '

Taflwyd y garreg i fyny, ac ymhen chwarter awr roedd John yn y Bwsh; ond riwmor gau oedd y cwbl meddai gwr y ty^.

 

+++

Eglwysi gelynieithus iawn i'w gilydd oedd Soar a Saron. 'Rocdd yr elyniaeth wedi cychwyn rhwng y gweinidogion, ac wedi tnyned trwy'r eglwysi i'r lofa lle 'roedd dadleu brwd yn fynych, tnewn perthynas i allu a defnyddioldeb y gweinidogion yn arbennig, rhwng y gwahanol aelodau.

Dadleuai Simon, yr hewlwr, dros Saron, ag Alfred, y ffeiarnan, dros Soar; ac ar y partin, un diwrnod, meddai Alfred wrth Simon: Ag i chi yn Saron wedi cael organ, ond i chi?" Oti'n," atebai Simon. Wel, dim ond mwnci sydd eisia arnochi nawr," meddai Alfred. Ia," meddai Simon a dim ond isha organ sy' arnoch chi."

+++

Yr oedd Ifan Williams wedi colli ei iechyd yn y lofa, ac wedi mynd i fyw at ei ferch yn Llundain, a thrwy gyfrwng ei fab-yng-nghyfraith, wedi cael jobyn bach ysgafn ar un o orsafoedd mawr y ddinas.

Yr oedd Jacob, ei hen bartner, yn flin iawn am dano, ac yn hiraethus ar ei ol; ond torrodd gwawr newydd arno pan ddeallodd fod cwmni'r P.G. yn rhoddi ecscyrshon i bob un or gweithwyr i Lundain yn hollol rhydd.

Er yn ei hen ddyddiau, yr oedd llawenydd Jacob yn ddiderfyn, a phan gafodd ei docyn dyma fe yn union i'r swyddfa i ddiolch i Mr. Brown, y goruchwyliwr.

 

 



(delwedd B0295)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 12

"What makes you so delighted over this ticket?" gofynnai You see, sir," meddai Jacob, I am going up Mr. Brown. to see my butty, he is working on the station, and when he will see me coming out of the train, he will open his eyes and his head, and will say something; he was my butty d'you see, down here in water leval; and, poor fellow, lost his life and went to London to Lizabeth Jane."

+++

Cafodd y diwygiad lawn afael ar lawer or hen lowyr oedd wedi arfer byw bywyd ofer ym mhwll y tw, ac yr oedd yno hen wr duwiol a dysgedig or enw Daniel Morgan yn eu plith yn traethu'r efengyl iddynt.

Cydsyniodd Daniel 'r cais o'u dysgu yn yr ysgrythyrau, a thra 'roedd y naill yn cael gwers, yr oedd y lleill yn cynorthwyo Daniel yn ei waith. Yr oedd rhai o honynt mor annysgedig phlant, ac yr oedd gan Daniel gardiau bychain i'r pwrpas o'u dysgu i ddarllen Cymraeg. Un diwrnod, yr oedd un o honynt yn ceisio darllen y frawddeg fach honno: "Duw pur yw ein Duw ni," a dyma fel y darllenai: "Duw piwr yw ein Duw ni." O, na, nid felna, Isaac," meddai Daniel, Duw pur, nace Duw piwr." Wel, dw i ddim yn ych deall chi 'nawr, Daniel," meddai Isaac, "waith shwd gall a fod yn bur heb fod yn biwr; a mae a'n biwr hefyd, 'dyw a ddim?"

+++

Yr oedd Dic, y ffaiarman, yn meddwi gymaint ar nos Sadwrn nes yr oedd yn gweld y diefliaid gleision, medda nhw. Eto i gyd yr oedd yn rowndio'r gwaith ar fore Sul heb ddiffyg ymddangosiadol; ond yr oedd wedi crybwyll wrth un or pwmpwyr ei fod yn ofnus a nerfus.

Wedi gwybod am ei wendid, penderfynodd y pwmpwyr yrru ofn arno trwy osod rhyw fath ar wrthrych tebig i ddrychiolaeth, a'i lygaid wedi eu goleuo phren pwdr yn y retyrn unig, erbyn y deuai oddi amgylch.

Yr oedd brawd Dic yn pregethu'r efengyl, ac yn bwriadu talu ymweliad ag ef y Sul hwnnw, ond nos Sadwrn yr oedd Dic yn fwy meddw nag erioed yn dyfod gartref.

Digiodd ei wraig yn arw wrtho, nes iddi roi iddo y got ryfeddaf, gan ei adael ar ei hyd ar y llawr yn ei boenau.

 

 



(delwedd B0296)

CASGLIAD O FFRAETHEBION 13

Er gwaethaf popeth, yr oedd Dic yn rowndio bore Sul fel arfer, ac yr oedd y pwmpwyr wedi ymguddio gerllaw y ddrychiolaeth. Pan cyrhaeddodd Dic y fan, a gweled y creadur hwn yn syllu arno llygaid goleuni, meddai mewn llais crynedig Os mai o Dduw wyt ti, bydd yn drugarog, waith fi yw brawd Williams, Tabor. Os mai o ddiafol wyt ti, bydd yn drugarog hefyd, waeth wy' i briod a dy wr."

+++

Gaza oedd enw'r ceffyl newydd, ac nid oedd Jim yn hoff o hono. Un diwrnod, yr oedd Gaza yn dod yn ol i ben yr hedin croes yn weddol gyflym, a methodd Jim roi y sprags arferol yn yr olwynion; a dyma Gaza a'i siwrne i waered dros y ryn fel train, a Jim yn rhedeg ar ei ol fel milgi, gan waeddi Wow! wow!" Ond dyma drwst ofnadwy, a phan cyrhaeddodd Jim y fan, yr oedd Gaza ar y llawr a'r drams arno, a chwymp halier ar y drams.

Edrychodd Jim yn frawychus ar yr olygfa am ychydig, a meddai mewn llais mawr: "Destruction of Gaza, myn jaw!" Ar hyn dyma rywun a gwaeddi ar ben y ryn "What's the matter Jim?" A dyma Jim yn ateb ar gn

We are broken down.

+++

Aeth Rogers i weithio or Gib i'r Wern Ucha', ac yn ei eiriau ef yr oedd wedi neido or fframpan i'r tn.'

Synnodd yn fawr wrth weld y ceffylau yn troi allan or stabal y boreu hwnnw: yr oeddynt, meddai ef, fel telynau Dafyddion, ond 'doedd yno neb yn chwarae telyn chwaith, er fod gan bob un ganwr speshal.'

Beth bynnag, wedi cyrraedd y ffas a datgloi y twls yn barod, fe aeth o amgylch i geisio gwybodaeth am hyn a'r llall. Wedi clywed nad oedd yno ddim lwans ar ddim, fe ddychwelodd i dasto'r holin, ac ni fu'n hir cyn dod i benderfyniad i fynd yn ol ar y dl. Wedi rhoi y twls 'nol ar y bar, dyma swyddog yn rhoi tro am dano, a meddai Rogers wrtho "Dw i ddim yn cretu citsha'i yn y lle 'ma, wth wy' i am gatw'n trwch yma," gan ddangos ei hun, er ei fod mor deneu channwyl, "felly, bydda' i yn 'matal a chi 'nawr mor gynted a ca i smoking

 

 



(delwedd B0297)

14 CASGLIAD O FFRAETHEBION.

 

concertMa gen i ddiolch i chi am ych caredigrwydd,acyn concert ' enwedig am ych gonestrwydd. Wara teg i chi, i chi svedi dangos y patrwna i fi'r bora 'ma. I chi'n catw nwyn y stapal ond ichi?" Yr oedd yno blat haearn ar bartin y Bliws i gadw cyftif shalc or cerbydau oedd yn pasio drwyddo, ac yr oedd gofal y gyfrif ar Shoni Morgan, yr haliar. Yr oedd Shoni yn halio ceffyl mawr gwyn: un mavr o gorff, ond yn araf iawn a gwan, ac un cerbyd oedd ei siwrne. Un bore, dyma un o feirdd y dosbarth ymlaen at y plt, ac wedi ei lanhau yn ln, ysgrifennodd arno Shoni Morgan is a dab, Driving Captan with a cab. \Vedi hyn, dyma un arall ymlaen, ac ychwanegodd yntau Driving hearse he ought to be In box hat a dillad du. Pan ddaeth Shoni i'r partin a gweld y rhigwm, fe gafodd ddifyrrwch mawr, a gadawodd y cwbl fel yr oedd; a Chyn diwedd y shift, ychwanegodd yntau ato, fel hyn NVho ever wrote these lines so fine He ts a bard: arise and shine! So come with me in my own car, And Shoni Morgan from Shir Gar NVill see you safe and sound inside And then to H you'll have a ride. Yn wahanol i Bob ei bartner, dyn crefyddol oedd Esau Jones, ac yr oedd Bob yn hoff o dynnu ei goes am hynny pan byddai nifer o lowyr yn clywed. Yr oedd hi yn fore Llun, a Bob wedi dod i wybod fod Esau wedi dychwelyd or capel nos Sul ar hanner yr oedfa, ac wrth gael Wiff cyn dechreu, gyda nifer or gweithwyr, meddai Clywsoch chi, boys, fod ym mhartnar i wedi cael i dorri mas or cwrdd nithwr? " Fi wedi nhorri mas or cwrdd! " meddai Esau. Naddo wir, mynd mas o ran yn hunan nitho i nithwr,a hynny o achos bo'r pregethwr yn rhecu yr. y pilpit." Mae pawb yn gweyd bo chi wedi'ch torri mas ta beth," Bob; ond beth 80297

 

 



(delwedd B0298)

15 y yo rhec,u ta 0 1" mcddai Esau, fodda WC(li yo Gymrg fel arfadd, ond i bleso ryw Seigoj) ar ol 'ny." Beth wctws a, Esau," ()dd i fel hyn," meddai Esau't Fe j'hywun, gwnwfi i Air cardotyn a fu farw,' a dyma fa'n ben a jned(la fa, and the beggar died.' " Pibau tair jnodfedd drwyddynt addcfnyddid yng nglofa'r i gludo'r dwr, ac yr oedd gofal mawr am y pibau-tair. Ned yn halio yn hedin-csci, a rhwng ei fod yn gintachlyd, air hedin yn isel, yn gam, ac yn ddyfrllyd, yr oedd y goruchwyliwr ac yntau mown cweryl beunydd. Un (liwrnod, a Ned yn rhegu'r lle i'r cymyJau, dyma'r got uchwyliwr ytnlaen ato, a meddai,-" Dwyt ti ddim gwerth dy halen, Ned! a jnae'n rhaid i fi dy newid ti; dyma ti beddi (Iditn ond wedi ala tair siwrne, a hitha yn un or gloch " \Vel," toeddai Ned, " newidiwch chi fi os mynnwch chi, ond ta pwy ddaw yma, fe gaiff e scyffl 'scyfferddol i ddod a mwy na thair shwrna mas o bib dair fel hon--caiff, wir i Dduw." Peth anarferol iawn yn nhy Edward Rees oedd ffrae, ond yr oedd geiriau croesion wedi bod rhyngddo 'i wraig y dydd or blaen, ac yr oedd hithau wedi bod yn achwyn am hynny yn nhy Joseph Lewis. Er mwyn profocio dipyn ar Edward, trefnodd Joseph gan y ffeiarman yn gyfrinachol i wneuthur hynny, ac wrth rowndio gweithle Edward, meddai hwnnw wrtho. Beth yw'r son yma sydd am danoch chi, Edward Rees Beth gofynnai Edward. " Dyna beth sydd i glywad ymhob talcen heddi," meddai'r swyddog, eich bod yn mynd i fatal a'ch gwraig." We]! wel! " meddai Edward, dyna gelwdd ofnadw, ond efa? Pan cyrhaeddodd Edward gartref, yr oedd Liza mor sercbus ag erioed, ond nid oedd ef felly; ac, wrth y bwrdd, meddai Ma rwpath y matar arno chi heddi, be sy'n bod?" Mae fel hyn, Liza," meddai yntau, pan own ni'n caru, y fi oedd yn siarad a chwithauin gwrando; wedi priodi, ya chi odd yn siarad a finna'n gwrando; ond erbyn byn i ni'n doi yn siarad a Phwll y Graig yn gwrando." B0298

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0299)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 16 " Beth gythral sy'n bod 'ma, fechgyn? " meddai'r ofar. I)yma'r trydedd diwrnod a dim dram 0 10 wedi dod man. Wel wir, Mr. Ofarman," meddai un or wrthoch chi." bechgyn diarth, nace arno ni ma'r bai, fe wetws y manijar wrtho ni byddai rhaid i ni fynd mas 'r twls os gadawn ni'r top yma i gwyrnpo. Dyna'r rheswm i ni ddim yn gwitbo'r glo, i gael gwneud yn siwr o'i gatw fa Ian." Yr oedd y rhaff wedi torri unwaith eto yn y dip gam, a'r mecanic wedi cvrraedd mewn tymer gs iawn, ac ymlaen ag ef at y peiriannydd fel llew, a meddai," 'Dwyt ti ddim yn gwybod sut mae dreifo injin, y sledj fel wyt ti; pam wyt ti'n stopor injin mor sydan fel hyn o hyd? Fe dorri dim rhaffa sy' 'ny wlad." Erbyn hyn 'roedd y rhaff wedi ei spleisio, a siwrne wg wedi ei dirwyn i'r top. " 'Nawr," meddai'r mecanic drachefn, dera 'nut i fi gael dangos i ti sut mae ei thrafod." Ar hyn dyma ddau gnoc, y peiriannydd yn edrych ymlaen, a'r mecanic yn gollwng y siwrne i lawr yn hynod gyflym trwy gamsynied; ond dyma gnoc stop or gwaelod; stopiodd yr injin, a thorrwyd y rhaff drachefn. Stopio'n ry sytan! " meddai'r peiriannydd. Stopo, 'wir! " meddai'r mecanic. Mae'r reidar 'na yn dwpach na ti! Beth ma'r bwpach yn mofyn cnoco mor sydan? Fe dorriff dim rhaffa sy' 'ny wlad " o Aeth llawer o lowyr Cymru i weithio ar y tir yn ystod y streic fawr; ac wedi bod yn hir iawn cyn torri ei chwant, dyma Jonathan Mathias i dreio ei lwc. Cyrhaeddodd ffarm fawr yn Sir Gaer yn hwyr y dydd, a cheisiodd waith gan y ffermwr. Beth allu di wneud? yofynnai'r ffermwr. Dipyn o bopath," atebai Jonathan. or gore," meddai'r ffarmwr, gan dy fod yn edrych yn fachgen cryf, cei ddechre bore fory," Wedi swper dealJodd Jonathan ei fod i Odro drannoethi ac ni chysgodd yn esmwyth y noson hono. Daeth y bore, a dyma'r-fferm wraig ato, a meddai,- Dyma'r bwced a dyma'r stl, a dacw'r gwartheg ar y waun B0299

 

 



(delwedd B0300)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 17 fawr. Bydd eich eisiau i fynd a'r llth allan am banner awr wedi wyth, felly, brysiwch! " Dyma Jonathan i ffwrdd ar unwaith, a'r bwced yn un llaw a'r stl yn y llall. Yr oedd hi'n banner awr wedi wyth a Jonathan heb ddychwelyd, a dyma'r ffermwr a'i wraig am dano, a dyna lle 'roedd e' yn rhedeg ar ol y fuwch a'r stl yn ei law. Pan welodd e'r ffermwr, dyma fe ato, ac yn ei chwys mawr ac yn chwythu fel megin, meddai," W n i ddim beth sydd ar y gwartheg yma, 'rwy'n ffaelu'n deg a chael un o nhw i isthta ar y stol 'ma." Y madawodd Jonathan y diwrnod hwnnw heb notis, medda fe. Gwaharddwvd pawb i gerdded y ffordd honno o herwydd ei bod yn enbyd a'r rhaffau yn beryglus, ac yr oedd yno rybudd i'r perwyl. Er gwaethaf popeth mynnai Wil Shn ei cherdded am ei bod yn ffordd fer i'r pwll. Daeth y goruchwyliwr i wybod, a chyda phenderfyniad cryf i gosbi'r troseddwr, dyma fe lawr i'r pwll mewn amser i' w ddl, ac ymguddiodd mewn man cyfleus. Ymhen ychydig amser dyma Wil yn dyfod, a'i lamp yn guddiedig o dan ei got, ond yr oedd y bos yno yn ei dderbyn, ac yn ymaflyd yn ei golar, meddai," Dy ddalas di or diwedd, ond dofa? " meddai'r bos. " Do, syr," meddai Wil, ond dyma'r tro cynta' a'r diwetha, syr. Rhowch un shawns i fi eto, syr. Gaf i fod yn rhydd tro hyn, syr?" Y n rhydd? Y n rhydd wetas ti, wedi torri'r gyfrath fel hyn? Na chai, y corgi, a thi gei fynd o flaen dy well am hyn! " Ond WY' o flaen 'y nghwell 'nawr, syr," meddai Wile W el, gofala na ddeui di'r ffordd hyn eto ta," meddai'r bos. o Diwrnod pai oedd hi yn y Wenallt, a John Lewis mewn gwrth-ddadl 'r goruchwyliwr mewn perthynas i'r avian. or diwedd dyma John yn iwsio geiriau cryfion ac yn bygwth y goruchwyJiwr yn arw, a clyma'r gwr hwnnw ar ei draed, a meddai, ' Gweli di'r stac acw, Shoni? Bydd gwair yn tyfu ar ben honna pan gei di dyrn o waith gen i byth rnwy." A bydd dy geffylau di yn ei bori pan bydda i yn dy drwplu di am dano," meddai Shoni. B0300

 

 



(delwedd B0301)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 18 Wedi bod yn fasnachwr ac yn ddyn cyhoeddus am flyn. yddoedd, syrthiodd Job John yn ysglyfaeth i'r cwpan, ac wedi dibrisio ei hunan a'i deulu, gorfod iddo fyned i weithio tan y ddaear, i stiwo, sef trafod rwbel. Yr oedd Job yn wrthrych sylw pawb y bore hwnnw ar ben y gwaith, lle'r ymddangosodd yn ei ddillad gwaith, a bocs a stn newydd, a rhaw No. 3, ac fel crotyn yr oedd ganddo dwmpyn o sialc yn ei boced. Roedd ei swyddog yn drugarog iawn wrthoo Aeth ag ef i le wrtho'i hunan, fel y gallai wneud fel y mynnai. Hen dalcen rwbish ydoedd, un isel iawn a gar w, ac yr oedd yno gerbyd llawn yn barod. W edi diogelu ei lamp iddo, meddai'r swyddog, " distsharjwch chi'r ddram yma wrth eich pwysa, a chymrwch ddigon o amser; fe fydda i ddim yn hir cyn rhoi tro am danoch chwi, Tynodd Job ei hun ato, a dechreuodd ddatlwytho'r cerbyd, ond torrodd goes ei raw wrth gychwyn, yna ail-feddianodd ei amynedd a pharhaodd i ddatlwytho hyd y diwedd 'i ddwylaw. Pan ddaeth y swyddog i roi tro am dano, yr oedd yn gorwedd ar y rwbel ac yn pwyntio i'r cetyn rhaw. Edrychodd y swyddog arni, i ganfod ysgrifen yn debyg i hyn Dyma fi am fod mor ddiprish Yma'n stiwo; W edi styrjo dram o rwbish, O fy nwylo! Torras gs y rhaw wrth ddechra Fel garitshan; Prish y cs yw deg a dima, Ble caf arian? Y n y gob yn bymtheg dwbwl Megis corcscriw Bron a chrasu yn fy nhrwbwl, Chwysu dilyw; Hen bothellu mawr a chwta Ar fy nwylo; Cefan tost a llwnc fel shimla: W edi danto. 80301

 

 



(delwedd B0302)

CASGLIAD O FFRAETHEBION 19 Y n ol trefniant yr oedd nifer o swyddogion y Carn wedi myned i Llundain i weld y match mawr am y cwpan yn NVembley, a'r prif ddyn y diwrnod oedd lanto'r gaffar-haliars, am ei fod yn deall y gem yn dda. Yr oedd lanto wedi trefnu i aros yn y Salome Hotel, am mai yno, meddai'r cashr, oedd gaffars haliars yn tynnu. Wedi'r match, dyma'r cwmni gyda'i gilydd i'r gwesty, a lanto oedd y ceffyl blaen. Rhoddwyd iddo'r visitor's book i roi ei enw arno, ac wedi edrych drosto a gweled enwau a llythrennau yn dilyn, dyma fe or diwedd yen rhoi ei enw i lawrEvan John Griffiths, M, A. (horses). Pan welodd John Morris y ffaiarman degree lanto, ys dywedai, tarawodd i chwerthin nes tynnu sylw pawb; ar hyn, dyma lanto yn troi ato a meddai, "Am beth i ti'n werthin, y mwnci'r Ffaelu deall wy i," meddai John, " ble ceso ti'r cythral?" Edrych yma," meddai lanto gan agor M.A. (horses) yma." y llyfr o flaen y cwmni ac ereill," " Gweli di hwn?" gan ddangos (Oxon.) " Oxon yw da a their w, a ma nw'n iwso nw yn y ffermydd mawr yma, wrth y dega, i rhetig a gwneud gwaith ffarm, a mae gaffars gyta nhw. Gweli di hwn? drycha! dyma John Hamilton, M.A. (Oxon). John Hamilton, Mishtir Aliars (Oxon) wrth gwrs, a dyma finna, E. J. Griffiths, Mish- tir Aliars, horses. Er gwaethaf y goruchwyliwr, yr oedd y gweithwyr wedi cynnal cyfarfod ar ben y lofa, ac wedi dewis cynrychiolaeth o dri i ymweled 'r goruchwyliwr yn ei swyddfa. Aeth y goruchwyliwr i' w cyfarfod i'r drws, a dyna lle 'roedd y tri yn sefyll o'i flaen-yr un canol a'i benliniau yn cyffrwdd a'i gil- ydd, a'r ddau arall choesau bwaa meddai n o honynt, Beth," ni'n tri wedi dod yma i gynrychioli'r gweithwrs." i gynrychioli'r gweithwrs? a finna'n meddai'r goruchwyliwr, credu eich bod yn cynrychioli O X O." Gohiriwyd y cyfarfod. Yr oedd y gweithwyr wedi cynnal cyfarfod eto, ac wedi anfon un cynrychiolydd y tro hwn at y goruchwyliwr. Pan ymddangosodd y dyn canol or gynrychiolaeth gynt yn y swyddfa, " O," meddai'r goruchwyliwr, " dim ond yr X sydd ymay tro hwn, mi welaf." '6 0 na," meddai'r dyn, mae y Y Z yma hefyd," a'r wise head gafodd yr uwchafiaeth y tro hwn. B0302

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0303)

O FFRAETHEBION. I (Ico ()f'naclw y (Ido yndefa meddai Wil Shon yn 13e(I) (ligwyddws gofynnai Shencyn. jjjed(lai Wili fe gwmpws yr hen Shams y ffanman o Do, mae'n debyg," (la)) y rol;lj' wrtl) fynd sha three" a dyna fTIat ath a." Wedi aros hir iawn am gerbyd, collodd Joe Lewis ei , ac act)) yo ol ()'i weithle i edrych am yr haliar. Yr ar y Cf'ordcl ymlaen pan stopodd Joe ef gan ofyn noyncl air dclram yna, Ted? " Pam 'rwyt ti'l) taw fy nram i yw hi, a gofala ar dy enaid red. Ineddai Joe; ' y fi sy piau! y fi sy piau." na ( A jaif[ arall r (I(latl (lad leu ynghlyn 'r tro, aeth y ceffyl ymlaen "I'ra l)tl' a i rywun; a dyma Joe yn codi ei lais Stopa dy geffyl, stopa dy geffyl, Ted!" Na na i," rued(lai 'l cd, Stopa cli dy cldram o Fur yo anllythrennog iawn, yr oedd Thomas Rees yn hoff gyrd(lau lijawr, ac yr oedd y tro hwn wedi colli dyblar. Y gofynnocld y ffaiarman iddo Ble 'rowch chi neitljwr, Rees? " " Y ng nghwrdda ma wr Bethel, yn ar Philip Jones, Pontypridd, ag odd e'n werth colli dyl)lar i glywad a hefyd," meddai Tomos. " Ar beth odd a'n Cei wpod 'to," atebai pregctl)tl gofynnai'r swyddog. Na, 1171," meddai'r swyddog, WY' mofyn gwbod Cei wpod 'to," meddai'r nawr, gwctwcl) beth oedcl y testun." i ffwrdd ag cf. Pan ddaeth y ffaiarman heibi0 'J ceisiodd ganddo eto beth oedd y testun, a (lais yn uwch nag erioed, a meddai " Cei wpOd ar by)) , y swyddog wybod gan y llanc oedd yn yr l)wn oedd yn absennol hefyd, " Beth oedd Chwi a gewch ) Ililil) J ones neithwr, 'y machen i? " 99 atebai'r bachgen.
+++
Arian jrrawr y coliars oedcl yn blino fwyaf ar Wil y gwas pan yr ar y ffarm ym mro Morgannwg, a phenderfyn0dd (lorri'r gar w ar nos Saclwrn, wedi cael nswaith dda yog ngwlj)tli'r coliars yno Mhenybont, drwy beidio dychwelyd i'r 80303

 

 



(delwedd B0304)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 21 Dydd Llun yr oedd Wil yn y Rhondda, wedi gwisgo flartll. yn debig i goliar, a'i feddwl ar yr arian mawr, ond 'roedd ei ddiwyg yn ddiffygiol. Ceisiodd waith yn y Bwllfa, ond canfyddodd y goruchwyliwr y diffyg yn union, a gofynnodd iddo Y n y Cwtsh, Ble'r oeddych chi'n gweithio or blaen?" syr," atebai Wil. " P wy lamps O'n nhw'n iwso yno?" gofynnai'r goruchwyliwr. " Dw i ddim yn siwr, wir," atebai Wil, weth gwitho'r dydd own i." 0- Yr oedd Ifan Harris wedi bod yn aelod yn Sardis am flynyddoedd, ond erbyn hyn, wedi dychwelyd i wlad y moch a'r cibau ys dywedai, ac yn treulio ei oriau hamddenol yn y Crown.' Yr oedd Mr. Morgan, y gweinidog, yn galw am dano yn y t 9 yn fynych, ond nid oedd Ifan gartre. Penderfynnodd Mr. Morgan or diwedd fynd i' w gyfarfod yn dod adre or gwaith, ac un diwrnod, yr oedd yn aros gerllaw pen y pwll am dri o'Y gloch, a dyma Ifan yn dyfod ac yn ei basio fel milgi. " Mr. Harris l" meddai'r gweinidog, ond ni chafodd ateb, ac yna fe'i dilynodd ef mor gynted ag yntau, gan alw ei enw dro neu ddau. Yr oedd y gweinidog yn agos iawn ei ddal pan ymgollodd I fan drwy drws y ' Crown.' Safodd Mr. Morgan yn siomedig o flaen y drws hyd nes oedd yn banner awr wedi tri or gloch, a dyma I fan yn dod allan i' w wyneb, a methodd dianc. Shwd ichi, Mr. Harris," meddai'r gweinidog gan ysg- wyd llaw, " meddyliais gael siarad chwi cyn i chi fynd i mewn, a cheisiais eich sylw ar y ffordd o ben y pwll." Yr oedd Ifan yn euog, a meddai, A gweyd y gwir wrth- och chi, Mr. Morgan, mi'ch clywais chi'n galw, a fe'ch gwelais chi hefyd, ran 'ny, a fe wyddwn yn dda eich bod yn dilyn Ian weddol o acos, ond wir i ddyn, 'na chi, cretwch i fi ne bido- dim ond modd un peint oedd yn 'y mocad i, ne faswn wedi aros i chi, wire" o Yr oedd Ephraim, yr halier, mewn trafferth mawr, yn gwaeddi ac yn rhegi nerth ei geg, pan ddaeth Morris, yr Beth sydd arnot ti, Eff, is-oruchwyliwr, ymlaen, gan ofyn P wy all alio yn shwd le a hyn alli di ddim halio heb regi . B0304

 

 



(delwedd B0305)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 22 heb reci?" meddai Ephraim, pe bai Pedr yma, fe fydda wedi rheci ei ben off erbyn hyn. Wyddoch chi beth, Morris! Ma'r lle 'ma yn rhy gul i ganiatau i laish dyn baso'r ddram ma isha ripo yma; ma isha torri gwaelod yma; ac am y lld yma, mae arno i ofon bydd rhaid i chi brynu hedin newydd Os 'dyw yr hedin mor cyn gall y ceffyl yma droi nl." ddrwg a 'yna, beth i ti'n pido gweyd or bln, i mi gl gwneud petha. Dishgwl yma nawr, dim ond i ti wneud suggestion, fe ofala i y caiff e 'i gario ms y prynhawn yma," meddai'r is. Y prynhawn yma! y prynhawn yma l" oruchwyliwr, meddai Ephraim, os ydych chi'n cretu taw dim ond shift o waith sydd yma, y suggestion gora alla i wneud i chi yw cl ceffyl a doi ben iddo fa." 0 Y ceffyl gora fws yn y gwaith hyn ariod oedd Bocstar," " 'rodda fel hen ddyn. Y ffact am dano meddai Dan, yr haliar, yw hyn, 'rodd a'n rhy gall i fod yn geffyl; 'rodd a'n gwpod am bob notshyn a jolcyn wrth eu henwa'; yn napod pawb, ac yn gallu tynnu'r corc ms or stn a ifad llwnc pryd mynsa fae Own ni'n doi yn dod ms a fwy 0 10 or seven, cyn cino, nag i nw'n dod nawr mewn wsnoth. Os dim shawns 1 ni i gl a nol i'r sefn eto, Dan?" gofynnai'r gaffer haliars. " Mae a wedi mar w, bachan," meddai Dan, a fe weta'i wrtho chi ffor' bws a far w. Acha bora dydd Gwenar odd i, wy'n cofo nt; 'roeddwn i'n bita bwyd ar y partin, ac yr oedd e' wedi cymryd llwnc o d ac wedi dod mln i gl tamid o dishan gen i fel arfadd. Wrth fita'r tamid tishan oedd ar waelod y bocs, fe 'drychws miwn iddo fa, a phan gwelws a ar y papur bach taw dim ond dwy bunt o bai oedd gyta ni'n doi am wsnoth o waith, fe gwmpws lawr fel 110, a Chyn i fi gl gair o'i ben a, odd a wedi cico'r bwcad. la, ceffyl da odd Bocstar," meddai Dan, drach- efn. O Lodge ' sych neu ' lodge ' wlyb oedd y mater pwysig o flaen cyfarfod gweithwyr Ynyslwyd y diwrnod hwnnw. Yr oedd yno lawer o ddadleu: rhai yn dweyd mai distryW oedd cwrw yn y lodge; ereill yn dweyd mai diferyn o gwrW oedd y making or lodge, ac felly ymlaen. 80305

 

 



(delwedd B0306)

CASGLIAD O FFRATHEBION. 23 or diwedd, dyma'r hen Lewis Dafydd ar ei draed, a meddai" Y peth gora allwn ni 'neud dan yr amgylchiadau, Mr. Cadeirydd, yw cwmpo nol ar yr hen gynllun o dowlu'r P wy gynllun yw hwnnw, Lewis Dafydd?" garrag Ian." cael gofynnai'r cadeirydd. " O, dyma fe," meddai Lewis carrag flat, a phoeri ar un ochor iddi a dim ar y llall. Y poeri yw y gwlyb, wrth gwrs, a'r ochor arall yw y sych. W eti 'ny, i chi'n towlu'r garrag Ian i'r aer, ac ar ol dod lawr, os taw y sych fydd Ianlodge sych; ac os taw y gwlyb fydd Ian, lodge wlyb, wrth gwrs." Reit O," meddai'r cadeirydd. " Arhoswch funad i chi dyma nw: os daw i lawr yn gl y riola," meddai Lewis sych y tro cynta', i chi'n i thowlu i Ian eto, ac os daw i lawr yn sych weti 'ny (er mwyn rhoi itha wara tg, y mae tri chynnig i Gwmro, ond os a? ) i chi'n i thowlu i Ian y drydedd waith, ac os daw i lawr yn sych weti 'ny, dyna lodge sych i Beth os daw hi lawr yn wlyb y tro cynta', Lewis chi.' ' Dafydd?" gofynnai rywun. " W el, gwlyb yw gwlyb, ondefa?" meddai Lewis. o Yr oedd Henry wedi cael lamp fach am y tro cyntaf, ac wedi cael gorchymyn i hongian drws bradish mewn lle lletchwith iawn. W edi bod yno yn chwysu'n diferi am awr o amser, dyma'r is-oruchwyliwr yn rhoi tro am dano, a meddai mewn llais awdurdodol, " Beth yw hwn sy' gennyt ti? " Drws bradish yw a'n syposo i fod," meddai Henry; " wnaiff e'r tro?" " Y tro'n wir!" meddai'r swyddog mawr, ac wedi iddo fyned i mewn drwyddo, meddai drachefn " Tyn y blwmin NV el, wir, dw i ddim yn lico tynnu'r tent jipswns i lawr l" tent lawr hefyd, a'r jipsy tu fewn," meddai Henry. Bachgen ofer iawn oedd Morgan y reidar, ond trwy hir gymhelliad yr ofarman, yr oedd wedi mentro (ys dywedai) i'r cwrdd ar un nos Sul. Trannoeth, nid oedd diwedd ar ei ym- firost, ei fod yn fachgen da, ac wedi bod yn y cwrdd. Gofynnodd y ffaiarman iddo pwy oedd yn pregethu a beth oedd ei destuu, ac felly ymlaen, ond ni wyddai Mog ddim. Y n y diwedd, gofynnodd iddo ym mha destament oedd y testunyr hen neu y newydd? " O," meddai Mog, ' yn yr hen desta- ment, Weth odd lot o ddail yn rydd ynddo, ta beth " B0306

 

 



(delwedd B0307)

24 CASGLIAD O FFRAETHEBION.

Syched am gwrw oedd i gyfrif fod Ben y brenin yn colli cymaint o'i waith, ac yr oedd y goruchwyliwr yn penderfynu ei stopio. Pan ddaeth Ben i'r gwaith wedi bod yn absennol am wythnos, yr oedd hi'n stop-lamp arno, am nad oedd ganddo bapur doctor.

Dychwelodd Ben adre, a chyn hanner dydd yr oedd drachefn ar ben y lofa, a chanddo bapur glas, a meddai wrth y goruchwyliwr "Dyma'r papur doctor i chi, gan bo chi ddim yn cretu bo fi wedi bod yn dost." Edrychodd y goruchwyliwr arno a darllenodd This is to certify that Benjamin Jones has been suffering from ---, and was unable to follow his employment. "Mae hwn yn dweyd nag oes dim wedi bod y mater arno ti," meddai'r goruchwyliwr. "Beth sydd arnoch chi'r dyn!" meddai Ben. "Edrychwch yma - This is to certify that Benjamin Jones has been suffering from a stroke, and was Dyna ddigon," meddai'r goruchwyliwr, "dera i'r gwaith bore fory."

+++


Yn y spel oedd hi, ac yr oedd gan Ifan John lawer o newyddion fel arfer, a'r un bwysig y bore hwnnw oedd i fod Dic mishtir-haliars wedi rhoi cot ofnadw i un o'r ceffyla yn y stapal, nes i hwnnw droi arno a sharad ag e' yn i wymad a. Ond cofiwch," meddai, pidwch a acor ych penna wrth neb, wath dos dim enid byw yn gwpod am dano." Yn eno'r annwl!" meddai'r hen Shn Shn, "ffordd wyt ti yn gwybod am dano, Ianto?" Ifan, "A gweyd y gwir wrtho chi " meddai Ifan, y ceffyl wetws wrtho i 'r bora ma.

+++



Un ffraeth iawn ar y spc yn y bore oedd y 'Gramaphone, ac wedi dywedyd pethau annheilwng am ei bartner, yr oedd Shoni yn ddistaw iawn ers diwrnodau.



Yr oedd pawb wedi sylwi ar y distawrwydd, a dyma un yn gwaeddi allan ar y spc, "Beth sydd yn bod, oti'r grama phone' wedi ei gloi?" "Oti," meddai ei bartner, mae ei wraig yn y cwrt, a mae wedi cael ei dannedd gosod yn Ol.

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0308)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 25 Goleu noeth oeddynt yn iwso yn level y cwar, ac yr oedd Gwilym bach wedi dechreu gweithio tan y ddaear yno, mewn talcen carto. Gweithiai'r coliar yn ffs y talcen, a'r crotyn ar y shaft gryn bellter oddiwrtho. Un diwrnod, yr oedd Gwilym wedi blino yn fawr, ac wedi gwisgo ei ddillad yn barod i fyned gartref, pan ddigwyddodd ei feistr roi tro am dano, a meddai hwnnw" Alli di ddim gweithio dy got yn dy gylch, Gwilym bach." Mae'n bryd mynd ms nawr, nagyw i?" meddai'r crwt, " mae John Jones wedi mynd, ta bethe" O," meddai'r coliar, paid di a gwneud sylw o John Jones, bydd hi'n ddigon cynnar i ti fynd gartre' pan byddi wedi Ilosgi tair cannwyll, nid wyt eto wedi Ilosgi ond dwy." Drannoeth yr oedd Gwilym ar y ffordd gartre' tua banner dydd pan gyfarfododd y gaffer ag ef. " Ble'r wyt ti'n mynd, boy bach?" gofynnai hwnnw. " Gartre', wrth gwrs," meddai'r crwt. " Pam 'rwyt ti'n niynd mor gynnar?" gofynnai'r gaffer drachefn. " 'Rwyf wedi Ilosgi petar canwll," meddai yntau, Aros! aros!" meddai'r gaffer. " Os gan fynd ymlaen. arhosa i,)' meddai'r crwt, " ni bydd gennyf ond un ganwyll erbyn y fory, a bydd rhaid i fi losgi honno wrth i hunan." Yr oedd goruchwyliwr y pwyllau stm yn cyfrif ei hunan yn awdurdod ar bawb a phopeth, nes y gelwid ef gan y gweithwyr yn hollalluog. Un diwrnod fe glywodd Sam y shackler yn dweyd wrth nifer o weithwyr, ' Shapwch chi, boys! mae'r hollalluog yn y man 'ma;" a dyma fe mlaen ato, a meddai " Ora, Sam, cera a'r papur yma i'r offs i gael dy arian, a gwna yn fawr o hono nhw, waeth oes dim gwaith i ti mwyach," a chafodd Sam y sac yn y fan. Drannoeth 'roedd Sam yn ei ddillad gln ar ben y gwaith, phan welodd yr hollalluog ef, dyna fe ato fel arth, a meddai Nawr, off a ti oddi yma! does gennyt ti ddim bisnes yma, a chatw off or premises; wyt ti wedi cwplae" Nid bisnes Y'm hunan sydd gen i, syr; dod i ofyn i chi, own i, os bydd- ych chi cystal a pido stopo mrawd ta betb," meddai Sam. meddai'r hollalluog, wyt ti'r blac am i fi drugarhau wrth dy frawd, wyt ti? dy frawd, hefyd! dy frawd, efa! Ble mae'r eidlar yn gwitho?" Y n British Columbia,' meddai Sam. 80308

 

 



(delwedd B0309)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 26 Dyn llawdde iawn oedd ivVilliams y mecanic, ond yr oedd ganddo dymer wyllt. Un diwrnod yr oedd rhaff y tip wedi torri, a dyma fe i'r fan a'i sledj a'i glift ganddo ar unwaith. Edrychodd o amgylch, ond doedd yno neb ond hen goliar, cedd erbyn hyn wedi gorfod dod i'r wyneb i weithio. James! James! dewch yma ar unwaith " gwaeddai allan, a dyma James yn dod gan chwythu, ond yn rhy araf i siwtio NV illiams, a meddai " Y n Durham i chi'n gwitho, yndefa?" Ni ddywedodd yr hen goliar ddim yn ol wrtho, ac ymaflodd yn y sledj, " Nawr dewch ymlaen," meddai'r mecanic, tar. wch ar y Clift yma yn weddol handi, neu fydd y shift ma ar ben nawr," a dyna'r hen goliar ati ar ei oreu, ac wedi taro " Ym dyn ergyd neu ddwy, dyma fflat, a fflat drachefn. ofnadw," meddai \ Villiams, " tarwch yn y Rhondda ta beth l" Anodd yw taro yn y Rhondda pan bo dyn yn gwitho yn Durham," meddai'r hen wr, yn hynod brysur. Sais oedd partner Twmos Morris, a chan ei fod yn ddrwg-dybus ac yn ddau wynebog, galwai Twmos ef yn dauble-minded man. 'Roedd y Sais hefyd yn ffond iawn o gerdded nol a mln dros yr hewl gan esgeuluso'i waith, ac yr oedd Twmos yn ceisio cael gwared o hono, trwy achwyn a dweyd wrtho yn fn ac yn aml am ei ffaeleddau. Ar ddydd Llun, a'r ffaiarman yho yn y ffas, meddai Twmos " Beth och chi'n feddwl am y bregeth neithiwr? Da iawn," meddai'r swyddog, ac yr oedd ganddo destun doniol, ond oedd a Were you talking to me now?" gofynnai'r Sais. "NO" meddai Twmos, not to you, nor about you, either." Er mwyn difyrrwch meddai'r swyddog, " We were talk- ing about the sermon last night, and our minister treating on that verse from the Acts" Gwr dau ddyblyg ei feddwl sydd an wastad yn ei holl ffyrdd. What is that in English, Thomas? " gofynnai'r Sais eto, a meddai Twmos i' A man double minded is up and down along the roads.' Well, what business did your minister have to talk about me," meddai'r Sais, " have you told him 80309

 

 



(delwedd B0310)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. Diwrnod mesur oedd hi yn y Gelli, ac yr oedd yr ofarman a Dic Rhys \Villiams yn dadleu'n frwd mewn perthynas i rif y coed. Yr oedd y clarc yno yn barod i gynorthwyo'r ofarman, ac ni fu'n hir cyn gwthio ei big i mewn, ond dyma wrych Dic yn codi, a meddai c' Wy'n siarad gyda'r orgnn- grinder ac nid gyda'r mwnci." Gweithiwr gonest oedd Hopcyn Price, ond yr oedd ganddo lygaid gwael, ac yr oedd ei dalcen yn gam iawn, heb ddau br o rails yn gwmws. Yr oedd yn dioddef llawer o herwydd hynny, ac yn gorfod gwneuthur llawer o waith heb dl am dano. Ar diwrnod mesur, a Hopcyn ya lladd ei hunan ar yr hewl, meddai'r goruchwyliwr wrtho, Hopcyn! mae eisiau llygad tro i weld dy hewl di'n gwmws.' Falla wir," meddai Hopcyn, ond does dim eisiau llygad o gwbwl i weld y pai sydd am weithio arni." Time-keeper a mesurwr oedd Olifar Bray o dan y P.G s, rund er hynny, yr oedd 'n boblogaidd iawn gan y gweithwyr am ei rigwm parod a digri'. Un diwrnod, yr oedd mewn dadl gyda Harri Lewis, mewn perthynas i bris post, ac er fod y Post yn anarferol o fawr wrthodai dalu ond pris y list am dano ac vcrth fynd meddai Pris yw pris, a list yw list, Rails yw rails, a physt yw pyst, A phost yw post or llawr i'r nen, A pris y list yw grot. Amen." Y tro nesaf, yr oedd Harri wedi paratoi am dano, ac wedi sefyll cogyn b ach iawn o dan y glodan, o felldith. Wrth gwrs, el arfer yn gwrthod talu am dano am ei fod mor , ac wedi dadl frwd, meddai Harri wrtho Cogyn yw cogyn or gwaelod i'r nen, A chogyn yw cogyn pe ond pedwar pren, A deunaw yw'r pris, whatever you say, Nawr sharpa dy bensil, Olifar Bray." B0310

 

 



(delwedd B0311)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 28 Wedi treulio ei oes mewn oferedd, yr oedd Marc, y pwmpwr, ar ei wely angeu, a dau o'i gyfeillion wedi talu ymweliad ag ef. Wedi llawer o siarad am y clwb r arnser da oeddynt wedi ei gael pan yn diota gyda'i gilydd, fe gododd y ddau gyfaill i fynd, a meddai Marc wrthynt, "Fe ddewch i'r angladd, wnewch chi?" "Gwnawn ni, gwnawn!" meddai'r ddau. Ia, cofiwch ddod," meddai, "a dewch a Shanco'r swrnpwr gyda chi, a dyma i chi sofrin bach i gael dicyn o ddiod y diwrnod hwnnw, dim isha hwn arno i mwyach." Diolchodd y ddau yn gynnes am y sofrin, a meddai un o honynt, fe yfwn ni hwn ar ol yr angladd wrth dod nol." O, na, boys bacb," meddai Marc, ddim wrth ddod nol, ond wrth fynd; bydda i ddim gyda chi wrth ddod nol."

+++

Ceffyl gwael oedd Spider, ond mor gyfrwys 'i enw, a doedd neb yn gwybod hynny yn well na Wil ei haliar. Y n y stabal un diwrnod, yr oedd gaffer haliers y Northyn edrych am geffyl cryf i pwrpas arbennig, a meddai Wil wrtho, Sbwd Os ydych am geffyl clefar, dyma fe i chiSpider." dynnwr yw a yw'r cwestiwn," meddai hwnnw. " Tynnwg!" meddai Wil, 'e welsoch chi shwd dynnwr ariod, fe synnwcb i weld a'n tynnu!" " W el, fe cymra i chi ar ych gair," meddai'r gaffer, ac i ffwrdd ag ef i'r North a Spider ganddo. Wedi wythnos o fwyniant, dyma Wil yn cael notis i fadael am dwyllo gaffer haliars y North, ac ymddangosodd 0 flaen y goruchwyliwr i ateb y cyhuddiad. Twyllo swyddog yw dy drosedd di, NV illiam, a dyseyd anwiredd," meddai'r goruchwyliwr. " Gwetas i ddim gair o anwiredd, syr," meddai Wil, " ond y gwir bob gair. Fe setas taw ceffyl clefar oedd Spider." " Eitha gwir," meddai'r gaffer' Ond beth wetsoch chi am dano fel tynnwr Fe wetas, , na welsoch chi shwd dynnwr ariod, a bysech meddal \ Vil chi'n synnu i weld a'n tynnu. Eitha gwir," meddai'r gaffer drachefn, ' ond Dyna fe!" meddai'r goruchwilisr_- i ni gyd wedi synnu," a dyma fe yn troi at \Vil, a meddal' \Vyt ti gymaint o s"ider a Spiderdos, ac na phecha 111SY- ach. B0311

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0312)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 29 Glywsoch chi, fechgyn, fod ' lanto-doi-beint' wedi mar w?" meddai Dai Shani yn y lamp steshon un bore. Y m mhle, Dafydd," gofynnai rywun. " Y n y wyrcws," meddai Dai, " a fe wyddwn i'n dda taw yno y bysa fe farw, a fe wydda fe'i hunan hefyd." Wel wir," meddai'r hen Daniel-gam,' " fe licwn i wpod I beth?" gofynnai Dai. lle bydda i far w, ta beth." gl catw odd na,', atebai Daniel. -----o U u bach iawn ac eiddil oedd Trefor, ac yn gweithio yn y lamprwm. Yr oedd ' Ben-y-cawr ' yn hoff iawn o'i alw yn Little Tich,' yr hyn oedd yn dolurio Trefor. Un bore, gwrthododd T refor ei lamp i Ben, gan ddweyd Fe gewch chi'ch lamp pan fyddwch chi yn fy ngalw i wrth Beth sy' arnot ti, y sprag bach," meddai Ben, fy enw reit." os dwa i miwn ato ti, fe ddota i ti yn y bocad wasgod yma fe fydd Os gwnewch chi," meddai Trefor, miwn wincad. mwy o sens yn ych poced chi na fuodd yn ych pen chi ariod." o Aeth Griff a'i bartner i weithio i ' Waith yr Angeu ' ryw ddiwrnod neu ddau ar 61 i Nadolig. Yr oeddynt wedi cael lle da, ond fod y Inaterial yn brin iawn. W edi gweithio am wythnos, ac wedi llwyddo i gael dwy reilen, dyma nhw ati i osod yr hewl lawr, a cheisiwyd benthyg ychydig hoelion gan fechgyn y talcen nesaf. " Hoelon l" meddai rheiny, i chi wedi dod i le pert i gael hoelon, i ni'n gorfod prynu nw yng Ngwaith y Treni.' Does dim hl i neb yma os nad yw yn aelod yn Libanus, neu wedi gwitho 'ma am flwyddyn o leia'." Wrth gwrs, bu rhaid i Griff adael yr hewl am y diwrnod hwnnw. Bore drannoeth, dyma'r partner yn dychwelyd or strs Y n siomedig iawn, ac yn gwireddu geiriau'r bechgyn; a dyma Griff i mewn, ac wedi cyfarch y strman wrth ei enw, ceisiodd hoelion hewl ganddo. b' Does dim un i gl yma," meddai. W el, dyma beth ofnadw'," meddai Griff, " dyma fi wedi B0312

 

 



(delwedd B0313)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 30 gwitho yma am bart o ddwy flynadd ac heb gael un hl eto " Part o ddwy flynadd P." meddai'r strman. " Otw," meddai Griff. " O wel ta," meddai'r strman, " hwrwch," gan estyn iddo lawn poced ddwywaith, ac wrth wneuthur hynny, gofyne la, dyn diarth nodd iddo, " Nace dyn diarth i chi yma . am 'ny," meddai Griff, " ond WY' wedi bod 'ma nawr yn agos i bvthefnos. " Y dyn clwyddog l" meddai'r strman, pam o'ch chi'n dwevd eich bod yn gweithio 'ma ers part o ddwy flynedd?" Part or flwyddyn diwedda, a phart o hon," meddai Griff. o \Vedi taro'r wythien newydd yn nrift yr Ynys, fedalodd y Directors ymweliad 'r lofa, ac ar y diwrnod mawr hwnnw 'roedd yr hen Owen Charles yn gofalu bod gerllaw y wythien newydd yn glanhau'r hewl. Pan ddaeth y boneddigion, er gwaethaf y swyddogion yr oedd e wen yn eu plith, ac yn dal lam" un o honynt, ameddai la, syr," meddai hwnnw A d_vma'r pump cwart ' " Owen, "dyma wythien ora'r ddaear, syr; un odd yma, Twm Ifan Morris, ffndws hi gynta' ariod, syr, ag wy i'n coho'r la, gwythien dda yw hi, ond mae'n dreni, 'run amsar yn nt. shwt, taw dim ond pump cwart gafodd Twm am i ffndo 1. Mt-el'. wel! wel l" meddai'r boneddwr. Mae'n itha reit, syr$' meddai Owen, own i yn y fan a'r lle ary bryd,syr, ond ceso i ddim swp diod, er bo' cymint o syched arno'i pry hynny ag sydd arno i nawr. Deallodd y boneddwr yr hynt, ac wrth fynd rhoddodd hanner coron yn law yr hen goliar. " Diolch yn fawr, syr, meddai Owen, a Chyn hanner awr wedi tri, fydd gyda chi ITC dda. dymuniad da, a iechyd da, from yours triw bliw, Ote'." Yr oedd Mocyn, y swmpwr, a Shams, ei helpwr, wedi eu hanfon i lanhau swmp y ten, ac yn ffodus iddynt, 'roedd yr ofarman Vedi anghofio dweyd wrth y reidar am fynd Chere bydau iddynt. B0313

 

 



(delwedd B0314)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 31 Yr oedd y ddau yn eistedd ac yn tnwynhau eu hunain yn y swmp pan ddaeth yr is-oruchwyliwr heibio, ac wrth weled " Y ni sy, eu goleu, dyma fe'n gwaeddi' P wy sy' 'na? " Beth i chi'n meddai Mocyn. 'ma, Mocyn a Shams," neud?" gofynnai'r swyddog. " Dw i'n gwneud dim nawr," Beth wyt ti'n wneud, meddai Mocyn, 'e aros am drams i ni."? " gofynnai'r swyddog eto. " Helpu Mocyn, syr, Shams meddai Shams. -----o Yr oedd Agent y Farteg wedi ymweled 'r lofa, ac wedi darganfod man gwan ar un or partins yno, yr hwn oedd yn peri bliuder iddo. Cytunodd cheedwr oedd yn gweithio gerllaw, or enw Gom-y-cancldo, i weithio mlaen i sefyll par o goed yno, anl shift o cll. Wedi cyfarfod ag otartnan y dosbarth, yn y swyddfa y prynhawn hwnnw, dywedodd wrtho am y contract. Chwerthinodd yr ofarman, a deallodd yr Agent ei fod wedi gwneud camsynied; a mai cadno or iawn ryw oedd Gomer y coedwr. 'rwyf yn bryderus nawr, ac os Wei," meddai'r Agent, yn gyfleus gennych, rhowch i mi adroddiad or gwaith ar Reit o," meddai'r ofarman, yr hwn oedd bapur bore for y. yn gwybod am allu'r Agent fel cynghaneddwr, a bore drannoeth yr oedd yr englyn hwn yn y swyddfa. Rhown y ffocs mewn bocs or bydy partin Ga'dd br perta'i fywyd; Mae'n fochyn mewn afiechyd, A 'i waith gwan o with i gyd. Shwd mae'n edrych am dipyn o waith 'ma, os gwelwch chi'n dda, " meddai'r coliar main o bwll y Waun. O ble 'rych chi'n dod? " gofynnai goruchwyliwr y Bwllfa. 0' or glo carreg, NV aun Cae Gurwen," medda'i dyn. O na," meddai'r goruchwyliwr, 'E mae gormod o drics yn perthyn i chi i gael gwaith yma, ag i chi rhy ddelict i weithio yn y Rhondda, mae doi neu dri o honoch chi wedi tnarw yma yn ddiweddar." Wel wir, mistar," meddai'r dyn, gnetho i ddim tric fel yna ariod, a mae gen i destimonials i brofi hynny." B0314

 

 



(delwedd B0315)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 32 'Does dim ofon gwaith arnot ti, os a?" gofynnai Matthew i'r helpwr newydd oedd wedi cael ei anfon ato i weithio, Ofon gwaith! nag os!" meddai'r llanc, ag oedd NV illialll y ffaiarman yn gweyd wrtho i nag odd yma ddim llawer o waith i neud, i gl i ofon a. or gora," meddai Matthew, " pwna bant;" a chafodd y llanc fynd i ffordd aer gyfagos i symud cruglwyth o rwbish. Ymhen dwy neu dair awr, dyma Matthew yn rhoi tro am dano, a dyna lle 'roedd e' yn gorwedd ar ymyl y cruglwyth yn cysgu fel mochyn. " Dihuna! dihuna!" meddai Matthew, own i'n credu nad oedd dim ofon gwaith arno ti, a dyma ti'n cysgu fel hyn 'Dos ofon gwaith arno'i hefyd," meddai'r llanc, " ne fyswn i ddim yn gorfadd lawr wrth i ochr a." Bachgen cryf, ffrs or ffarm oedd Reuben, ac wedi ei gyflogi gan gaffer y top i lwytho a dadlwytho coed ar ben y lofa. Un diwrnod dyma'r goruchwyliwr yn rhoi tro heibio, ac yn canfod Reuben yn eistedd ar bren yn smocio cigarette, a meddai, Halo! dyna fel i ti'n gweithio? ' Edrychodd Reuben arno am ychydig, a chan ei fod yn glaf o gartref, gostyngodd ei ben ar ei ddwylaw a pharhaodd i eistedd, heb ddweyd yr un gair. I)yma'r goruchwyliwr nawr yn codi ei lais, a meddai Dyna fel ma nw'n gwitho ar y ffarm, efa? nawr shapa'i rnachan i, ne fydd dim o dy isha di yma.' Xi wnaeth Reuben yr un symudiad eto, na dweyd yr un gair, edrych arno a throsto yn syn. L)yma'r goruchwyliwr yn awr yn codi ei lais yn uwch eto, a meddai " Wyddot ti taw fi yw'r manijar?" manijar? " Wel, wir, mae gennych chi jobin braf, sticwch ato fa, weda i wrtho chi," meddai Reuben. B0315

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0316)

33 CASGLIAD O FFRATHEBION. Yr oedd y goruchwyliwr ieuanc yn parhau i gael ei Hino gan y gweithwyr. 'Roeddynt beunydd yn bygwth stopio gweithio, yn cwyno ar y gyflog, ac yn sn am streic. 'Roedd vr atal-bwyswr yn gwnethur ei waethaf ar y wyneb, yr ysgrif- ennvdd uxewn un ran or lofa, a'r cadeirydd mewn rhan arall, nes yr oedd y dyn ifanc bron danto. Cyn rhoi'r awenau i fyny, dyma fe at y pennaf o honynt, sef Twmos Elis y cadeirydd, ac yno yn ei dalcen bu dadl rhyngddynt, a'r goruchwyliwr, mae'n debyg, yn cael y goreu or ddadl; ond yr oedd Twmos mor ystyfnig ag erioed. So long, \Vrth fyned oddiyno, meddai'r goruchwyliwr, Twmos; gallaf ddweyd 'nawr yn ddibetrus mai chi yw tad y cythreuliaid." Dydd da, fy machgen i," meddai Twmos. o GIO gwael iawn oedd yn NVernlas i losgi, ac er mwyn ei gynhyrchu cyn laned ag oedd modd, gwaherddid pawb i saethu'r glo, ac yr oedd rhybudd pendant i'r perwyl ar ben y lofa. Er gwaethaf popeth yr oedd Shams Jim yn saethu nawr ac yn y man ar y slei. Un diwrnod pan oedd y prif-swyddog yn cerdded y gwaith ar amser anarferol, clywodd swn saethu, a chyrchodd tua'r swn yn o fuan, a chafodd mai yn nhalcen Shams 'roedd y saethu wedi cymryd lle. Yr oedd Mr. Lloyd mewn tymer ddrwg pan gyrhaeddodd, a meddai wrth Shams," Pam wyt ti'n saethu'r glo yma ar ol yr holl rybuddio wyt ti a phawb arall wedi ei gael? " Yr oedd Shams yn fud, a dyma'r swyddog trwy'r ffas yn ol a Shams! 'dwyt ti ddim yn mlaen, a dywedai drachefn, gwybod y ffordd i drin glo; a dyma ti'n i losgi a mas, y mochyn fel wyt ti! " \Vy'n cwmpo o dan y mai," meddai Shams, ond own ni'n cretu bo fi'n gwneud joni, Mr. Lloyd, achos os dim shwd beth a'r cythraal a'i losgi a yn y tj, ac 'rown ni'n meddwl dechra'i losgi yma iddo gael start, chi'n gweld." B0316

 

 



(delwedd B0317)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 34 Yr gaz Lewis y gaffer rhyw banner dwsin o leaau daz ei ofal yzg NghTm y Cod, ac yr 'bellter mawr oddiTrth ei gilydd, ood yr yr hen gaffer yn talu ymTeliad ag un o honynt dydd. Yr y pelter yn fawr ym mbob un or leflau befyd, a-r drefa cad zel un siwrne fawr o un o honynt bob dydd, a hozzo yn cael ei dirwyn gan dm o geffylau. Redd I.Vil yr Ynys yn halio yn No. 4, ac fel yn dyfod allaz a'i si%-rne o ddeugain tunnell rhwng amser cinio a divdd y shift. Yna byddai yn incleino, ac yn paratoi ar gyfer y bore. Cn bore tua deg or glh yr oedd Wil yn dod allan a siwrne oedd Lewis y gaffer, yngbyd a rbyw banner dTsin o foneddigion, yn neshau at y genau, ac fe wel- cdd y gaffer ar unwaith fod am ddwy siwrne y dizznod hwznw. Er cymaint ei dyma fe ymlaen at Vil ac yo goscd pishin chwb yn ei ddwrn. Ar byn dyma Mr. Mitchell or brif swyddfa yn rboi chwech iddo, ac Tedi hyzzy Mr. Charles y cashr, a Mr. Bentin yr auditor, nes yr cedd iVil yo fwy cyfoeth% nag a yn favr iddynt- Ymhen ychydig amser dyma yn gofyn i'r gaffer, Beth yw'r holi fuss hyn? a sy mater bo chi mor hl " IVel, IVil bach," mddai Lewis, " am dy ar eich ariaz - Ed ti wedi dod mas a siwrne o No. 4 cyn banner dydd am y tro cyztaf _yn hazes y gwaith. Well done." Am dyn ofnadw," I.Vil, " ond taw shwrna ddo _vv boa, ac fe aeth Lew:s adre yn glaf or parlys. O EerTYdd chwedlau y gweithwyr, a llythyrenau di-enw, yr zedd gcrzchwyliwr Gwaith yr Angeu el hynt i ym- ddisyddo, ac o amgylch y lofa i geisio Nid zedd wedi el llai na chanmoliaeth gan p:az yr i i dalcen Jons, y glowr henaf y IVei newid cyfarchiadau, wrth Hopcyn Jones, 'rwyf wedi dod i'ch gweled mewn thyzas fm sefyllfa i, ac yr wyf yn d.i*wyl clywed rby+th sylveddol gennych chi, gan mai chi yw'r coliar helZf mwyaf profidcl yn y gwaith. 'Rwyf gwneud fy ngore i dreio paTb yma, Hopcyn, ac eto i gyd mae y coliars B0317

 

 



(delwedd B0318)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 35 yma am i fi ymddiswyddo, yn ol hynt yr wyf wedi gael heddyw gan y Cwmpni, Oti chi'n gwybod rhywbeth? neu oti chi am i fi ymddiswyddo, Hopcyn Jones?" NV el, nag wy i, machgen i," meddai Hopcyn, gan YSgwyd ei ben, " a dw i ddim yn diall yr hen gwmpni yma yn newid a newid manijars o hyd o hyd, ag wy i wedi gweyd wrthi nhw am hynny; waeth newid ar i gwath ma nhw bob tro." Fe gollodd y goruchwyliwr ei dn. o Bod yn hapus ymhob amgylchiad oedd gwendid mawr Griffith James yn nhybiaeth swyddogion yr undeb. Yr oedd, meddant, yn cymryd popeth, ac heb achwyn, na dod a'r un achos iddynt erioed. Y n anffodus, efallai, daliwyd Griffith gan ddamwain, a chollodd ei ddwy droed, Tra yr oedd ef yn yr ysbyty, talodd rhai or swyddogion hyn ymweliad ag ef, a meddai un o honynt, " Griffith bach, mae'n flin gennym am danoch chi wedi'r ol1 i chi wedi wneud iddi nhw: mynd i bob man a phob pryd, ac am beth O'n nhw'n gweld bo'n dda, a dyma chi nawr, wedi'r cwbl, wedi colli eich dwy troed. Mae'n flin geno ni." Os dim isha i chi fod yn flin fel na am dano i, boys bach, waeth hen drd Or iawn odd gen i ar y gora," medda Griffith. B0318

 

 



(delwedd B0319)

CASGLIAD " CARBON." Pan oedd y milwyr yn campo yn Rhyl amser y rhyfel mawr, yr oedd yn eu plith lu o lowyr or Rhondda. Un boreu aeth un o honynt at General , -ymro glew, a gofynodd iddo am leave, o herwydd bod ei wraig yn wael iawn yn Nhreorci, Aros di," meddai'r swyddog, " Dos dim wech wythnos oddiar pan gefais ti leave, os e'?" Itha gwir, syr," medde Shoni, mae'r wraig yn dost iawn, a mae am fy ngweld am y tro Ola." Wel," medde'r General, " dere ato i tua wech or gloch heno a ni gawn weld," Daeth yr amser, ac wele Shoni eilwaith gyda'r General. O ie, ti fu yma boreu heddy ynte? ' le syr," medde Shoni, gan gyffwrdd phig ei gap. 'Nawr te, 'rhen lanc," medde'r swyddog, " Rwy i Tedi dy ddal. Mi deliffones i Dreorci i gael gwybod os oedd dy wraig yn sl, a ches ateb yn ol yn dweud ei bod hi'n all right." Safodd Shoni yn drist, a meddai'n ddwys, ' Ta fi'n gweud yn onest be sy ar fy meddwl i, syr. be gawn ifydde'r gosb yn drwm, wn i?" Wel, dwed beth sy ar dy feddwl ynte, inni gael gweld." Na, dwedwch yn wir, syr, bydde chi yn gs nawr Cer yn mlaen, dwed be sy genti i ddweud," medde'r General, gan ei annog yn ddengar. A dyweud y gwir, syr, dau glwddgi'r d 1 y'ni. dim g wraig i gl gyda fi. o Aeth glowr o Ddyffryn T awe i edrych am waith i Gwm gors. Gwelodd y gaffer, a dywedodd wrtho ei neges. 'Rwy'n flin iawn," medde hwnnw, " Mae eisieu amry'V o goliars arna i nawr, Ond y gwaethaf yw nad oes drams yma Dere yma mewn pythefnos. B0319

 

 



(delwedd B0320)

 

 

 



(delwedd B0321)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 38 Gwnaeth Siors hynny yn araf, ac yna safodd mewn petrusder. Beth ti'n aros, bachan?" medde Dan; "Cer yn mln tee" Wel, be sy i neud nesaf?" gofynnod Siors. Dod stroke arall yn ochr honna, y twpsin," medde Dan. W el, ie, ond pwy ochr i honna doda i hi? " meddai Siors yn ddiniwed. Bob blwyddyn ar noson cyn Nadolig byddai Mr. gwr o Sais, a phen-arolygydd glofeydd y G.C.Gc, yn gwahodd yr officials i gyd i swper i' w dj. Un noson yr oedd hen Ddai yr ofarman yn bresennol. Nid oedd Dai fawr o Sais, ond yr oedd yn mwynhau y wledd yn ddirfawr, yn enwedig rhai pethau neillduol yno. Gofynnodd Mrs. H yn hawddgar iddo, " Will you have some more goose, David?" Ni chwenychai Dai gael ychwaneg o gig yr Wydd, ond carai'n fawr gael rhagor or stwffin, neu or seasoning fel y gelwir; ac felly atebodd 'c No mum, but I'll have a bit of the rwbed (rubbish), please." Bu Rhys T- mor ffodus ag ennill harmonium bach mewn raffle, ac yr oedd yn falch dros ben o hono, mor falch fel yr oedd yn chwareu arno byth a hefyd. Yr oedd y cym- dogion i raddau yn cwyno o herwydd hynny. Un or cyfryw oedd Dan Pencae, yr hwn oedd yn byw y drws nesaf. Un boreu yr oedd Dan yn myned at ei waith i lofa Cwm- teg, ac yn cyd-gerdded ag ef oedd Twm Tyfru. Meddai Twm, c' Bu Rhys yn lwcus iawn i ennill yr harmonium bach yna, Dan. W n i ddim p'un a'i lwcus a'i peidio," medde Dan. Sawl stop sydd iddo fe?" holai Twm. Dwy i ddim yn credu fod un stop iddo, wath mae e' Off ddydd a nos." meddai Dan. 80321

 

 



(delwedd B0322)

CASGLIAI) O FFRAETHEBION. 39 'Slawer dydd, cynhelid dosbarth ar waelod hen Bwll-y- Gwter cyn cychwyn gwaith yn boreu, a dyna lle byddai'r glo- wyr yn rhoi posau i' w gilydd. Ymffrostiai ' Jack Mamgu ' yn ei allu i wneud sums. Un wrtho, " ma gen i sum i ti, Jack, y boreu, meddai Ben boreu yma, a mi fentra i na 'neud di mohoni chwaith.' Beth yw hi?" meddai Jack yn hyderus. " 'Ta bloater a hanner yn costi cinog a dime, faint gelet ti am swllt?" Ma honna'n ddigon rhwydd," meddai Jack, gan ddechreu ysgriblan 'r slaged, ond er ei holl ymdrech, yr oedd Jack yn methu'n ln dod o hyd i'r ateb; a meddai or diwedd, " Ffordd odd y sum yna, Ben, dwed hi eto, nei dl: 'Ta bloater a hanner yn-- O, diain ariod," meddai Jack, " rwy i wedi bod yn cowntio mackerel drwy'r amser yn lle bloater! ' 0 Teulu hoff iawn o wisgo pethau am eu pennau oedd teulu Pan deimlai unrhyw un o honynt (yn rhieni neu blant) y mymryn lleiaf fod rhywbeth allan o le arno, byddai napcyn am e! ben cyn fawr o amser. Yr oedd gan Shoni Shams gwrcyn, a hwnnw wedi bod ar goll am fwy nag wythnos. gan ofyn iddo Un boreu, cyfarfu Shoni Jim S Welest ti ddim cwrcyn strai yn rhywle, Jim? " Naddo'n wir, bachan," meddai Jim. Rwy wedi ei golli er's tipyn, ond clywais y boreu 'ma ei fod ar gls Pcdu ddoe," meddai Shoni. or argol fawr! gelli fentro, ynte, y bydd nished am i ben e pan ddaw e 'nol ato ti," meddai Jim. i mewn i'r ' Farmers' yn ei ddillad Aeth Lewis gwaith wrth fynd adref un noson. Nid oedd yr un ddimai yn ei boced, a gwyddai mai ofer fyddai gofyn am hen gownt, B0322

 

 



(delwedd B0323)

CASC,LIAD O FFRAETHEBION. 40 Ted," meddai wrth y landlord, roi di bint o gwrw i fi am bump stamp?" Gwna, gwna," meddai hwnnw, yn rhwydd ddigon. Daeth y pint i'r bwrdd, a dyna Lewis yn stampio'i droed pump g.aith ar y llawr. NI allodd y landlord lai na chwerthin, yr hyn a wnaeth yn iachus er ei fod wedi colli pris pint o gwrw. Disgwyl ma, Lewis," medde fe, ' mi ro i swllt i ti os g'neud di'r trick na Harri'r B Ed.' O "' meddai Lewis, rows e ddau swllt i fi am i' neud e thi." Oddeutu deugain mlynedd yn ol, arferid cynnal yn flynvddol Mass Meetings o lowyr y GIO Carreg, ar G'r Doctor yn y Garnant, Sir Gaer, a byddai amryw o Aelodau Seneddol ac ereill yn dyfod yno i siarad ar brif bynciau'r dydd. Cwestiwn mawr yr adeg honno oedd Pwnc y Tir. Yr oedd y glowyr gan mwyaf y pryd hwnnw yn Radicaliaid poeth, a dydd y mass meeting arferid ffurfio gorymdaith i fynd drwy Brynaman i G'r Doctor. Yr oedd Shoni'r H- a Steven dau hen lowr, yn byw gyferbyn 'i gilydd ar yr heol fawr, oedd yn arwain i'r cae. Yr oeddynt ill dau wedi gosod ffag, ac arni arwyddair " Nid oes i ni ond un Arglwydd," ar draws yr heol o dj i dS, ac yr oedd y ddau hen lowr wrth eu bodd yn edrych arni yn cyhwfan yn y gwynt Yn ddisymwyth, daeth awel gryfach na'r cyffredin nes chv. ythu'r fflag a'r arwyddair yn chwilfriw mn. wel meddai'r hen Steven yn athrist, ditn ond un Arglwydd oedd gyda ni or blaen, a dyma ni nawr heb yr Gorfu i Jack roi heibio gweithio am y blinid ef gan yr Asthma, a chan hen beswch cs. Cn boreu Llun yr oedd yn pwyso ar wal mynwent Bethania, Rhos , ac yn peswch yn ddibaid bron. B0323

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0324)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 41 Y n pasio ar y pryd yr oedd pregethwr dieithr ar ei ffordd i orsaf y ffordd haearn. Canfu Jack druau, wrth wal y fynwent, ac aeth ato. Meddai'r pregethwr wrtho, 'e Mae peswch enbyd arno chi, frawd. ond ma na lawer O's," atebodd Jack yn drafferthus, yn gorwedd yr ochor draw i'r wal 'ma, fydde'n falch iawn i gael e."
+++
Hen lanc oedd Dan R , yn gweithio yn level y Cwar. Galwai yn ddieithriad yn y D-rl-n i gael pint cyn mynd adre or gwaith. Cedwid y D-rl-n gan weddw Ian-deg, ac yr oedd siarad brwd yn y gwaith fod Dan yn awyddus am fod yn landlord y D-rl-n, ond yn anffodus iddo ef, yr oedd ei hen gownt wedi rhedeg ym mlaen yn drwm, a Mrs. Hughes, y weddw, wedi penderfynnu dweud wrtho am bynny, y cyfle cyntaf a gelai. Un noson, galwodd Daniel fel arfer, a gofynnodd am bint. Does dim pint i gl i chi, Daniel," meddai Mrs. Hughes. Pam hynny, Mrs. Hughes fach? " meddai Dan. O, does dim rhagor o le ar y slt i ddodi eich enw," meddai Mrs. Hughes yn benderfynol. Wel dodwch e ar y sign te, Mrs. Hughes fach, mae digon o le fan 'ny," meddai Dan; ac er syndod pawb or cwsmeriad a'r ardalwyr, cyn pen tri mis enw Dan R welid yn addurno'r sign fel ffrwyth ei ateb pert a pharod. o Dyn yr oedd pawb yn y pentrehyd yn oed y plisman ---yn hoff iawn ohono oedd Lewis. Ei bechod parod oedd arnbell ' griws,' ond er hynny, yr oedd yn eithaf tawel bob atnser. Ar nos Sadwrn byddai Heol y Station yn y pentre yn llawn o bobl yn cerdded 'nol a mlaen, a Mr. Jones, y plisman, yn eu plith yn ceisio cadw tipyn o drefn. Y nos Sadwrn hwn, yr oedd Lewis cyn llawned 'r lleuad, a'i gerddediad yn ansefydlogyn igam-ogam o un ochr or heol i'r llall, ac yntau yn taro yn erbyn pawb a phopeth. 80324

 

 



(delwedd B0325)

42 CASGLIAI) O FFRAETHEBION. tneddai'r plisman, well i chi gymryd y Lewis bach," paving,' wa'th tuae'n beryglus iawn ar yr heol." tueddai Lewsyn, ichi'n meddwl mai Mr. Jones bach," i fynd ar y paving'?" Blondin odw i, Er tuai glowr oedd Gito Penrhiw, ceisiai ychwanegu at ei enillion clrwy shafo yn yr hwyr, ac i'r perwyl hwnnw yr oedd wedi troi'r parlwr yn siop barbwr. Nid oedd Gito yn rhyw exfrert yn y gwaith o shafo, ond yr oedd atnryw o fois y lofa yn gwsmeriad iddo. rth shafo, arferai Gito ofyn i bob un a i dan y driniaeth Sut mae'r razer' yn cydio?" Gofynnodd felly i Sam Jones, un noson, a meddai Sam mewn pangfeydd, " 01, mae'n citcho yn all reit, ffaelu goll wng mae hi l" Yr oeddwn yn y trn un boreu Sadwrn ar fy nhaith i Abertawe. Y n eistedd gyferbyn mi, a'i wyneb yn ymddangos yn ddolurus ac hyll iawn, oedd bachgen ifanc. Deallais oddiwrth yr ytngom rhyngddo ef a bachgen arall wrth ei ochr, achos cyflwr ei wyneb. Y diwrnod cynt cwmpodd slagen yn y gwaith, gan ysgath ru ei wyneb, a symud y croen yma a thraw. Gan fod match bwysig yn Abertawe ar y Sadwrn hwn, yr oedd y bachgen wedi ceisio adgyweirio tipyn ar ei wyneb drwy roddi eli ar Y mannau digroen, ac edrychai yr eli fel paent melyn ar ei wyneb Y n Ystalyfera daeth cyfaill o lowr iddo i mewn i'r cerbyd' ac nid cynt y gwelodd hwnnw yr eli ar wyneb y llall, nag Y safodd yn syn, gan ofyn er difyrrwch mawr i'r cyddeithwyr: Helo, Dai, pwy garnival sy'n mlaen heddy?" Yr oedd Twm, yr El, a Harri'r D-G, wedi bod yn lled drwm ar y ddiod un noson, ac ar y spel fore drannoeth yroedd ymddiddan rhyngddynt yngylch y noson gyntpob un a'i Stori wrth gwrs. Meddai Twm wrth Harri Sut wyt ti'n teimlo y bore u ma, Harri?" Eitha clwc ydw'i ta beth." B0325

 

 





(delwedd B0326)

CASGLIAD O FFRATHEBION, 43 Bachan, 'ma mhen i ar hollt, ac 'rwy'n gweld y byd yn troi'n rownd." Wel gwed wrtho'i pan fydd y ' Farmers ' yn pasio, 'nte, i fl gael nido miwn," meddai Harri yn drist, a'i ben rhwng ei (I(lwylaw. o Bassett, a braidd yn ysgafn l)yn odd iawn oedd W ei ben. ' Roedd wedi dilyn yr ysgol nos am derm, a chredai, o herwydd hynny y gwyddai y cwbl am Hygiene. Yr oedd ganddo felly fads ynghylch bwydydd. Rhyw dro, pan ar spel, ac yn agor ei gist bwyd, meddai wrtho" Bassett, ma'ch box yn debyg iawn i bantri: Job J Oes," meddai Bassett yn ma' tipyn o bopetn ynddo." chwyddedig gan geisio dangos ei wybodaeth wyddonol, " mae pob tamed or gwahanol bethau sy'n y box hwn yn dda at r yw ran or corff, w yt ti'n gweld-dyma'r cig at roi nerth; y caws at roi g wres; a dyma'r pishin pysgodyn ma, mae e yn dda at y menydd, am fod ffosftorus ynddo fe, ti'n gweld." 1, te," meddai Job gyda chyflymder y fellten, O dd sticwch i fyta fe, te, Bassett!" 0 Arferai gwraig Lewis, y Go', achwyn bob nos W ener mor lleied oedd pai ei gwr, ac yn enwedig felly ar y nos W ener ar ol talu am y glo. Daeth adeg ar Matlen, y wraig, pan oedd arni eisieu pr i brynu pr, o spectols, ac aeth hi a Lewis at y chemist ' W edi iddi brofi a samplu amryw o barau, yn sydyn meddai hi, " Dyma spectols bach neis, Lewis." Be sy'n ne's arnyn' nhw," meddau yntau. Rwy'n gweld popeth yn ddwbl drwyddyn' nhw," meddai hi. I, cadw nhw te erbyn nos pai," meddai Lewsyn yn ffraeth-bert, iti gael dwbl Iowans!" B0326

 

 



(delwedd B0327)

44 O FFRAETJIEP,ION. Cod0(ld ytnryson yn hen lofa'r Ynys, a rhaid oedd yme Pasiwyd bod lanto gynghori 'r 'Ilanagcr ynghylch y rnater. i fynd gyda'r ' check ' i'r swyddfa. Nid oedd lanto druan erioed or blaen wcdi bod yn y IJe hwnnw, ac yn naturiol ddigon yr oedd tipyn o fraw arno wrth feddwJ am fyned yno. l)aeth yr awr, curwyd wrth y drws, a chawd gwahoddiad i tnewn. Yr oedd y ' check' yn hamddenol ddigon am ei fod yn bur gyfarwydd myned i'r swyddfa. Cafodd lanto ddweud ei stori ynghyntaf, ac yr oedd yn afrosgo a chrynedig iawn. NV edi dyfod allan or swyddfaj ac yn falch dros beni ddod oddi yno (chwedl lanto) gofynnodd i'r , check,' Sut y gwnes i, bachan gweddol iawn, naddo fe, a styried ma dyma'r tro cyntaf i fi fod na?" Gormod o dremolo oedd yn dy lais di," meddai'r 'check.' Nid yn fy llais i yr odd e, machan i, ond yn 'y nghoese i," oedd ateb parod lanto. ------o Yr oedd Jim, yr halier, yn hoff iawn o gyw ir i ginio ar ddydd Sul. Uri nos Sadwrn, prynodd ddau, ac wedi eu dwyn i'w lety (ar ol stop-tap, wrth gwrs) dywedodd wrth yr hen wraig yr oedd yn lletya gyda hi Pobwch y ddau 'na i gino 'fory, Mrs. gwelwch hic chi'n dda." James bach," meddai honno, beth stwffai'n nhw? 'Symoch chi wedi prynu dim at hynny.' l," meddai Jim, " stwffwch un o nhw i'r llall Yr oedd landlady Jim wedi patcho cymaint ar ei grys gwaith fel nad oedd fawr or gwreiddiol yn sefyll ar ol. Un nos Lun, dywedodd yr hen wraig garedig wrtho nad oedd yn bosibl cywiro'r cyfryw bilyn yn rhagor, ac na ddaliai ei olchi chwaith: felly ei bod yn rhaid iddo brynu crys newydd y noson ganlynol, neu fod heb yr un. Mrs. Rees fach," meddai Jim yn ymbilgar, er mwyn y mawredd, brwshwch dipyn arno hyd nos pai beth bynnag." B0327

 

 



(delwedd B0328)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 45

 

Shoni'r 'Feathers' oedd tabyrddwr Brass Band y pentre, a rhwng bod yn dafarnwr, ac wedi llwyddo i gael gwaith ysgafn yn y lofa, aethai yn dew iawn, gan fagu poten helaeth.

 

Ond cafodd Shoni'r sack or Brass Brand am ba achos nid oedd neb yn y lofa a wyddai yn iawn.

 

Ar spel y Sadwrn canlynol, prif destun siarad y glowyr oedd achos ymddiswyddiad Shoni, a gofynnodd un o honynt paham yr oedd Shoni wedi cael y sack or Band.

 

O, meddai Jim S yr hwn oedd yn dipyn o wag, Rodd e wedi mynd i ffaelu bwrw'r ddrwm yn ei chanol o achos i boten, ac felly o ddim iws yn y byd.

 

--

 

Dro arall, yr oedd Shoni yn ceisio siarad ar ryw pwnc [sic] mewn cyfarfod or gweithwyr. Nid oedd fawr siaradwr, ond dyna lle'r oedd ef yn tuchan ac yn chwysu, ond yn methu'n Ian a chael gafael arni, nes yr oedd pawb wedi llwyr alaru arno.

 

Or diwedd, meddai un o'i gwsmeriaid goreu oedd yn eistedd y tu ol iddo, ac yn bur gyfarwydd a diffygion corfforol Shoni.

 

Tyn dy vent-peg ' ms, Shoni, i ti gael mynd yn mln, ac i ni gael dy glywed te".

 

--

 

Cafodd Twm --- ei wysio o flaen ei well yn A-nf-d [= Ammanford / Rhydaman] am feddwi ac am daro'r cwnstabl ar ei glust.

 

Gofynnwyd iddo beth oedd ei enw. Does gen i ddim enw i gl," meddai Twm.

 

Dim enw? meddai'r cadeirydd. "Oes enw wedi bod 'da chi?

 

Ro'dd gyda fi enw unwaith, syr," meddai Twm.

 

Lle mae e nawr, te?" gofynnai'r ustus.

 

Mi dodais e ar y rhaw yn y gwaith, a dwgodd rhywun y rhaw, a phan etho i i wilo am yr enw yr oedd e wedi mynd, meddai Twm yn brysur.

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0329)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 46

 

 

Pan ddaeth y diweddar Barch. Jones --- allan or Coleg, yr oedd galw mawr am ei wasanaeth mewn cyrddau mawr. Bu hynny yn foddion i' w wneud braidd yn chwyddedig ei arddull.

 

Y n y cyfnod hwnnw daeth i bregethu i Hen B---, ac yr oedd y capel bach yn orlawn.

 

Esgynodd y pregethwr yn rhwysgfawr i'r pwlpud, ac ar ol edrych o gwmpas am beth amser, meddai yn awdurdodol, Agorwch y ffenestr ar y ddeheu, os gwelwch yn dda." Gwnawd hynny.

 

Meddai yntau drachefn, "Caewch y ffenestr ar y chwith." Cydsyniwyd 'i gais eto.

 

Nawr, ynte, agorwch y drws yn y porth yna," meddai eto yn chwyddedig.

 

Ar hyn dyma hen lowr yn gwaeddi o ganol y llawr, "Cer ymln was bach, ma ffordd air go dda 'da ti nawr wada mla!l"

 

--

 

Un nos Wener pai ar ei ffordd adref or gwaith, galwodd Wil Evans yn siop Thomas -- y Bont am bryd o bys a faggots.

 

Cafodd y bwyd, ac aeth i'r ystafell gefn i'w fwyta. Y noson hon, digwyddai'r faggots fod yn eithriadol o fychain nes or braidd y gellid eu canfod gan gymaint nifer y pys oedd ar y ddisgl.

 

Meddai Wil wrth Sara'r waitress, "Ble ma'r faggots gennych chi?"

 

Dyna nhw ynghanol y pys fanna'; os dim llyged gennyt ti, Wil?" meddai hi gan gyfeirio atynt.

 

Diawch ariod," meddai Wil, " rown ni'n [sic; = in] meddwl mai dwy bysen ddu oedd rheina!

 

--

 

Yr oedd angladd Dai --- yn codi am dri ar ryw brynhawn dydd Mercher, ac yr oedd Wil or Bedd ac ereill wedi dod ms yn gynnar or lofa er mwyn talu'r gymwynas olaf i Dai. Yr oedd yr hin yn oer ac eirlaw yn disgyn yn ddyfal; er hynny, aeth Wil a'i gyfeillion yn brydlon at dŷ'r marw.

 

 



(delwedd B0330)

CASGLIAD O FFRAETHEBION 47

Yr oedd yr elor o flaen y tŷ yn barod, ond araf iawn oedd y bobl yn dyfod i'r angladd.

Aeth hanner awr heibio, a Wil yn teimlo'r oerfel hyd ym mr ei esgyrn.

 

Wele'r gweinidog, or diwedd, wedi llwyr flino ar aros, yn dyfod allan or tŷ, ac yn rhoi allan yr emyn
Doed yr Indiaid, doed barbariaid,
Doed y negro du er liw
...


Or argol, os odi ni'n mynd i aros i rheini gyd i ddod," meddai Wil, "byddwn wedi sythu. Dewch ymln bois, cytiwch yn yr elor yma - a ffwrdd a hwynt ag ef tua'r fynwent.
+++
Un nos Lun, fel arfer, galwodd Lewis yn y Tregyb ar ei ffordd adref or lofa, a dyna'r lle'r oedd rhyw hanner Sais o backman fel arwr ymhlith y bechgyn eisoes yn y dafarn.
Golwg dipyn yn shabby oedd ar y packman, ond medrai ei dweud hi,' fel y dywedir yn gyffredin, yn iawn. Awd or diwedd i siarad Saesneg, a Lewis yn ymuno yn yr ymgom

Digwyddodd i Lewis ddefnyddio'r gair increase' yn ystod y siarad, ac meddai'r packman yn ffromllyd mewn llediaith, Fi dim credu bod ti bachan yn gwbod beth yw increase.'
"Nag wyt ti?" meddai Lewis, "dwy inne ddim yn credu dy fod tithau'n gwbod beth yw doi grys, a barnu oddiwrth y crys sy am danot ti nawr.'
+++
Ddydd yr 'International' yn Abertawe, yr oedd pedwar o fechgyn y Bwli Cam, ynglofa'r Brooks, wedi trefnu myned allan or gwaith mewn amser i ddal y trn deg. Un or cyfryw oedd Dai Pinc rhyw greadur meddal, ac yn ws bach i'r lleill oedd Dai.


Cyfarfu y pedwar ar ben Heol y Steshon, ac yr oedd hi'n bedair munud cyn deg.


Rhed 'mln, Dai, a choda pedwar ticket," meddai Sam.


Rhedodd Dai, druan, cafodd y tocynnau a rhuthrodd i mewn i'r trn lle'r oedd y bechgyn eraill yn eistedd yn hamddennol.

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0331)

48 CASGLIAD O FFRAETHEBION.
Rhoddodd Dai i bob un ei docyn, a meddai Dick J wrtho, "Y ffwl dwl! pam na fyset ti'n codi returns?"
Returns, yn wir," meddai Dai, or braidd ceso'i amser i godi singles - a thalodd y lleill ef dan rwgnach.
+++
Hen arferiad gs, ond bur gyffredin ymhlith rhai pobl mewn ardaloedd neilltuol yng Nghymru rai blynyddau yn ol, oedd cynnyg yfed o peint pan elai dyn i mewn i dafarn.
Un prynhawn (pan oedd oriau'r dafarn yn wahanol i beth ydynt heddyw), galwodd y diweddar Mr. John --, manager glofa Gelli --,, yn nhafarn y R-n, a dyma lle'r oedd yr enwog Shoni'r Prince yn mwynhau ei beint.
Gwahoddodd Shoni'r gwrboneddig i gyfrannu o'i beint. Ffromodd hwnnw yn ddirfawr, a meddai yn surrug - "Nid wyf fi'n arfer yfed o gafnau moch."
Wel, be ddl wyt ti'n mofyn yn y twlc te," meddai Shoni, gan godi chwerthin byddarol ymhlith yr holl gwmni.
+++
Ar ei bererindod i esgus chwilio am waith un diwrnod, cyfarfu Shoni heddgeidwad oedd newydd ddyfod i'r ardal. Tynnodd y swyddog et bensil a'i nod-lyfr allan a dywedodd wrth Shoni, "Yr wyf am gael eich enw a'ch cyfeiriad."
F'enw i," meddai Shoni, yw John --, a fy address yw No. 1, Open Air. Fydd dim ishe i chi gnoco, cerwch chi miwn yn ewn."
Gogleisiwyd yr heddgeidwad yn fawr gan yr ateb ffraeth, a gosododd ei bensil a'i nod-lyfr yn ei boced heb ddim yn rhagor.
+++
Wedi i Wil Moore gwr o Sais orffen ei yrfa fel milwr yn yr India, treuliodd weddill ei oes yn hen ardal Cllyn-. Yn cyd-weithio ag ef yn y lofa yr oedd sosialydd, a phoenid Wil yn ddirfawr gan hwnnw a'i ddaliadau.
Un diwrnod, meddai Wil wrtho yn ei lediaith, "Gad weld, bachan, beth yw'r socialism 'ma ti'n boddran oddeutu e' o hyd?" Explaina fe i fi."

 

 


(delwedd B0332)

CASGLIAD O

FFRAETHEBION. 49

O," meddai'r sosialydd, "meddylia di fod can punt gyda ti, a dim un ddime gyda fi, wyt ti'n gweld, yr wyt ti i rannu fi bob o hanner cant, ti'n gweld.

O ie, meddai Wil, "ond beth ta ti yn ala dy hanner di be sy wedyn? Fi i rannu wedyn, efe?" holai Wil.

Ie, ie! dyna ti'n iawn, Wil," ebe'r sosialydd.

Ond wedi'r lot i myn'd fel na, be sy wedyn?" meddai Wil.

O!" meddai'r sosialydd, "mae'r pregethwyr yn gweud fod na fywyd tragwyddol i gael ar ol mynd o ma, ti'n gweld."

O dl, [= diawl] meddai Wil, "os dim tryst i honna dim o dy socialism di i fi, ta beth.

+++

Un noson yr oedd y nifer arferol o lowyr ardal Cllyn [= Cwmllynfell] wedi cyfarfod yn y Boklen, unig dafarn y lle. Pwnc yr ymddiddan y noson honno oedd "ceffylau." Cynnygiodd Jim - gwart o gwrw i'r sawl a ddisgrifiai oreu rinweddau ei geffyl ef.

Siaradodd amryw or bechgyn ar y testun, ond yr oedd Wil Moore yn dawel anarferol yn y gornel wrth y tn.

Meddai'r tyfarnwr, "Nawr, Wil, be sy gennyt ti i weud am boni Jim?"

Dim byd," meddai Wil yn gwta.

Dere, dere, dywed rywbeth, bachan," meddai'r tafarnwr.

Wel, ebe Wil yn araf ac yn feddylgar, "Hen boni bach cs i ddala yw e'."

Eitha reit, Wil," cr ymln," gwaeddai amryw or cwmni.

Ac ar ol i dala fe, dyw e'n werth dim or d--n," ych- wanegai Wily ynghanol banllefau cymeradwyol y cwmni.

+++

Flynyddau yn ol yn ardal Bbu cweryl rhwng dau o lowyr, Wat a Shoni, ynghylch darn o dir a brisiwyd yn werth oddeutu can punt.

Dygwyd yr achos i'r llys, ac er mwyn bod yn sicr o ennill, cyflogodd Wat hen gyfreithiwr adnabyddus a elwid

 

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0333)

50 CASGLIAD O FFRAETHEBION.

Jimmy Jenteel, yr hwn a gyfrifid yn dra hyddysg yn y Deddfau Tir.

Enillodd Jimmy'r ddadl yn y llys.

Oddeutu wythnos ar ol hynny, aeth Wat at at y cyfreithiwr gan olygu ei dalu, a gofynnodd iddo "Faint sy arna'i i chi, Mr. J. , am eich gwasanaeth?"

Wel, fy machgen i," meddai'r cyfreithiwr, gan fy mod yn adnabod dy dad a dy fam yn dda, cei fod yn rhydd am bedwar ugain punt.

Or mawredd annwyl," meddai Wat, rwy'n falch dg [ = ddiawledig] nad oech chi'n nabod nhadcu a mamgu, ne fysech yn mynd 'r by [= bloody] lot, spo.

+++

Pan yr oedd y Parch. James -- yn weinidog yn y Rhondda, yr oedd gwraig Twm yn aelod o'i eglwys, ond nid oedd Twm ei hun byth yn mynychu unrhyw le o addoliad, eithr yn hollol ddifater ynghylch crefydd.

Un boreu dydd Mawrth galwodd Mr. James wrth ddrws tŷ Twm gan feddwl gweled sut yr oedd y wraig, bid sicr, Agorwyd y drws gan Twm ei hun, a meddai'n hawddgar: -

Helo, Mr. James, chi sy na? Symo'r wraig yn y tŷ ar hyn o bryd, ond dewch miwn, er hynny, Mr. James.' Aeth y gweinidog i mewn.

Steddwch lawr, Mr. James," meddai Twm, gan afaelyd mewn clustog oddiar y gadair a'i thaflu or neilldu, a gwnewch eich hunan yn gyffyrddus."

Mi allwn feddwl eich bod chwi yn fy adnabod i yn dda," meddai Mr. James, yn rhwysgfawr.

Odw yn 'ch 'nabod chi, Mr. James. Clywais chi'n pregethu'n angladd Billy bach y Mount 'stipyn yn ol, a chi bregethsoch yn dda cythrilig hefyd. Ma'n wir na ddotsoch chi mo Billy bach, druan, yn y nefoedd, Mr. James; a chware teg i chi, ddotsoch chi mo fe yn U--n [= Uffern] chwaith; a dyna beth rown i'n lico'n neilltuol ynoch chi, Mr. James," meddai Twm, gan ysmicu ei lygad, y go-between clefar yna, ie, y go-between na, Mr. James."

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0334)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 51

Rhyw ddiwrnod gwlyb iawn oddeutu ugain mlynedd yn ol, nid oedd gwaith y boreu hwnnw yng nghlofa Blaen---, ac aeth William R--- a'i gyfeillion i dafarn y Rose and Crown gerllaw.

Dyna lle y buwyd tan yr hwyr, ac wrth reswm, yr oeddynt yn sionc iawn, fel y dywedir, a'u cerddediad yn ansefydlog pan ddechreuasant gychwyn adref oddeutu saith or gloch yr hwyr.

Ar eu ffordd yr oedd cornant fechan, ac ar ei thraws bompren nad oedd yn rhyw gadarn iawn, ac yr oedd y gornant wedi gorlifo ei glannau ar ol y glawtrwm [sic; = glaw trwm] a ddisgynnodd trwy gydol y dydd.

Ni fynnai Wm. Rees yn y cyflwr yr oedd ynddo fentro croesi dros y bompren; felly cerddodd drwy'r gornant gan gydio 'i law yn y bont i'w arwain a'i gynorthwyo.

Wedi cyrraedd y Ian arall yn ddiogel, meddai wrth y lleill yn ddoniol iawn

D---l [= diawl], bois, 'rwy i wedi gweld pont heb ganllaw gannoedd o weithe, ond weles i ddim canllaw heb bont ariod cyn heno."

+++

Aeth amryw o lowyr glofa Pencraig B--- i angladd Sam yr Halier.

Cyn claddu, cynhaliwyd gwasanaeth yn y capel, ac yr oedd y pregethwr yn hir-wintog dros ben.

Meddai'r pregethwr, Lle dodwn ni'r hen frawd annwyl, Samuel ---? Yng nghadair Gabriel? Na, nid yn honno. Beth am gadair Michael, ynte? Na, nid yn honno chwaith," meddai'r pregethwr drachefn. Wel, beth am gadair?

Cyn iddo orffen y frawddeg, dyma Ned Pen Bert yn torri ar ei draws, gan ateb yn sydyn

Hei! machan i, os na ffindi di gader iddo cyn bo hir, fe all gl y cetyn cadair hyn," a chollwyd diweddglo'r bregeth yn swn y chwerthin.

 

 



(delwedd B0335)

52 CASGLIAD O FFRAETHEBION.

Creadur gwydn iawn oedd Dai'r Ffynant. Pan yn croesi'r ffordd haearn wrth ddychwelyd adref or lofa un hwyr-ddyddd, tarawyd ef i lawr gan un o ager-beiriannau'r Midland Railway. Gwasgwyd ac anafwyd ef yn enbyd iawn, a bu am fisoedd yn y gwely yn hongian rhwng byw a marw: ond cafodd Dai lwyr iachad o hyn.

Ail-gydiodd yn ei orchwyl yn y lofa, ond yn anffodus iawn, cyn pen mis aeth stwrne o ddrams drosto. Rhuthrodd rhai or bechgyn at y fan er mwyn ei ryddhau, a meddai un o honynt, "Gallwch fentro, boys, ei fod wedi ei ladd, pwr dab."

Clywodd Dai hyn, ac er syndod pawb, atebodd yn sionc Nadi, nadi, boys, nid mor hawdd yw Iladd Dai'r Ffynant; ma injin y Midland wedi ffaelu cyn hyn, ta beth."

Cadwai Dai, a Shoni ei frawd, geffyl bach ar shr. Aeth y ddau un diwrnod i ben y mynydd i geisio dal y ce'l bach (chwedl Dai) i' w ddwyn i'r ystabl dros y nos. Cawd trafferth nid bychan gan y creadur y dydd hwnnw, ond daliwyd ef or diwedd, ac wele Dai yn ei farchogaeth a Shoni'n canlyn.

Yn ddisymwth torrodd y ce'l bach ar garlam wyllt, a thaflwyd ei farchog yn bendramwnwgl i ganol y gors. Rhuthrodd Shoni tuag adref, a gwaeddodd ar ei fam, "Mam, mam, dewch ar unwaith, mae Dafydd hyd at ei bigwrne yn y gors

Wel, machgen i, os mai dim ond hyd at 'i bigwrne Y mae e', pwy ishe'r holl ffus hyn sy'," meddai hi.

Wel, ie, mam fach," meddai Shoni'n wyllt, " ond i ben e' sy lawr."

+++

Gelwid Dai J--- yn Ddoctor dannedd am mai efe yn ddieithriad, yn anad neb, arferai dynnu dannedd yr ardalwyr.

Cludai'r ' Doctor' yr offeryn angenrheidiol i'r perwyl, hyd yn oed i'r lofa.

Un diwrnod, poenid Ben Penylan yn ddirfawr gan Y ddannodd, a phenderfynnodd gael y dant allan.

 

 



(delwedd B0336)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 53

Gyrrwyd yn ddi-oed am y ' doctor' oedd yn digwydd gweithio yn y talcen cyfagos.

Nid cynt y gwelodd Ben y doctor, nag y dywedodd wrtho, Tyn y dant ma ms, Dai, a bydd yn smart am boutu!

Eiste' lawr te," meddai'r Dr., "ac agor dy ben."

Ufuddhaodd Ben i'r gorchymyn, gan agor ei safn cyn lleted, nes gwaeddi or Doctor "Ben bach annwyl, nid tu fiwn i ti 'rwy i moi'n sefyll, ond y tu fs i ti l"

+++

Arwr mawr y Doctor ' oedd yr hen Lefi ---. Yn adeg y School Board teimla'r hen frawd hwnnw ddiddordeb mawr mewn addysg, a mawr oedd ei awydd am ennill sedd ar y Bwrdd.

Or diwedd y daeth dydd yr etholiad a hefyd boreu drannoeth cyfrif pleidleisiau, yn Llandilo.

Yr oedd cynorthwywyr cywiraf yr ymgeisydd Lefi wedi ymgynnull yn gynnar yn y prynhawn yn nhafarn y B-As er dathlu llwyddiant eu harwr, canys nid oedd yr amheuaeth Ileiaf yn meddwl yr un o honynt nad eu harwr, Lefi, fyddai ar ben y rhestr top of the poll, fel y dywedir. Dyna lle'r oeddynt yn mwynhau yn ddirfawr y piano yn mynd, ar gn mewn hwyl y duw Bacchus yn llywodraethu a phob un yn sicr fod yr hen Lefi i mewn.

Oddeutu pedwar or gloch dyma'r newydd trist yn cyrraedd ei fod ef, eu harwr, allan o restr yr etholedigion. Ac meddai'r Doctor yn athrist

+++

Wel, bois bach, dyma gapwdl ofnadwy. Tynnwch y blindsis lawr, a thithe, pianist, paid a chware dim ond y keys duon; ac aeth y wledd gynamserol yn ddrych o dristwch drosti.

+++

Pentref enbyd iawn oedd Y---a [= Ystalyfera] am roi llysenwau ar bobl. Or braidd yr adwaenld neb yno wrth ei enw briodol, ac felly yr oedd gan bob un or trigolion ryw lysenw neillduol.

 

 



(delwedd B0337)

54 CASGLIAD O FFRAETHEBION.

Un diwrnod, ymwelodd John Llan 'r ardal, a gofynnodd i ddyn ar yr heol lle'r oedd un Thomas D--- yn byw yno.

Wn i am neb or enw 'na'n byw 'ma," meddai'r dyn, ond gadewch weld, o's na ryw enw arall arno?"

Rwy i'n credu," meddai'r ymwelydd, " eu bod yn galw Twm Bara Menyn ' arno."

O," meddai'r llall, " y fi yw hwnnw " yn hurt o glywed ei enw priodol am y waith cyntaf.

+++

Yn ystod y streic ddiweddaf, aeth dau lowr o Ddyffryn Aman i mewn i westy yn Llandilo, ac er nad oedd yr un ddimai ym mhoced yr un o honynt, yr oeddynt yn benderfynol o gael pob o bryd o fwyd heb dl, rhywfodd.

Archebodd y mwyaf hyf o honynt giniaw i ddau. Daethbwyd 'r cyfryw i'r bwrdd, a gwnawd cyfiawnder 'r danteithion.

Wedi gorffen bwyta, aeth un o honynt allan, tra safai'r llall ar ol i dalu'r draul.

Ac meddai'r olaf wrth y perchennog, "Beth ta rywun yn mynd ms oddi 'ma heb dalu am ei gino, beth wnelech chi iddo?

Mi redwn ar ei ol a mi 'rown eitha gwpl o gics yn i bart ol e," meddai'r perchennog.

Meddai'r wag, Wel, cymrwch am ddoi, ynte," gan blygu a throi ei ben ol tuag at y perchennog.

+++

Dyn syml iawn oedd Dick Gellig, un nas cyfrifid y llawn 16 owns y pwys.

Rhyw ddydd yn ystod y Rhyfel Mawr aeth am dro i arwerthiant a gynhelid ar ben glofa yn y cylch. Yr oedd cannoedd o bobl wedi dod ynghyd, a chyn yr hwyr aeth pethau yn lled arw yn ymladd drwy'r trwch " (fel y dywedir).

Cafodd Dick ei ddychrynu'n arswydus, a rhedodd tuag adref, gan gyfarfod ar y ffordd Bilo'r Crydd.

 

 



(delwedd B0338)

CASGLIAD O FFRAETHEBION.

Be sy'n bod arna ti, Dick?" meddai Bilo.

Bachan, bachan, dyna le ofnadwy sy' lan 'na; af i byth i acsiwn eto, achos dyna gyd sy i weld ar yr hen bapyre 'ma nawr yw, killed in acsiwn, ti'n gweld," meddai Dick, a ffwrdd nawr yW, ag ef eilwaith nerth ei garnau.

+++

Yr oedd William under-manager yng Nglofa wedi sefyll arboliad fwy na dwsin o weithiau i geisio Cae, ennill tyst-ysgrif First Class, ond bob tro wedi methu Oddeutu wythnos ar ol cyboeddi result ei arboliad ddi- weddaf, aeth Williamac yntau fel arfer wedi metbu yn ei , a dyna lle buwyd arholiadi ymweled thalcen Lewis yn dadleu'n frwd ynghylch Iwans ar le Lewis. or diwedd meddai'r under-manager, " 'Rwyt ti, bachan, yn moin llawer mwy na sy'n deg; top gwael sy i dy lee" Top gwael sydd i tithe hefyd a jidjo wrth yr exams 'ma," meddai Lewis yn fuddugoliaethus. Penderfynwyd cynnal Eisteddfod yn Mhryn--- er chwyddo trysorfa'r Welfare Scheme, a ffurfiwyd Pwyllgor yn cynnwys cynrychiolwyr o bob glofa yn yr ardal. I)aeth noson i ddewis testunau'r rhaglen. fel testun traethawd " Y modd Cynygiodd Daniel goreu i wella'r ardale" yn rhodresgar, a J estun rhy leol," meddal Siors J phasiwyd testun arall mwy cyffredinol. jneddai'r cadeirydd. Nawr, ynte, am destun pryddest," Yr wy i yn cynnyg Y W awr " meddai Siors J y tro yma. Rhy leol o lawer," meddai Daniel yn chwim, gan ail- adrodd geiriau Siors a chreu crechwen cyffredinol. 80338

 

 



(delwedd B0339)

56 CASGLIAI) O FFRAETIIEJBION. yng Nglofa'r Ynys, ac yr oedd yo Gweithiai Gomer fachgen deallgar a (Idarllengar iawn. Ei hoff destunau myfyrdod oedd datl)lygiacl a (l u winyd(liacth. Credai yo gryf yn ' n hrawsfynecliacl ' yr cnai(l Yr oedd yn barod bob amser i gael ynulcli(lclan ar y cwcgtiwn hwnnwc IR hyw ddydd yn y cabin ar ben y gwaith aeth yn ddadJ frwd ar bwnc yr enai(l. Meddai llerbert, un doeth arall, Wyt ti, Gomer, o ddifrif yn credu ar ol i ddyn far w fod ei enaid yn meddiannu corff rhyw un arall? " " 'Rwy'n sicr o hynny," rnedclai Gomer yn bendant, gan geisio egluro'r rnodcl y digwydd hynny. Dishgwl y ma nawr," meddai H dyna Wat fanna yn chwech trodfedd o hycl, a dyna Twrn 13 yn Y cornel yn gorach bach dim oncl pedair trodfcdd; a wyt ti yn dal y gall corff Twm ddal enaid Wat? " Odw, oclw," mecldai Gomer. Y ffwl clwl l" meddai 11- dyna lle bydde misfit. Bachan, fe fydde hanner enaid Wat y tu fs i gorff Twm, ac yn llusgo ar ei ol." Hen lanc oedd 130b W ac yn byw gyda'i dad mewn bwthyn bach yn cynnwys ond dwy stafell. Y n y lofa rhyw cldydd aeth yn cldadl rhwng Bob a John c ynghylch y gwahaniaeth rhwng rates a taxes. Meddai John pan welodd ei fod yn colli'r ddadl, 'c Beth wyddot ti, 130b, arn rates? Nid wyt ti'n talu un ddime goch o drethi? " Nag wv'n wir?" meddai Bob, Dyna i gyd wyt ti'n wybocl, wyti'n gweld." R ho glywed. Ffordd wyt ti'n gallu dweud dy fod ti'n talu rates?" 'Rwyn rhentu doi room gyda nhad, a rwy'n talu rates arnynt," med(lai 1301). W el, bachan," John C gyda gwn ddialgar ar ei wyneb, ac yn 'nawr fod ei gyd-ddadleuauwr B0339

 

 



(delwedd B0340)

57 CASGLIAD O FFRAETHEBION. 1 ma dy dad ddiymadferth a llygoden o flaen cath, " Ble dd yn byw te?" Ac anghofiwyd pob gwahaniaeth rhwng trethi a thaloedd a phopeth arall yn y chwerthin byddarol a enynwyd gan y fath ' repartee ' pert a miniog. hen gyfaill iddo yn Ffair y Gwter. Cyfarfu Simon Nid oed.d y cyfaill wedi ei weled er's blynyddau, ac yr oedd Simon yn y cyfamser wedi gadael i'w farf ei hun dyfu cryn dipyn. shwd wyt ti er's Bachan, Simon," meddai'r cyfaill, Ilawer dydd? 'Rwy'n falch drychynllyd i dy weld, ond' rwyt ti wedi mynd i edrych yn hen, bachan. Dwed wrtho i, pam 'rwyt ti'n cadw ',vhiskers?" Meddai Simon yn ddistaw bach, gan edrych o gvvmpas yn ofalus rhag ofn i neb weled na chlywed, a chan droi ei farf i'r Dishgwl yma, edrych ar y tie yma brynnodd y naill ochr wraig yco i fi Yr oedd \Vil Wmffre a'i frawd. dau hen lanc, yn byw gyda'i gilydd mewn bwthyn heb fod yn mhell or lofa. Dau hen gybydd oeddynt, ac yn hytrach na phrynu blinds i ddodi ar y ffenestri, yr oeddynt wedi gosod rhyw ddefnydd du megis paent arnynt. Un boreu tybient eu bod wedi cysgu yn hwyr, a rhuthrasant ar garlam wyllt i'r gwaith. Gwelodd y manager hwynt a meddai \Vil wrtho, " Rin ni'n dau'n flin iawn ein bod yn ddiweddar, syr. Yn ddiweddar!" meddai'r manager, " Ble buoch chi drwy'r dydd ddoe, y ddau bwdrin sut ag ych chi?', \ n ei adeg yr oedd y Parch. R Llwyd yn bregethwr dihafal, ac yr oedd galw mawr am ei wasanaeth drwy Gymru benbaladr. Yr oedd ganddo bregeth ar y destun " Llosgodd y fegin, ," allan o Lyfr y Proffwyd Jeremiahpregeth mor nerthol fel yr adnabyddid hi'n gyffredin fel " Pregeth y Fegin. B0340

 

 



(delwedd B0341)

58 CASGLIAD O FFRAETHEBION. Un prynhawn Sadwrn safai'r pregethwr enwog ar plat. form gorsaf Castellnedd. Daeth ato un o lowyr y Rhondda, gan ei gyfarch wrth ei , ble'r ych chi'n pregethu yfory Helo! Mr. enw. gofynnodd Shoni. Yn y Rhondda, machgen i," atebodd y pregethwr. O, ie, or Rhondda rwy i'n dod," meddai Shoni. Ymhle yn y Rhondda i chi'n pregethu fory, Mr. meddai Shoni drachefn. , capel y Bedyddwyr,' meddai'r pregethwr. O, ie, dyna ble yr wy i'n mynd," meddai Shoni. " Dis. gwlwch yma, Mr. , set y gwrdrwg sy'n mynd 'no; pre- gethwch ' bregeth y Fecin ' iddi nhw, a hwthwch nhw bob copa i Yr oedd Lewis yn berchen ts- ar ochr y NVaun, ac meddai wrthyf un tro, Mr. J 'rwyn mynd i godi ti- arall, ac nid wy'n golygu talu un ddime extra o ground rent am dano chwaith." Pa fodd y gellwch 'neud hynny, Lewis," meddwn wrtho. 'Rwy'n meddwl ei fildo ar ben y nall," oedd ei ateb yn orfoleddus. Ar ddydd F fair y Gwter, un tro, yr oedd Lewis yn sefyll ar ol stop-tap o flaen ' Boxing Show,' ac yn mwynhau pryd o chips allan o becyn papur. Dyna lle 'roed perchen y Show yn gwahodd unrhyw un or dorf i ddyfod ymlaen a mesur ei hyd a'i led 'r dyn du arwr yr Ymerodraeth Brydeinig (chwedl y Showman). Come on, you fellows," meddai wrthynt, who will hass a spar with the black, the champion of the British Empire Yr oedd Lewis yn llygadu yn arw ar y gir du, gan ddyfal fwyta ei felys-fwyd. Come along there, boys, come along! " meddai'r show man drachefn. B0341

 

 



(delwedd B0342)

59 CASGLIAD O FFRATHEBION. Meddai Lewis or diwedd, " Aros di, 'ngwas i, i fi gael cwpla'r chips yma, a mi niwidia i ei liw e i ti," gan dynnu ei law dros ei weflau, ac ymchwyddo ynghanol y dorf fel pe bai eisoes wedi Ilorio'r cawr. Aeth Lewis a'r wraig i Ian mor Abertawe, gyda'r \ sgol Sul yr haf diweddaf, a phan gyrhaeddasant y traeth, gwelid awyr-long yn hofran uwch ben, a'r bobl i gyd yn edrych tuag i fyny mewn syndod. Gyfynnodd cyfaill i Lewis, " Sut y licset ti fod Ian yn 'onco, Lewis?" Licswn i ddim bod Ian hebddi," meddai Lewis, gan rincian ei ddannedd. O Yr oedd Lewis yn byw yn un cirr or pentre a'i frawd- yng-ngyfraith, Bob, yn byw mewn bwthyn bach to gwellt y cwr arall, Un noson, oddeutu unear-ddeg or gloch, gwelwn Lewis yn mynd tua chyfeiriad tj Bob. Lle yr ych chi'n tnynd yr amser hyn or nos, Lewis? " meddwn wrtho. 'Rwy'n mynd i gysgu i dj Bob heno," meddai. Ond, bachan, nid yw Bob ar lawr 'nawr," meddwn innau. Odi. odi," meddai Lewis, dan grechwen, " achos os dim Ilofft i gl gydag e. Y n byw drws nesaf i Lewis yr oedd menyw a arferai fenthyca rhywbeth neu gilydd yn feunyddiol. Eisteddai Lewis un noson wrth y tn a Chopi or Darian yn ei law. Daeth merch fach drws nesaf i mewn gan ddweud wrtho, Mae mam yn ala'r jwg yn ol, a rhoi thank you am ei mencyd hi.' or gore, merch i," meddai Lewis heb dynnu ei olygon oddiar y papur, " Dod ti'r ddoi ar y ford man 'na." B0342

 

 

xxx

 

 



(delwedd B0343)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 60 y draper, i brynu Aeth Lewis a'i frawd i siop H bob o het galed. Pa seis y'chi'n wisgo," gofynnodd Mr. H i frawd Lewis. 6 7, 8," meddai hwnnw, a chafodd un i' w foddhau, Pa seis ych chi, Lewis, am?" meddai'r draper drachefm 9, 10, 11," meddai Lewsyn yn syth, Dro arall yr oedd eisieu ar y ddau frawd ymweled Llanddarog, a chan nad oedd yr un ddimai ym meddiant yr un o honynt, rhaid oedd iddynt ill dad fyned yno ar draed. Ar ol teithio tuag deg milltir yr oedd y brawd Dai wedi llwyr flino, a phan yr oeddynt eto gryn bellter o Llanddarog, gofynnodd Dai i r yw ddyn oedd yn myned heibio faint o fiordd yn rhagor oedd oddiyno i Llanddarog. Ma gyda chi wech milltir llawn eto," meddai hwnnw. O diain," meddai Dai wrth Lewis, " Dwy i ddim yn mynd i gerdded un cam yn rhagor; rwy'n mynd i orwedd yn ochr y clawdd fan hyn." Dere mln, bachan," meddai Lewis, yn galonogol, Dim ond bob o dair sy gyda ni eto i gerdded." 0--- Galwodd Lewis yn y Cos, tafarn ar y ffordd i Langadog a gofynnodd am fara a chaws a phint o gwrw. Yr oedd y caws yn f y w, a meddai Lewis, Mae'n llawn bryd lladd y caws 'ma, Mrs, R Fydde cystal i chi fynd a ge i rhywle or fan hyn, allai i ddim i fyta fee' Bytwch e, bachan," meddai Mrs. R bara 1 Os nad ewch i ag e'n smart, fydd wedi byta Y gyd," meddai Lewis. B0343

 

 



(delwedd B0344)

61 CASGLIAD O FFRAETHEBION. Breuddwydiodd Lewis un noson, meddai ef, ei fod yn y Tregib, a'i fod wedi galw am wydraid o wisgi. Daeth y waitress a'r gwydraid wisgi, ond gofynnodd iddi os byddai cystal a'i newid am wydraid o wisgi twym. Dychwelodd hithau er gwneud hynny, ond cyn ei bod yn nol yr oedd Lewis wedi dihuno, a meddai yn ofidus iawn, Dyna flin own i na buaswn wedi ei gymryd yn oer.' Un gaeaf digwyddodd gwraig Lewis glafychu'n ddisym- wth, a chan na allai fforddio cadw morwyn, gorfu iddo ef ei hun ymgymryd gwneud bwyd i'r teulu. Un diwrnod gwnaeth deisen riwbob, ac iddi hyd anarferol iawn. Daeth cymdoges i'r t! a gwelodd ffrwyth llafur Lewis ar y bwrdd. Beth yw hona, Lewis?" meddai wrtho. Teisen riwbob," atebodd Lewis. Beth yn enw rheswm yr oech chi' n ei gneud hi gymaint o hyd, Lewis bach?" meddai hithau. Ffordd gebyst y gallswn i ddodi'r riwbob miwn ynddi, fenyw, ond wrth ei gneud hi felna?" ebai Lewis yn ddiniwed ddigon. Dro arall gwnaeth deisen o nodwedd wahanol, Cymysgodd y can Hudson's Dry Soap yn lle Baking. Powder. Pobwyd y deisen a dodwyd hi ar y llawr i oeri. Yn y cyfamser, daeth cyfaill i'r t' a chafodd hwnnw wahoddiad i aros i d." Gwnaeth Lewis y t a dodwyd darn or deisen o flaen y cyfaill. W edi ei phrofi, meddai'r cyfaill wrtho, " Ma hon yn deisen frau, bachan, mae'n torri wrth ei chyffwrdd bron. Odi hi?" ebai Lewis. B0344

 

 



(delwedd B0345)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 62 Odi'n wir," meddai'r cyfaille " Ond aros, beth blewyn 'ma sy ynddi, dwed? " gan gydio mewn blewyn or deisen a'i ddangos i Lewis. O! rown i'n gorfod dodi blew ynddi, ti'n gweld mwyn ei dal wrth ei gilydd)'j meddai Lewis yn gyfrwys. er Yr oedd yn methu'n Ian a chael gafael yn Mr. P manager, yr hwn oedd heb ei dalu am sefyll pr o goed iddo wythnosau yn flaenorol. Un boreu dydd Sadwrn galwodd yn swyddfa'r lofa, am y tro Olaf, meddai ef. Gofynnodd am gael gweld Mr. P " Nid yw Mr. P yma heddy," meddai'r clerc, Ble mae e' ynte?" ebe Lewis, Wedi mynd i Eisteddfod Gorseinon," meddai'r clerc, i farnu cystadleuaeth scfyll coed." Fyse fawr iddo dalu yn gynta am y coed sy eisoes wedi eu sefyll yma," ebai Lewis. 0 Un hwyr-nos galwodd Lewis yn nhafarn y Gwynne, a dim Ond un geiniog oedd yn ei feddiant. Yr oedd dyn dieithr, a chrotyn bachei fabyn Y dafarn, a dyma Lewis yn dechreu canmol y bachgennyn. Mae hwn yn grotyn bach pert iawn sy gyda chi"' medde fee Mae'r crotyn or gore," meddai'r dyn dyeithr. Dere yrna, boy Lewis, gan estyn ceiniog iddo. Thank you," meddai'r bachgennyn. Cyn y madael dyma'r dieithr-ddyn yn galw pint o gwrw I Lewis, a ffwrdd ag ef a'r bachgennyn i ddal y trem B0345

 

 



(delwedd B0346)

CASGLIAI) O FFRAETHEBION. 63 Wedi iddynt ill dau fyned drwy'r drws, meddai Lewis yn Ilon wrth y sawl oedd ar ol" Does dim byd yn debig i speculato'r ginog Ola', boys," gan lynu wrth y pint a gafodd yn rhad gyda'r fath gyfrwysder. Pan ar ymweliad ag Ammanford un tro, ac yn bwyta cinio mewn gwesty yno, cafodd Lewis ddarn bach o bren yng nghanol un or sausages. Hi!" meddai wrth y weinyddes, " drychwch 'ma, beth yw hwn?" gan ddangos y darn iddi. O! pishin bach o bren, allwn i feddwl," meddai hithau. le, ie," meddai ef; dwy'n hidio dim llawer am fwyta'r ci, ond myn cythraul i, dwy i ddim yn folon byta'i gwb e', hefyd." Un noson yn y Farmers' ymffrostiai Lewis yn newrder ei fab. " Y mae wedi bod yn ymladd," meddai, " yn Mametz Wood." Y n bresennol ar y pryd yr oedd Llew gwr na fu Illan or wlad hon o gwbl yn ystod y Rhyfel Mawr, a meddai hwnnw-" Mametz Wood yn wir! doedd dim byd yn Mametz Wood, bachan." Beth Wyt ti'n baldorddan," meddai Lewis wrtho, "Fydde dim digon o blwc ynot ti i fynd yno i gneua yn yr haf, waeth- ach dim arall.' Ymffrostiai Lewis un noson yn y Farmers' ei fod wedi magu gfrydd oedd yn pwyso hanner-can pwys. Paid dweud dy gelwydd diain, Lewis," meddai un or?0ys wrtho. " Does dim gwydde or size 'na i' w cael hyd nod yn Canada, bachan. B0346

 

 



(delwedd B0347)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 64

Wel, 'roedd hon gen i yn pwyso cymaint a wedes i," tystiai Lewis, a bu'r teulu i gyd fyw arni am wythnos gyfan," meddai gan haeru.

A pheth arall i chi, boys," meddai wrthynt, " Mi nes i dŷ glo o'i sgerbwd hi, a dyna ble ma'r llwyth glo geso' i ddoe wedi'i ddodi'n didi."

+++

Cadwai Lewis ychydig wyddau a hwyaid. Gwerthodd w^ydd un tro i Mr. Thomas y Siop, ac yr oedd wedi tyngu wrtho ei bod yn w^ydd ifanc a thyner.

Oddeutu diwedd yr wythnos ganlynol, gwelodd Mr. Thomas ef yn pasio, a galwodd arno i ddod i mewn i'r siop.

Lewis, Ineddai'r siopwr, "beth oedd yr w^ydd yna werthaist ti i fi?

Beth oedd y mater arni?" meddai Lewis yn ddiniwed.

Mater yn wir! yr oedd hi mor wydn a lledr."

Ffordd gnthoch chi hi, Mr. Thomas" ebe Lewis.

Ei phobi hi yn y ffwrn, wrth gwrs," meddai Mr. T

O, dyna lle nethoch chi'r mistake," meddai Lewis, Gw^ydd at ferwi oedd honna," a ffwrdd ag ef dan chwerthin.

+++

Yr oedd Lewis yn cerdded yn ddigalon a diflas dros ben drwyr ffair, oherwydd cael gwlychfa dda gan y merched oedd wedi saethu dwr or Ladies' Teasers ato.

Yn ddi-atreg cyfarfyddodd gwr a fuasai gynt yn cyd-weithio ag ef yn y lofa, ond oedd nawr yn bregethwr poblogaidd.

Wel, John bachan," meddai Lewis, sut wyt ti er's blynyddoedd? Wedi dod i ffair y Gwter am dro efe?

le, siwr, Lewis," meddai'r pregethwr.

Mae'n dda gen i dy fod ti wedi dod yn bregethwr mor fawr, bachan, ond clyw! pregetha fel y cythraul yn erbyn yr hen daenellu ma, da ti," meddai Lewis, yn wlyb diferu drwyddo.

 

 



(delwedd B0348)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 65

Bu Lewis am beth amser yn byw y drws nesaf i'r Banc yu y pentref.

Yr adeg honno aeth si ar led fod y Banc ar fedr torri.

Mae'n debyg fod gan Lewis ryw ddwy bunt yn y cyfryw Fanc.

Gofynnodd cyfaill iddo os oedd ef wedi clywed fod y Banc argoeli torri.

Otw, 'rwy i wedi clywed rhyw sn," meddai ef, ond rwy i yn digwydd byw drws nesaf, a'r crac cynta glywai i, mi fydda i miwn na fel winci, wyt ti'n gweld.

+++

Pan oedd mab Lewis un tro yn dychwelyd i Ffrainc wedi bod gartref am leave, aeth y tylwyth i gyd i'w hebrwng i'r orsaf, rhai yn wylo, ereill yn edrych yn athrist iawn, a Lewis ymhlith yr olaf.

Meddai rhywun wrth basio, "Beth sy'n bod arnat ti, Lewis, dy fod yn disgwyl mor prysur?

"Bachan," meddai Lewis, oni weli di, fy mod i mewn angladd dyn byw!"

+++

Galwodd Lewis un nos W ener pai yn siop R, y cigydd, a gofynnodd am br o dape am fod eisiau arno dapo'i esgidiau.

Pwy dape wyt ti'n mofyn mewn siop fwtsiwr," meddai R--- gan chwerthin

O, fe geso i br lled dda yma'r wythnos ddwetha pan brynnes i'r steaks cig eidon hynny," meddai Lewis.

Ni allodd y cwsmeriad beidio chwerthin o glywed y fath wirionedd ffraeth-bert, ond ffromi yn gs wnaeth y cigydd.

+++

Yr oedd Lewis yn hoff iawn o jam. Gwelodd ei wraig ef un boreu ar frecwast, yn gosod trwch o jam dros yr ymenyn ar y bara.

Lewis bachan," meddai y wraig, Pwy ddodi jam wyt ti, ar y menyn. Mae'n rhaid i ti gynhilo, yn enwedig nawr pan fo pethau mor ddrud."

 

 



(delwedd B0349)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 66

Matlen fach," meddai Lewis yn ddoniol iawn, dyma beth rwy i yn galw cynhilo, ma'r un pishin o fara yn gneud tro i'r ddoi, wyt ti'n gweld," a chwarddodd y wraig am ei ben.

+++


Cafodd Oliver E a Dai ganiatd gan y manager i weithio mlaen nos Wener, er mwyn mynd i weled match' yn Abertawe y Sadwrn canlynol.

Ar ol y match, galwodd y ddau yn y C Arms. Tu ol i'r cownter yr oedd barmaid, yr hon oedd yn ns i hanner cant nag i ugain oed, ond oedd drwy gymorth ei llawforwynion paent a phowdwr wedi llwyddo i ymdrwsio ac ymddangos yn llawer ieuengach.

O herwydd dolur nad yw'n hollol anadnabyddus, yr oedd creithiau i'w gweled ar ei gwddf.

Meddai Oliver wrth Dai, "Bachan, ma hon wedi paentio ei hunan yn ddychrynllyd."

Odi mae hi," meddai Dai, ond trueni na fyse hi wedi gofalu pwtio tipyn ar ei gwddwg yng nghynta'."

+++

Dyn salw ac hyll iawn yr olwg yn ogystal a thrwm ei glyw oedd Daniel G---, un a fuasai Darwin yn falch o gael gafael arno.

Daeth 'menagerie' fach i'r lle yn cynnwys rhyw ddwsin o greaduriaid gwylltion, ac yn ei plith fwnci.

Digwyddodd y mwnci ddianc o'i gage' gan fyned ar goll am ddiwrnodau, a chynhygiwyd gwobr gan y showman am adferyd y mwnci.

Penderfynodd rhai o wags y lle fynd Daniel at y show man er cael tipyn o ddifyrrwch (chwedl hwythau). Ar Y ffordd, daeth Jim S ar eu traws.

Ble chi'n mynd Daniel, bois?" meddai Jim.

Sisialodd un mai mynd i geisio'r wobr at y showman oeddynt, am gael o honynt y mwnci colledig.

O, dych chi damed gwell," meddai Jim, wa'th ma mwnci'r showman yn llawr mwy tebyg i ddyn nag yw Daniel.

 

 



(delwedd B0350)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 67 Gweithiai Lewis a'i bartner mewn lle gwlyb iawn, ac yr oeddynt wedi cael llawn digon ar y lle. Un diwrnod tua chanol dydd meddai ei bartner wrtho, Dyma'r lle gwlypaf rwyf wedi gweithio ynddo erioed, Lewi s. 'e Bachan, ma gofyn cael wardrobe lled dda i gadw dillad sych yn shwd dwll a hwn. Mae fel mr yma." Wyt ti'n eitha right." meddai Lewis, " dere i ni gael mynd Ian i'r trth am dro." 0 Mae'n arferiad gan rai glowyr, pan yn dioddef oddiwrth ddwr poeth,' i sugno tamaid 0 10 am y credant fod hynny yn ei wella. Un tro daeth dau o Ddyffryn Aman i weithio yn rhywle yn Sir Fynwy, a chawsant bob o dalcen nesaf at ei gilydd mewn gwythien galed anarferol. Ganol dydd daeth y gaffer i weld sut oeddynt yn dod ymlaen, a phan welodd cyn lleied 0 10 oedd y cyntaf wedi ei dorri, aeth ychydig o'i gf, a meddai wrtho " I)yma'i gyd wyt ti wedi lanw mewn boetu bump awr o amser. Bachan, wyt ti ddim hyd yn oed wedi cuddio gwaelod dy ddram yr holl amser hyn; wnaiff hyn fyth mor tro, cofia. Sut mae dy bartner yn dod yrnl-n 'ma? " W n i ddim, myn d-l, bu Ian ma tua deg munud yn ol i 'mofyn rhiblyn bach i ddodi yn ei ben, achos bod dwr poeth arno," rneddai'r butty, a ffwrdd a'r gaffer dan chwerthin yn ddi-lywodraeth. B0350

 

 



(delwedd B0351)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. 68 Rhyw ddydd yn y gaeaf aeth Lewis y Gf I fewn i ryw siop yn y pentre; Gan ofyn am sospan ac hefyd am stf, A meddwl eu cludo nhw adre; Meddai'r siopwr bach Ilon wrth Lewis y GO, Dyma'r stf orau'n y faelfa; Fe safiwch drwy hon lawn eich glo A 'i phris sy'n isel i wala." Os yw hi'n well stf na'r un stf'n y plwy Heb son am yr orau'n y Dyftryn, Meddai Lewis yn chwim, 'c mi bryna i ddwy, I gael safio y glo na bob gronyn." Un dydd mi welodd Lewis Twm y Saer A'i fys yn rhwymedig mewn clwtyn; Be? sy'n bod ebe ef?" gan syllu yn daer Ac edrych fel ta'i hurtyn. O l" medddai hwnnw, ' rhyw bishin o bren Aeth i mewn o dan yr ewin. Y ffwl, paid eto a chrafu dy ben " Oedd ateb ffraeth yr hen Lewsyn. 'Roedd Lewis yn 'styried ei fab yn gawr, A siaradai lawer am dano; Y n y mab 'roedd awydd angerddol mawr I ddysgu canu'r piano. Aeth y tad at ryw athro un canol dydd I ofyn ei bris am ddysgu , Am y chwarter cyntaf fy mhris i fydd Ychydig yn is na gini, Yr ail a'r trydydd daw y pris i lawr I rywbeth yn llai na'r banner." W el," ebe Lewis, ' gwnaf fargen yn awr- Caiff ddechrau y trydydd chwarter." Gwelodd pregethwr ein gwron un tro Y n cario poteled o gwrw; Aeth hwnnw ynlaen at Lewis y G Gan feddwl gwneud tipyn o dwrw. Nawr, frawd," meddai ef, c' gofynnaf i chwi Pam 'rych chl'n gwneud peth fel yma? B0351

 

 



(delwedd B0352)

CASGLIAD O FFRAETHEBION. Byddwch yn ddoeth, cymrwch gyngor gen i Teflwch i ffwrdd y mochyndra." O l" meddai Lewis," nis gallaf yn wir, Rhwng fy mrawd a mi y prynes, Gan hynny mi welwch ar shr mae'r bir, A meindiwch chwithe eich busnes. Tywalltwch eich shr heb ragor o ddweud," Ebe'r 'gethwr bach doeth mewn syndod; ' 69 " Na wnaf yn wir," meddai Lewis, ei wneud Gan fod fy shr i ar y gwaelod. Dro arall aeth Lewis rhyw hafaidd ddydd I brynnu pr o esgidie, Pa seis i chi am 7" gofynnodd y crydd. Rhowch i fi sixteens ' meddai ynte. or annwyl bach l" ebe'r siopwr yn syn, Ni chewch y fath seis yn unlle." ol reit," ebe ef, os ydych yn brin, Rhowch i mi ddaupar o Wythe l" Cadd Lewis ei wysio o flaen ustus y dref Am daro gws blaena Cwmllynfe. Am beth 'roech chi'n cliwtan y bachgen," medd ef, Ddwywaith mor drwm ar ei ffroene?" Ddwywaith?" medd Lewis mewn llais gweddol wan, Tro cyntaf cadd ergyd fan hynny, Yr ail dro mi trewais ef reit ar y fan Lle bu ei ffroene yn tyfu.' C n diwrnod, cyfarfu Lewis ffrind, Yr hwn a lys-enwid ' Dai Sospan.' Roedd Dai yn arwain ei gi bach gan fynd Y n hyf a digon pen-chwiban. Hei l" ebe Lewis gan waeddi ar Dai Be gebyst sy gennyt ti bachan? Vmddengys yn debyg i gorgi bach strai Gan fod ef yn rhwym wrth sospan.' B0352

 

 



(delwedd B0353)

70 CASGLIAD O FFRAETHEBION. Y n y lofa rhyw foreu 'roedd Dai o'i gof, A 'i wyneb yn hyll a chwerw. Gofalwch chi, bois," meddai Lewis y gf, Mae'r sospan ' heddiw yn ferw.' Aeth Dai i'r talcen at Lewis yn syth, Lle'r oedd ef yn fisi yn gobo. Meddai'r wit yn ffraeth, " Wel taw ni byth! Mae clawr y sospan yn hobo." B0353

 

 



(delwedd B0354)

T. Evans, TREORCI: Argraffydd, Llyfr-rwymydd, etc., Caxton Press. B0354

 

 



(delwedd B0355)

RATE Mother to unruly child in Queen Street, Cardiff, as they pushed their way through the Christmas shop- ping crowds: Come here, Willie JohnI don't want to take you home lost." HERBERT WATKINS Central Cardiff. A MINISTER, preaching, told his congregation: "If you have one smgle spark of the heavenly fire in you, my friends, WATER IT! WATER IT WELL. T TAVING reached the age of 87 my memory serves me I distinctly remember well. listening to the Rev. Stephen of Prendergast, Jenkin s. Haverfordwest, in Ebenezer Methodist Chapel. With his delightful Welsh accent, he gave us a picture of the scene when our Lord told Mary she had chosen the good part. Mr. Jenkins said (it is as vivid to me as it was that Sunday. I was about 12 or 13 then): "Perhaps," he said, "they had a leg of mutton for dinner that day or it migh$, have been a round of beef, but anyway it was a lot of work, doing all the vegetables and getting it all ready nice and hot." "I always thought," said Mr. Jenkins, "that Martha was worthy of more praise and perhaps there was a nice hot pudding too, to finish off." EDITH E. DAVIES, Cambrian Place, Haverford- west. D Al was in a crowded bus strap-hanging. Several times the conductor called out "Movo along to the front, please." At last Dai answered "Daro, mun, I came for a ride and I've done nothing but walk ever since I came here." Mrs. l. RICHARDS. Westville Road, Cardiff. 80355

 

 

 

....

------------------------------------------------------------------------------

Sumbolau: ːːā ē ī ō ū W̄ w̄ ȳ/ ˡ ɑ ːɛ ɪ ɔ ʊ ə ɑˑ eˑ iˑ oˑ uˑ ɑː ː eː iː oː uː / ɥ / ˡ ɬ ŋ ʃ ʧ θ ʒ ʤ / aɪ ɔɪ əɪ uɪ ɪʊ aʊ ɛʊ əʊ /

ә ʌ ẃ ă ĕ ĭ ŏ ŭ ẅ ẃ ẁ Ẁ ŵ ŷ ỳ Ỳ [ә g:r]
---------------------------------------
Y TUDALEN HWN: www.kimkat.org/amryw/1_testunau/sion_prys_142_ffraethebion-y-glowr_1928_0269k.htm
---------------------------------------
Creuwyd: 09-08-2017
Adolygiad diweddaraf: 09-08-2017
Delweddau:
Ffynhonnell: Llyfrgell Ianto. Wedi ei brynu gan Siop y Morfa, Y Rhyl. 1 Awst 1017.
---------------------------------------

Freefind:

Archwiliwch y wefan hon
SEARCH THIS WEBSITE
...
Adeiladwaith y wefan
SITE STRUCTURE
...
Beth sydd yn newydd?
WHATS NEW?


Ble'r wyf i? Yr ych chi'n ymwld ag un o dudalennau'r Wefan CYMRU-CATALONIA
On sc? Esteu visitant una pgina de la Web CYMRU-CATALONIA (= Galles-Catalunya)
Where am I? You are visiting a page from the CYMRU-CATALONIA (= Wales-Catalonia) Website
Weə-r m ai? Yu a-r vziting ə peij frm dhə CYMRU-CATALONIA (= Weilz-Katəluniə) Wbsait